អរូបាវចរកុសលវណ្ណនា

ឥទានិ អរូបាវចរកុសលស្ស និទ្ទេសាវកាសោ អនុប្បត្តោតិ តន្និទ្ទេសត្ថមាហ ‘‘សេសេសុ បនា’’តិអាទិ. អាកាសកសិណវជ្ជិតស្ស យស្ស កស្សចិ កសិណស្ស ឧគ្ឃាដនតោ លទ្ធមាកាសំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ. តត្ថ បវត្តំ វិញ្ញាណន្តិ អាកាសានញ្ចាយតនមាហ. តញ្ហិ ទុតិយារុប្បស្ស អារម្មណំ ហោតិ. សព្ពសោតិ សព្ពាការេន, រូបនិមិត្តទណ្ឌាទានសម្ភវទស្សនាទិនា សព្ពេន រូបធម្មេសុ, បថវីកសិណាទិរូបនិមិត្តេសុ តទារម្មណជ្ឈានេសុ ច ទោសទស្សនាការេន, តេសុ ឯវ វា រូបនិមិត្តេសុ និកន្តិប្បហានអសមាបជ្ជិតុកាមតាទិនា អាការេនាតិ អត្ថោ. អថ វា សព្ពសោតិ សព្ពាសំ, កុសលាទិភេទេន អនវសេសានន្តិ អត្ថោ. រូបសញ្ញានន្តិ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានានញ្ចេវ តទារម្មណានញ្ច. រូបាវចរជ្ឈានម្បិ ហិ ‘‘រូប’’ន្តិ វុច្ចតិ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ. តទារម្មណម្បិ កសិណរូបំ បុរិមបទលោបេន ‘‘ទេវេន ទត្តោតិ, ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ, តស្មា ឥធ រូបេ រូបជ្ឈានេ តំសហគតសញ្ញា រូបសញ្ញាតិ គហិតា, សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានានមេតំ អធិវចនំ. ‘‘រូប’’ន្តិ សញ្ញា អស្សាតិ រូបសញ្ញំ, រូបនាមវន្តន្តិ អត្ថោ. តំគហិតេន បថវីកសិណាទិភេទស្ស តទារម្មណស្ស ចេតំ នាមន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘រូបសញ្ញាន’’ន្តិ ហិ សរូបេកសេសវសេន និទ្ទេសោ កតោ. សមតិក្កមាតិ វិរាគា, និរោធា ច. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឯតាសំ កុសលវិបាកកិរិយាវសេន បញ្ចទសន្នំ ឈានសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ, ឯតេសញ្ច បថវីកសិណាទិវសេន នវន្នំ អារម្មណសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ អនវសេសានំ សព្ពាការេន ច, តេសុ ឯវ វា និកន្តិប្បហានអសមាបជ្ជិតុកាមតាទិនា អាការេន វិរាគា, និរោធា ច ជិគុច្ឆនតោ ចេវ តប្បដិពន្ធឆន្ទរាគវិក្ខម្ភនតោ ច និព្ពត្តំ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ សហគតំ អរូបាវចរកុសលចិត្តំ. ន ហិ សក្កា សព្ពសោ អនតិក្កន្តរូបសញ្ញេន តំ និព្ពត្តេតុន្តិ.

ន កេវលំ ឯតាសំយេវ សមតិក្កមនតោ ឥទំ និព្ពត្តំ, អថ ខោ បដិឃសញ្ញាទីនមត្ថង្គមាទិតោបីតិ អាហ ‘‘បដិឃសញ្ញាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ, រូបាទីនញ្ច អារម្មណានំ បដិឃាតេន អញ្ញមញ្ញសមោធានសង្ខាតេន បដិហននេន ឧប្បន្នា សញ្ញា បដិឃសញ្ញា, រូបសញ្ញាទិទ្វិបញ្ចសញ្ញានមេតំ អធិវចនំ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា បដិឃសញ្ញា? រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធសញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា, ឥមា វុច្ចន្តិ បដិឃសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៣).

តាសំ កុសលាកុសលវិបាកភូតានំ អត្ថង្គមា បហានា អសមុប្បាទា អប្បវត្តិករណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ននុ ច ឯតា រូបាវចរជ្ឈានសមាបន្នស្សាបិ ន សន្តិ. ន ហិ បឋមជ្ឈានាទិសមាបន្នកាលេ បញ្ចទ្វារវសេន ចិត្តំ បវត្តតីតិ? សច្ចមេតំ, យថា បន ‘‘សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ ឯត្ថ បសំសាវសេន អញ្ញត្ថ បហីនានម្បិ សុខទុក្ខានំ ចតុត្ថជ្ឈានេ, ‘‘សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ បហានា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមិមគ្គំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ ឯត្ថ បឋមមគ្គេយេវ បហីនានំ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ ទុតិយមគ្គេ ច វចនំ, ឯវមេវ ឥមស្មិំ ឈានេ បដិបជ្ជនកានំ ឧស្សាហជននត្ថំ ឥមស្ស ឈានស្ស បសំសាវសេន ឯតាសំ ឯត្ថ វចនន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា កិញ្ចាបិ តា រូបាវចរសមាបន្នស្សាបិ ន សន្តិ, ន បន បហីនត្តា ន សន្តិ. កិញ្ចរហិ បច្ចយាភាវេន. ន ហិ រូបាវចរភាវនា រូបវិរាគាយ សំវត្តតិ, រូបាយត្តា ឯវ តាសំ បវត្តីតិ. អរូបភាវនា បន រូបវិរាគាយ សំវត្តតិ, តស្មា ‘‘តា ឯត្ថ បហីនា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. តថា ហិ ឯតាសំ ឥតោ បុព្ពេ អប្បហីនត្តាយេវ ‘‘បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស សទ្ទោ កណ្ដកោ’’តិ វុត្តោ ភគវតា. ឥធ ច បហីនត្តា ឯវ អរូបសមាបត្តីនំ អានេញ្ជាភិសង្ខារវចនាទីហិ, ‘‘យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អរូបា’’តិអាទិនា ច អានេញ្ជតា, សន្តវិមោក្ខតា ច វុត្តា.

នានត្តសញ្ញានន្តិ នានត្តេ គោចរេ បវត្តានំ, នានត្តានំ វា សញ្ញានំ, វុត្តាវសេសានំ ចតុចត្តាលីសកាមាវចរសញ្ញានន្តិ អត្ថោ. ឯតា ឯវ ហិ –

‘‘តត្ថ កតមា នានត្តសញ្ញា? អសមាបន្នស្ស មនោធាតុសមង្គិស្ស វា មនោវិញ្ញាណធាតុសមង្គិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ, ឥមា វុច្ចន្តិ នានត្តសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៤) –

ឯវំ វិភង្គេ វិភជិត្វា វុត្តា. តា បន យស្មា រូបសទ្ទាទិភេទេ នានត្តេ នានាសភាវេ អារម្មណេ បវត្តន្តិ, យស្មា ច អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, ទ្វាទស អកុសលសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកុសលវិបាកសញ្ញា, ទ្វេ អកុសលវិបាកសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកិរិយសញ្ញាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីសប្បភេទា នានាសភាវា, អញ្ញមញ្ញំ អសទិសា, តស្មា ‘‘នានត្តសញ្ញា’’តិ វុច្ចន្តិ. អមនសិការាតិ សព្ពសោ អនាវជ្ជនា អសមន្នាហារា អបច្ចវេក្ខណហេតុ ជវនបដិបាទកេន វា ភវង្គចិត្តស្ស អន្តោ អករណា ឋបេត្វា កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ នានារម្មណេ ចិត្តស្ស អសង្ខរណតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា ហិ នានត្តសញ្ញាមនសិការហេតូនំ រូបធម្មានំ សមតិក្កមោបិ វុត្តោ, រូបជ្ឈានេ បន តទភាវតោ ‘‘នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិ ន វុត្តំ. អថ សមតិក្កមាទីនំ កិំ នានាករណន្តិ? វុច្ចតេ – យស្មា រូបសញ្ញា, បដិឃសញ្ញា ច ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តិតភវេបិ ន វិជ្ជន្តិ, អរូបសញ្ញាយ ភាវនាយ អភាវេ ចុតិតោ ឧទ្ធំ ឧប្បត្តិរហានំ រូបសញ្ញាបដិឃសញ្ញានំ យាវ អត្តនោ វិបាកុប្បត្តិ, តាវ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិយមានត្តា, បគេវ បន ឥមំ ឈានំ សមាបន្នកាលេ, តស្មា ‘‘សមតិក្កមា, អត្ថង្គមា’’តិ ឧភយថាបិ តាសំ អភាវោយេវ ទស្សិតោ. នានត្តសញ្ញាសុ បន យា តស្មិំ ភវេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ ឯកន្តរូបនិស្សិតត្តា, តា អនោកាសតាយ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ន អរូបភាវនាយ និវារិតត្តា, អនិវារិតត្តា ច កាចិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា តាសំ អមនសិការោ អនាវជ្ជនំ អបច្ចវេក្ខណំ ជវនបដិបាទកេន វា ភវង្គមនស្ស អន្តោ អករណំ អប្បវេសនំ វុត្តំ. តត្រ បវត្តមានានម្បិ ហិ ឈានំ សមាបន្នស្ស តាសំ អមនសិការោយេវ ឥតរថា ឈានសមាបត្តិយា អភាវតោ. ឥតិ សង្ខេបតោ ‘‘រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិ ឥមិនា សព្ពរូបាវចរធម្មានំ បហានំ វុត្តំ, ‘‘បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិ សព្ពេសំ កាមាវចរចិត្តចេតសិកានំ បហានំ, អមនសិការោ ច វុត្តោ, តីហិ បនេតេហិ សមាធិស្ស ថិរភាវោ កថិតោតិ.

អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតន្តិ ឯត្ថ បន នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ, អនន្តំ អាកាសំ អាកាសានន្តំ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ, អនន្តតា បន ឧប្បាទវយន្តាភាវតោ អនន្តមនសិការវសេន វា វេទិតព្ពា. ន ហិ ឯតស្ស ឧប្បាទន្តោ, វយន្តោ វា បញ្ញាយតិ អសភាវធម្មត្តា. សភាវធម្មោ ហិ អហុត្វា សម្ភវនតោ, ហុត្វា ច វិនស្សនតោ ឧប្បាទវយន្តបរិច្ឆិន្នោ, នេតរោ. ន ច បនេតំ មនសិ ករោន្តោ យោគាវចរោ តស្ស បរិច្ឆេទសង្ខាតមន្តំ គណ្ហាតិ, អថ ខោ រូបវិវេកមត្តស្សេវ គហណេន អនន្តផរណាការេនេវ មនសិការំ បវត្តេតិ, តស្មា ឧប្បាទវយន្តវិរហតោ មនសិការវសេន វា ឯតមនន្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អនន្តាកាស’’ន្តិ ច វត្តព្ពេ អនន្ត-សទ្ទស្ស បរនិបាតវសេន ‘‘អាកាសានន្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាកាសានន្តមេវ អាកាសានញ្ចំ សំយោគបរស្ស ត-ការស្ស ច-ការំ កត្វា, តទេវ អាយតនំ សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស អារម្មណភាវតោ អធិដ្ឋានដ្ឋេន ទេវាយតនំ វិយាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ, តស្មិំ អប្បនាបត្តា សញ្ញា អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា, តាយ សហគតំ វិញ្ញាណំ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ. អថ វា អាកាសានញ្ចំ អាយតនមស្សា សសម្បយុត្តធម្មាយ សញ្ញាយាតិ អាកាសានញ្ចាយតនា, សាយេវ សញ្ញា, តាយ ឈានំ សហគតន្តិ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ.

វិញ្ញាណ…បេ… សហគតន្តិ យទេតំ បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ, តំសភាវធម្មត្តា ឧប្បាទាទិអន្តវន្តម្បិ អារម្មណករណវសេន អនន្តាកាសេ ផរណតោ អត្តានំ អារព្ភ អន្តស្ស អគ្គហណវសេន បវត្តមនសិការតោ វា អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណានន្តំ, ‘‘វិញ្ញាណានញ្ច’’ន្តិ វត្តព្ពេ វិញ្ញាណញ្ច-សទ្ទោ តទត្ថេ និរូឡ្ហោ អា-ការ ន-ការលោបោតិ វា កត្វា ‘‘វិញ្ញាណញ្ច’’មិច្ចេវ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា វក្ខតិ –

‘‘វិញ្ញាណានន្តមិច្ចេវំ, វត្តព្ពំ បនិទំ សិយា’’តិ.

អថ វា ទុតិយារុប្បវិញ្ញាណេន អញ្ចិតព្ពំ អារម្មណវសេន បាបុណិតព្ពន្តិ វិញ្ញាណញ្ចំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

អាកិញ្ចញ្ញា…បេ… សហគតន្តិ នាស្ស បឋមារុប្បវិញ្ញាណស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ, អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ អវសិដ្ឋំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. សតិ ហិ ភង្គមត្តេបិ តស្ស សកិញ្ចនតា សិយា. អកិញ្ចនស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ, អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណាភាវស្សេតំ អធិវចនំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

នេវសញ្ញា…បេ… សហគតន្តិ ហេដ្ឋិមឈានេសុ វិយ ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវតោ នេវស្ស សញ្ញា អត្ថីតិ នេវសញ្ញំ, សុខុមាយ ច សញ្ញាយ អត្ថិតាយ នាស្ស សញ្ញា នត្ថីតិ នាសញ្ញំ, នេវសញ្ញញ្ច តំ នាសញ្ញញ្ចេតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញំ, ចតុត្ថារុប្បជ្ឈានំ. យទិ ឯវំ ‘‘នេវសញ្ញនាសញ្ញ’’ន្តិ វត្តព្ពំ? សច្ចមេតំ. វចនសោភនត្ថំ បន ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. អថ វា នេវស្ស សញ្ញា នាសញ្ញាតិ ឯវំ ឯកជ្ឈំ ពហុព្ពីហិសមាសវសេន ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ. នេវសញ្ញានាសញ្ញញ្ច តំ អាយតនញ្ច មនាយតនធម្មាយតនបរិយាបន្នត្តាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, តេន សម្បយុត្តំ សញ្ញាសហគតំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ. អថ វា សញ្ញាយេវ បដុសញ្ញាកិច្ចករណេ អសមត្ថតាយ នេវសញ្ញា, ឧណ្ហោទកេ តេជោធាតុ វិយ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តិយា នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា, សា ឯវ សេសធម្មានំ និស្សយបច្ចយតាយ, អធិដ្ឋានដ្ឋេន ធម្មាយតនបរិយាបន្នតាយ ឯវ វា អាយតនន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភូតាយ សញ្ញាយ សហគតន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ.

យថានុរូបំ…បេ… និប្ផាទកន្តិ ‘‘បឋមារុប្បភូមិយា បឋមំ, ទុតិយារុប្បភូមិយា ទុតិយ’’ន្តិអាទិនា អត្តនោ អនុរូបវសេន ចតូសុ អរូបភូមីសុ ឧបបត្តិសាធកំ. តាសុ បន បឋមា វីសតិសហស្សកប្បាយុកា ហោតិ, ទុតិយា ចត្តាលីសសហស្សកប្បាយុកា, តតិយា សដ្ឋិសហស្សកប្បាយុកា, ចតុត្ថា បន ចតុរាសីតិសហស្សកប្បាយុកាតិ វេទិតព្ពំ.

អរូបាវចរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.