លោកុត្តរកុសលវណ្ណនា

ឯវំ តិវិធម្បិ លោកិយកុសលំ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ លោកុត្តរកុសលំ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘ឥតរំ បនា’’តិអាទិ. លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ, សោ តិវិធោ – សង្ខារលោកោ សត្តលោកោ ភាជនលោកោតិ. តតោ ឥទំ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរំ. ចត្តារោបិ ហិ មគ្គា ឧបាទានក្ខន្ធសង្ខាតសង្ខារលោកតោ ឧត្តរន្តិ អនាសវភាវេន. សត្តលោកេសុ ច សោតាបត្តិមគ្គោ អនរិយលោកតោ ឧត្តរតិ, សកទាគាមិមគ្គោ សោតាបន្នលោកតោ, អនាគាមិមគ្គោ សកទាគាមិលោកតោ, អរហត្តមគ្គោ អនាគាមិលោកតោ ឧត្តរតិ. ភាជនលោកេសុ បន បឋមមគ្គោ អបាយលោកតោ ឧត្តរតិ, សកទាគាមិមគ្គោ កាមលោកេកទេសតោ, អនាគាមិមគ្គោ សកលកាមលោកតោ, អរហត្តមគ្គោ រូបារូបលោកតោ ឧត្តរតិ. ឥតិ ចតុព្ពិធម្បិ មគ្គចិត្តំ តិវិធលោកតោ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរំ, កុច្ឆិតសលនាទិតោ បន កុសលំ, ចិន្តនាទិតោ ចិត្តញ្ចាតិ លោកុត្តរកុសលចិត្តំ. ផលំ បន លោកតោ ឧត្តិណ្ណត្តា លោកុត្តរំ, ឧភយម្បិ វា សហ និព្ពានេន ឧបាទានក្ខន្ធសង្ខាតលោកតោ ឧត្តរំ វិសិដ្ឋតរន្តិ លោកុត្តរំ. យថាហ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០).

និយតានិយតវត្ថុកភេទតោតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស បរតោឃោសបច្ចយេន វិនា អនុប្បជ្ជនតោ អរូបភវេ សម្ភវោ នត្ថីតិ តំ និយតវត្ថុកំ, ឥតរំ បន សត្តវិធម្បិ បរតោឃោសំ វិនាបិ វិបស្សនាពលេនេវ និប្ផជ្ជនតោ តត្ថាបិ សម្ភវតីតិ អនិយតវត្ថុកំ.

តីហិ…បេ… តិវិធន្តិ លោកុត្តរវិមោក្ខានំ ទ្វារភាវតោ វិមោក្ខមុខសង្ខាតាហិ សុញ្ញតានុបស្សនាទីហិ តីហិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាហិ បត្តព្ពតោ ឥទំ លោកុត្តរកុសលំ តិវិធំ សុញ្ញតំ អនិមិត្តំ អប្បណិហិតន្តិ. កតមេ បន តេ លោកុត្តរវិមោក្ខាតិ? នវ លោកុត្តរធម្មា. យថាហ ‘‘ចត្តារោ ច អរិយមគ្គា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ និព្ពានញ្ច, អយំ អនាសវោ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២១៣). ឥមានិ ហិ សំកិលេសធម្មេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តត្តា វិមោក្ខា នាម. តានិ បន បច្ចេកំ សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ, អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោតិ តិវិធានិ. យថាហ ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, វិមោក្ខា – សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ, អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២០៩). ឥធ បន កុសលាធិការត្តា ចតុមគ្គសង្ខាតាយេវ លោកុត្តរធម្មា អធិប្បេតា.

សុញ្ញតាទិនាមលាភោ ច នេសំ អាគមនតោ, សគុណតោ, អារម្មណតោ ច វេទិតព្ពោ. តថា ហិ អាគច្ឆតិ មគ្គោ, ផលញ្ច ឯតេនាតិ អាគមនំ. តញ្ហិ ទុវិធំ មគ្គាគមនំ, ផលាគមនញ្ច. តេសុ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា មគ្គាគមនំ, អរិយមគ្គោ ផលាគមនំ. តត្ថ មគ្គស្ស អាគតដ្ឋានេ មគ្គាគមនំ គហេតព្ពំ, ផលស្ស អាគតដ្ឋានេ ផលាគមនំ. ឥធ បន មគ្គស្ស អាគតត្តា មគ្គាគមនំ គហិតន្តិ. តតោ អាគមនតោ. សគុណតោតិ សភាវតោ. អារម្មណតោតិ អារម្មណធម្មតោ.

យោ ហិ សព្ពសង្ខារានំ អនត្តលក្ខណបដិវេធវសប្បវត្តាយ អនត្តានុបស្សនាយ វសេន មគ្គំ បដិលភតិ, តស្ស សា អនុបស្សនា អសុញ្ញត្តករានំ អត្តាភិនិវេសបច្ចយានំ ទិដ្ឋេកដ្ឋកិលេសានំ វិក្ខម្ភិតភាវេន តេភូមកធម្មានំ អត្តសុញ្ញតាយ យាថាវតោ គហណតោ សុញ្ញតានុបស្សនា នាម ហោតិ. តាយ បន បដិលទ្ធមគ្គោ សុញ្ញតាយ អាគតត្តា សុញ្ញតោ នាម. តេនាហ ‘‘អនត្តតោ មនសិករោន្តោ សុញ្ញតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២២៧).

យោ បន សព្ពសង្ខារានំ អនិច្ចលក្ខណបដិវេធវសប្បវត្តាយ អនិច្ចានុបស្សនាយ មគ្គំ បដិលភតិ, តស្ស សា អនុបស្សនា និច្ចនិមិត្តាទិគាហករានំ កិលេសានំ វិក្ខម្ភិតត្តា ធុវភាវូបដ្ឋានសង្ខាតនិច្ចនិមិត្តាទិនោ អគ្គហណតោ អនិមិត្តានុបស្សនា នាម. តាយ បន លទ្ធមគ្គោ អនិមិត្តាយ អាគតត្តា អនិមិត្តោ នាម. តេនាហ ‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោន្តោ អនិមិត្តវិមោក្ខេន វិមុច្ចតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២២៧).

យោ បន សព្ពសង្ខារានំ ទុក្ខលក្ខណបដិវេធវសប្បវត្តាយ ទុក្ខានុបស្សនាយ វសេន មគ្គំ បដិលភតិ, តស្ស សា អនុបស្សនា តណ្ហាបណិធានស្ស វិក្ខម្ភនេន បណិធិវិរហិតត្តា អប្បណិហិតានុបស្សនា នាម. តាយ បន លទ្ធមគ្គោ អប្បណិហិតាយ អាគតត្តា អប្បណិហិតោ នាម. តេនាហ ‘‘ទុក្ខតោ មនសិករោន្តោ អប្បណិហិតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតី’’តិ. អយំ តាវស្ស អាគមនវសេន នាមលាភោ.

អត្តនោ បន រាគាទីហិ សុញ្ញតត្តា, និច្ចនិមិត្តាទិវិរហិតត្តា, តណ្ហាបណិធិអភាវតោ ច សគុណតោ, រាគាទិសុញ្ញស្សេវ, និច្ចនិមិត្តាទិវិរហិតស្ស, បណិធិវិប្បមុត្តស្ស ច និព្ពានស្ស អារម្មណករណតោ អារម្មណតោ ច សុញ្ញតាទិវិមោក្ខោ នាម ហោតីតិ ឯវមស្ស សគុណារម្មណេហិ នាមលាភោ ទដ្ឋព្ពោ. សោ ច ខោ សុត្តន្តបរិយាយេនេវ, នោ អភិធម្មបរិយាយេន. សុត្តន្តកថា ហិ បរិយាយទេសនា, ឥតរា និប្បរិយាយទេសនា, តស្មា សគុណារម្មណតោ នាមស្ស សព្ពសាធារណភាវេន អវវត្ថានករត្តា បរិយាយភាវតោ សុត្តន្តបរិយាយេនេវ លាភោ, អាគមនតោ បន អភិធម្មបរិយាយេនបិ វវត្ថានករភាវេន និប្បរិយាយត្តា. តេនេវ ហិ អាចរិយេន ‘‘តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ បត្តព្ពតោ តិវិធ’’ន្តិ វិមោក្ខមុខមេវ ធុរំ កត្វា វុត្តំ, ន ‘‘សុញ្ញតាទិនាមតោ តិវិធ’’ន្តិ. អនិមិត្តនាមំ បនេត្ថ អាគមនតោបិ សុត្តន្តបរិយាយេនេវ លព្ភតិ អភិធម្មេ មគ្គំ បតិ អនិមិត្តនាមស្ស អនុទ្ធតត្តា. អនុទ្ធដត្តំ បន ន អនុទ្ធរិតព្ពតាមត្តេន, អថ ខោ និប្បរិយាយតោ តស្ស មគ្គេ អលព្ភនតោ. កិញ្ចាបិ ហិ អយំ វិបស្សនា និច្ចនិមិត្តំ ឧគ្ឃាដេន្តី បវត្តតិ, សង្ខារនិមិត្តស្ស បន អនិស្សជ្ជនតោ ន និប្បរិយាយតោ អនិមិត្តនាមំ លភតិ. យំ បនេតំ សុត្តេ –

‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តោ ចរិស្សសី’’តិ. (សុ. និ. ៣៤៤) –

មគ្គស្ស អនិមិត្តភាវវចនំ, តំ យថាវុត្តបរិយាយវសេន លព្ភមានំ គហេត្វា វុត្តំ. អភិធម្មេ បន យា សយម្បិ និប្បរិយាយតោ អនិមិត្តនាមំ ន លភតិ, សា កថំ មគ្គស្ស តំ ទទេយ្យាតិ មគ្គស្ស អនិមិត្តនាមំ ន ឧទ្ធដំ. យទិ ឯវំ សុញ្ញតនាមេនបិ ឥទំ សមានំ. អនត្តានុបស្សនាបិ ហិ កិញ្ចាបិ បុគ្គលសុញ្ញតំ គណ្ហាតិ, ធម្មសុញ្ញតំ បន ន គណ្ហាតីតិ សយំ និប្បរិយាយេន សុញ្ញតានុបស្សនា នាម ន ហោតីតិ សុញ្ញតនាមម្បិ មគ្គស្ស ន ទទេយ្យ. អថ បុគ្គលសុញ្ញតាគ្គហណមត្តេន សយំ សុញ្ញតានុបស្សនា ហុត្វា មគ្គស្ស តំ ទទេយ្យ, អនិច្ចានុបស្សនាបិ សង្ខារនិមិត្តស្ស គហណេបិ និច្ចនិមិត្តាទិឧគ្ឃាដនតោ សយំ អនិមិត្តានុបស្សនា ហុត្វា មគ្គស្ស អនិមិត្តនាមំ ទទេយ្យាតិ? ន ឥទមេវំ, និច្ចាទិនិមិត្តុគ្ឃាដនេន អនិមិត្តភាវស្ស និប្បរិយាយេន មគ្គេ អលព្ភនតោ និច្ចាទិនិមិត្តុគ្ឃាដនស្សបិ បរិយាយភាវតោ. ននុ ឥទម្បិ សព្ពត្ថ សមានំ. សុញ្ញតអប្បណិហិតភាវោបិ ហិ និប្បរិយាយេន អមគ្គេ ន លព្ភតិ បុគ្គលសុញ្ញតគ្គហណស្ស, បណិធិសោសនស្ស ច ឧជុកំ មគ្គេនេវ និប្ផជ្ជនតោ, តស្មា សុញ្ញតានុបស្សនាបិ អប្បណិហិតានុបស្សនាបិ បរិយាយេនេវ តំ តំ នាមំ លភន្តីតិ មគ្គស្ស និប្បរិយាយតោ នាមំ ន ទេន្តីតិ? ន, តតោ លទ្ធអរិយមគ្គស្ស និប្បរិយាយតោ សម្បយុត្តធម្មវសេនេវ សុញ្ញតអប្បណិហិតនាមសម្ភវតោ. កថំ? ឋបេត្វា ពុទ្ធុប្បាទំ សរភង្គសត្ថារាទិកាលេបិ ទុព្ពិជានីយភាវេន សុខុមស្ស អនត្តលក្ខណស្ស បញ្ញាយ ឯវ គោចរភាវតោ អនត្តានុបស្សនាយ អនុបស្សនតោ មគ្គក្ខណេ បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. យថាហ – ‘‘អនត្តតោ មនសិករោតោ បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២២១).

តញ្ច បន សយំ អត្តាភិនិវេសសមុគ្ឃាដនតោ, អរិយមគ្គបរិយាបន្នត្តា ច និប្បរិយាយតោវ សុញ្ញតនាមំ លភតិ. ទុក្ខានុបស្សនាយ សមាធិវិបច្ចនីកស្ស បណិធិសង្ខាតរាគស្ស សោសនតោ តស្សា វសេន អនុបស្សន្តស្ស មគ្គក្ខណេ សមាធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. យថាហ – ‘‘ទុក្ខតោ មនសិករោតោ សមាធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតី’’តិ. តញ្ច បន សយំ បណិធិសោសនតោ, អរិយមគ្គបរិយាបន្នត្តា ច និប្បរិយាយតោវ អប្បណិហិតនាមំ លភតិ. សព្ពសង្ខារានំ បន អនិច្ចភាវំ អាគមនតោ សុត្វា បច្ឆា សយំ បច្ចក្ខតោ បស្សតោ ‘‘អនិច្ចមេវ វត សោ ភគវា ‘អនិច្ច’ន្តិ អាហា’’តិ ភគវតិ សទ្ធាពាហុល្លបដិលាភតោ អនិច្ចានុបស្សនាយ មនសិករោតោ មគ្គក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. យថាហ – ‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោតោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតី’’តិ. តំ បន សយំ សង្ខារនិមិត្តតោ វុដ្ឋហន្តម្បិ អរិយមគ្គបរិយាបន្នំ ន ហោតីតិ និប្បរិយាយតោ អនិមិត្តនាមំ ន លភតិ, តស្មា យថា កាយកម្មាធិកំ ចិត្តំ ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សុញ្ញតសង្ខាតបញ្ញិន្ទ្រិយាធិមត្តោ មគ្គោ សុញ្ញតនាមំ លភតិ, អប្បណិហិតសង្ខាតសមាធិន្ទ្រិយាធិមត្តោ អប្បណិហិតនាមំ, សទ្ធិន្ទ្រិយាធិមត្តោ បន សទ្ធាយ អនិមិត្តនាមាលាភតោ សយម្បិ តំ ន លភតិ. យទិ សម្បយុត្តធម្មវសេន សុញ្ញតាទិនាមាលាភោ, អថ កថំ ‘‘អាគមនតោ’’តិ វុត្តំ? សច្ចំ, អាគមនតោ អធិមត្តស្ស បន ឥន្ទ្រិយស្ស វសេន លទ្ធនាមម្បិ អាគមនតោវ លទ្ធំ ហោតិ.

អថ វា អភិធម្មបរិយាយេនបិ សុញ្ញតភាវោ នាម បុគ្គលសុញ្ញតាយេវាតិ បុគ្គលសុញ្ញតគ្គាហិតាយ អនត្តានុបស្សនាយ សុញ្ញតនាមំ និប្បរិយាយតោវ លព្ភតិ. បណិធិ នាម រាគាទិកា ឯវាតិ រាគាទិសោសិតាយ ទុក្ខានុបស្សនាយ អប្បណិហិតនាមម្បិ និប្បរិយាយតោវ លព្ភតិ.

និមិត្តន្តិ បន ឋបេត្វា សុត្តន្តបរិយាយំ អភិធម្មបរិយាយេន សង្ខារនិមិត្តំ ហោតីតិ សង្ខារនិមិត្តគ្គាហិតាយ អនិច្ចានុបស្សនាយ អនិមិត្តនាមំ និប្បរិយាយតោ ន លព្ភតិ, តស្មា និប្បរិយាយតោ សុញ្ញតអប្បណិហិតនាមិកានំ អនត្តទុក្ខានុបស្សនានំ វសេន បដិលទ្ធមគ្គោ អាគមនតោ សុញ្ញតអប្បណិហិតនាមំ លភតិ, អនិមិត្តនាមំ បន បរិយាយតោវ លភតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អនិមិត្តនាមំ បនេត្ថ អាគមនតោបិ សុត្តន្តបរិយាយេនេវ លព្ភតិ អភិធម្មេ មគ្គំ បតិ អនិមិត្តនាមស្ស អនុទ្ធដត្តា’’តិ. ឥតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ វិមោក្ខានំ បវេសនទ្វារភាវតោ សុញ្ញតានុបស្សនាទិនាមិកា អនត្តានុបស្សនាទិកា តិស្សោ អនុក្កមេន ពលវភាវំ បត្វា វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាភូតា តីណិ វិមោក្ខមុខានីតិ វេទិតព្ពានិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តីណិ ខោ បនិមានិ វិមោក្ខមុខានិ លោកនិយ្យានាយ សំវត្តន្តិ, សព្ពសង្ខារេ បរិច្ឆេទបរិវដុមតោ សមនុបស្សនតាយ អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយ, សព្ពសង្ខារេសុ មនោសមុត្តេជនតាយ អប្បណិហិតាយ ច ធាតុយា ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយ, សព្ពធម្មេ បរតោ សមនុបស្សនតាយ សុញ្ញតាយ ច ធាតុយា ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយ, ឥមានិ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ លោកនិយ្យានាយ សំវត្តន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.២១៩).

ឯត្ថ ហិ បរិច្ឆេទបរិវដុមតោតិ ឧទយព្ពយវសេន បរិច្ឆេទតោ ចេវ បរិវដុមតោ ច. អនិច្ចានុបស្សនា ហិ ‘‘ឧទយតោ បុព្ពេ សង្ខារា នត្ថី’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តេសំ គតិំ សមន្នេសមានា វយតោ បរំ ន គច្ឆន្តិ, ឯត្ថេវ អន្តរធាយន្តីតិ បរិវដុមតោ បរិយន្តតោ សមនុបស្សតិ. សមនុបស្សនតាយាតិ សម្មទេវ អនុបស្សនតាយ សំវត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. មនោសមុត្តេជនតាយាតិ ចិត្តសំវេជនតាយ. ទុក្ខានុបស្សនេន ហិ សង្ខារេសុ ចិត្តំ សំវិជ្ជតិ. បរតោ សមនុបស្សនតាយាតិ ‘‘នាហំ, ន មម’’ន្តិ ឯវំ អនត្តតោ សមនុបស្សនតាយ. ឥតិ ឥមានិ តីណិ បទានិ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ តិណ្ណំ វសេន វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. តេនេវ ច តទនន្តរេ បញ្ហាវិស្សជ្ជនេ –

‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតោ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ, ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតោ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ, អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតោ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.២១៩) –

វុត្តំ. ននុ ចេត្ថ អភិធម្មាវតារស្ស ភាសមានត្តា អភិធម្មបរិយាយេនេវ វិមោក្ខមុខានិ ច វវត្ថបេតុំ យុត្តន្តិ? សច្ចំ, អនិច្ចានុបស្សនាយបិ បន មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតីតិ បកាសនត្ថំ សុត្តន្តបរិយាយេនបិ ឯកំ វវត្ថានំ កតំ, តថា វុដ្ឋិតោ បន មគ្គោ អភិធម្មបរិយាយេន សុទ្ធិកបដិបទាយមេវ សង្គយ្ហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ចតុមគ្គយោគភេទតោតិ សោតាបត្តិអាទីហិ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ សម្បយោគប្បភេទតោ. អរិយមគ្គានំ បន សម្មាទិដ្ឋាទិអដ្ឋង្គសភាវត្តា, តេសញ្ច សព្ពលោកុត្តរេ អត្ថិតាយ ភង្គវសេន អភេទេបិ ឥន្ទ្រិយានំ អបាដវបាដវតរតមភាវេន សច្ឆិកិរិយាវិសេសតោ កិលេសានំ បហានភេទោ ហោតីតិ តំវសេន ចតុព្ពិធតា ទដ្ឋព្ពា. តេនេវាហ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា’’តិអាទិ. សតិ វិជ្ជមានេ បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតេ កាយេ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ, សយំ វា តត្ថ សតិ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ, បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អត្តត្តនិយាភិនិវេសវសេន បវត្តាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ. សា បន ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ ចតុធា អភិនិវេសនវសេន វីសតិវិធា ហោតិ. តថា ហិ កោចិ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ ‘‘យំ រូបំ, សោ អត្តា, យោ អត្តា, តំ រូបំ, យថា ទីបស្ស វណ្ណោយេវ អច្ចិ, អច្ចិយេវ វណ្ណោ’’តិ. រូបវន្តំ វា អត្តានំ សមនុបស្សតិ, ឆាយាវន្តំ វិយ រុក្ខំ. អត្តនិ វា រូបំ, បុប្ផេ វិយ គន្ធំ. រូបស្មិំ វា អត្តានំ, សមុគ្គេ វិយ មណិ. ឯវំ វេទនាទីសុបិ ‘‘វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. តត្ថ យោ បញ្ចវិធោ អព្យតិរិត្តអត្តាភិនិវេសោ, សា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. យោ បន បន្នរសវិធោ ព្យតិរិត្តអត្តាភិនិវេសោ, សា សស្សតទិដ្ឋីតិ វេទិតព្ពំ.

សភាវំ វិចិនន្តោ តាយ កិច្ឆតិ កិលមតីតិ វិចិកិច្ឆា, តិកិច្ឆិតុំ ទុក្ករតាយ វា វិគតា ចិកិច្ឆា ញាណបតិការោ ឥមិស្សាតិ វិចិកិច្ឆា. សា បន –

‘‘សត្ថរិ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, ធម្មេ, សង្ឃេ, សិក្ខាយ, បុព្ពន្តេ, អបរន្តេ, បុព្ពន្តាបរន្តេ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតី’’តិ (ធ. ស. ១០០៨ ថោកំ. វិសទិសំ) –

ឯវំ ពុទ្ធាទីសុ កង្ខាវសេន អដ្ឋវត្ថុកា,

‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ អហោសិំ, កិំ នុ ខោ អហោសិំ, កថំ នុ ខោ អហោសិំ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធានំ, ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហមនាគតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហមនាគតមទ្ធានំ, ឯតរហិ វា បន បច្ចុប្បន្នមទ្ធានំ អជ្ឈត្តំ កថំកថី ហោតិ, អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) –

ឯវំ បុព្ពន្តាទយោ អារព្ភ បវត្តិវសេន សោឡសវត្ថុកា ច និទ្ទិដ្ឋា.

តត្ថ សត្ថរិ កង្ខន្តោ តស្ស រូបកាយធម្មកាយានំ វិជ្ជមានតំ, អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ, ធម្មេ កង្ខន្តោ តស្ស ស្វាក្ខាតទ្វាក្ខាតភាវេ កង្ខតិ, សង្ឃេ កង្ខន្តោ តស្ស សុប្បដិបន្នវិប្បដិបន្នតាទិភាវេ កង្ខតិ, សិក្ខាយ កង្ខន្តោ តស្សា សុបញ្ញត្តទុប្បញ្ញត្តភាវំ កង្ខតិ, បុព្ពន្តេ កង្ខន្តោ សស្សតាការំ, អធិច្ចសមុប្បត្តិអាការញ្ច និស្សាយ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ, អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ, អបរន្តេ កង្ខន្តោ សស្សតាការំ, ឧច្ឆេទាការញ្ច និស្សាយ អនាគតេ អត្តនោ ឧប្បត្តិំ, អនុប្បត្តិញ្ច កង្ខតិ, បុព្ពន្តាបរន្តេ កង្ខន្តោ បច្ចុប្បន្នេ អត្តនោ អត្ថិភាវំ, នត្ថិភាវញ្ច កង្ខតិ. បច្ចុប្បន្នោ ហិ អទ្ធា បុព្ពភាគាបរភាគកោដ្ឋាសវន្តតាយ ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តោ’’តិ វុច្ចតិ, យុត្តំ បន តំ អារព្ភ កង្ខាជននន្តិ? យុត្តំ, អយុត្តន្តិ កា ឯត្ថ ចិន្តា. ឧម្មត្តកោ វិយ ហិ ពាលបុថុជ្ជនោ. តស្មា សោ យំ កិញ្ចិ កង្ខតិយេវ. តេនេវ ច សោឡសវត្ថុកវិចិកិច្ឆានិទ្ទេសេ ‘‘ឯតរហិ វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អាចរិយា បន ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តោតិ អតីតានាគតេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា តទុភយមារព្ភ កង្ខន្តោ បុព្ពន្តាបរន្តេ កង្ខតី’’តិបិ វទន្តិ. ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខន្តោ បន អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយានំ, សង្ខារាទីនញ្ច បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុហេតុសមុប្បន្នភាវស្ស សព្ភាវាសព្ភាវំ កង្ខតីតិ ឯវំ តាវ អដ្ឋវត្ថុកកង្ខាយ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

សោឡសវត្ថុកា បន ‘‘អហោសិំ នុ ខោ…បេ… ន នុ ខោ អហោសិ’’ន្តិ កង្ខន្តោ វុត្តនយេនេវ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានតំ កង្ខតិ. កិំ នុ ខោ អហោសិន្តិ ជាតិលិង្គុបបត្តិយោ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ នុ ខោ អហោសិំ, ព្រាហ្មណាទីសុ គហដ្ឋាទីសុ ទេវាទីសុ អញ្ញតរោ នុ ខោ’’តិ កង្ខតិ. កថំ នុ ខោតិ សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃោ នុ ខោ អហោសិំ, រស្សឱទាតកាឡាទីនញ្ច អញ្ញតរោ’’តិ កង្ខតិ. ឥស្សរនិម្មានាទីនិ និស្សាយ ‘‘កេន នុ ខោ បការេន អហោសិ’’ន្តិ និព្ពត្តនាការតោ កង្ខតីតិ វទន្តិ. កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិន្តិ ជាតិអាទីនិ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ ហុត្វា នុ ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ…បេ… ទេវោ ហុត្វា នុ ខោ មនុស្សោ អហោសិ’’ន្តិ អត្តនោ អបរាបរំ បវត្តិំ កង្ខតិ. ភវិស្សាមិ នុ ខោ, ន នុ ខោតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អនាគតេ អត្តនោ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានតំ កង្ខតិ. ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមី’’តិអាទិ វុត្តនយមេវ. អហំ នុ ខោស្មិ, ន នុ ខោស្មីតិ ឥទានិ អត្តនោ អត្ថិភាវំ, នត្ថិភាវញ្ច កង្ខតិ. តត្ថ ការណំ វុត្តមេវ. កិំ នុ ខោស្មីតិ ខត្តិយាទិកោវ សមានោ អត្តនោ ខត្តិយាទិភាវំ កង្ខតិ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. កថំ នុ ខោស្មីតិ ‘‘អព្ភន្តរេ ជីវោ នាម អត្ថី’’តិ គហេត្វា តស្ស ទីឃាទិភាវំ កង្ខតិ. បច្ចុប្បន្នំ បន អត្តនោ សរីរសណ្ឋានំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ. កុតោ អាគតោ, កុហិំ គាមី ភវិស្សតីតិ អត្តភាវស្ស អាគតគតដ្ឋានានិ កង្ខតីតិ វេទិតព្ពំ.

សីលញ្ច វតញ្ច សីលព្ពតំ, តត្ថ គោសីលាទិអសុទ្ធិមគ្គោ សមាទានវសេន សីលំ, អវីតិក្កមវសេន វតំ. ឧភយថាបិ វា សីលំ, តបោកម្មភាវេន គហិតត្តា វតំ. គវាទិបកតិភាវតោ អត្តនោ វា គវាទិភាវាធិដ្ឋានំ សីលំ, ‘‘គច្ឆន្តោ ភក្ខេតិ, តិដ្ឋន្តោ មុត្តេតី’’តិអាទិនា គវាទិកិរិយាយ ករណំ វតំ. តំតំអកិច្ចសម្មសតោ វា និវត្តិ សីលំ, តំសមាទានវតោ វេសភោជនកិច្ចចរណាទិវិសេសបដិបត្តិ វតំ. សភាវំ អតិក្កម្ម បរតោ អាមសនំ គហណន្តិ បរាមាសោ, សីលព្ពតស្ស បរាមាសោ សីលព្ពតបរាមាសោ. ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធិ, វតេន សុទ្ធិ, សីលព្ពតេន សុទ្ធីតិ ឯវំ អសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ បវត្តស្ស មិច្ឆាភិនិវេសស្សេតំ អធិវចនំ. សក្កាយទិដ្ឋិ ច វិចិកិច្ឆា ច សីលព្ពតបរាមាសោ ចាតិ សក្កាយ…បេ… បរាមាសោ, តេយេវ កម្មវិបាកេសុ, វដ្ដស្មិំ វា សត្តេ សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនានិ, តេសំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទីហិ តទង្គវសេន បហីនានំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន អច្ចន្តសមុច្ឆេទប្បហានំ ករោតីតិ សក្កា…បេ…ប្បហានករំ.

និព្ពានំ បតិ សវនតោ សន្ទនតោ សោតោ វុច្ចតិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកមគ្គោ, តស្ស អាទិតោ បជ្ជនំ សោតាបត្តិ, និព្ពានំ មគ្គតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គីយតិ, កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតីតិ វា មគ្គោ, សោតាបត្តិ ឯវ មគ្គោ សោតាបត្តិមគ្គោ. អថ វា សោតំ អាទិតោ បជ្ជតិ អធិគច្ឆតីតិ សោតាបត្តិ, បឋមោ អរិយបុគ្គលោ, តស្ស មគ្គោ សោតាបត្តិមគ្គោ, សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ, តេន សម្បយុត្តំ ចិត្តំ សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ.

រជ្ជតិ អភិសជ្ជតីតិ រាគោ, សោ ឥធ បញ្ចកាមវិសយា, កាមភវវិសយា ច តណ្ហា. ទុស្សតីតិ ទោសោ, ទសវិធអាឃាតវត្ថុបទដ្ឋានោ ព្យាបាទោ. មុយ្ហតីតិ មោហោ, ទុក្ខាទីសុ អដ្ឋសុ អញ្ញាណំ. ឯតេសំ កិលេសានំ តនុត្តំ តនុភាវំ ករោតីតិ រាគ…បេ… តនុត្តករំ. តត្ថ ទ្វីហិ ការណេហិ តនុត្តំ អភិណ្ហានុប្បត្តិតោ, បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ ចាតិ. សកទាគាមិស្ស ហិ វដ្ដានុសារិមហាជនស្ស វិយ កិលេសា អភិណ្ហំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, កទាចិ វិរឡាការា ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា ឧប្បជ្ជន្តាបិ មទ្ទន្តា ឆាទេន្តា អន្ធការំ ករោន្តា នុប្បជ្ជន្តិ. ទ្វីហិ បន មគ្គេហិ បហីនត្តា មន្ទមន្ទា តនុកតនុកា ឧប្បជ្ជន្តិ. កេចិ បន សកទាគាមិស្ស កិលេសា ចិរេន ឧប្បជ្ជន្តាបិ ពហលាវ ឧប្បជ្ជន្តិ. តថា ហិស្ស បុត្តធីតរោ ទិស្សន្តីតិ វទន្តិ. តំ អការណំ, វត្ថុបដិសេវនេន វិនាបិ គព្ភគ្គហណសព្ភាវតោ, តស្មា វុត្តនយេនេវ ទ្វីហិ ការណេហិ នេសំ តនុភាវោ វេទិតព្ពោ. កស្មា បនេត្ថ មោហស្ស តនុភាវោ វុត្តោ, ននុ តតិយមគ្គវជ្ឈានមេវ ឥមិនា តនុត្តករណំ វត្តព្ពំ, ឥតរថា ហេដ្ឋា តីហិបិ មគ្គេហិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ ពហលាពហលាវត្ថាយ បហីយមានត្តា ឥធ សព្ពេសមេវ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានំ តនុភាវោ វត្តព្ពោ, តេនេវ ច បាឡិយម្បិ ‘‘កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវាយ ទុតិយាយ ភូមិយា បត្តិយា’’តិ វុត្តន្តិ. សច្ចមេតំ, សុត្តេ បន ឧបរិមគ្គវជ្ឈានំ តនុភាវបរិយាយំ គហេត្វា ‘‘រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមី ហោតី’’តិ ហេតុត្តយតនុភាវស្ស អាគតត្តា ឥធាបិ តទនុលោមេន វុត្តំ. ‘‘កាមរាគព្យាបាទាន’’មិច្ចេវ វា បាឋោ. តថា ហិ ឯត្ថេវ ឧបរិ ទុតិយមគ្គញាណនិទ្ទេសេ ‘‘ព្យាបាទកាមរាគានំ, តនុភាវំ តុ សាធយ’’ន្តិ (អភិធ. ១៣៥៣) វុត្តំ. បដិសន្ធិវសេន សកិទេវ ឥមំ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី, តស្ស មគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ. កិញ្ចាបិ ហិ មគ្គដ្ឋស្ស បដិសន្ធិវសេន អាគមនាសម្ភវតោ ផលដ្ឋោយេវ សកទាគាមី នាម ហោតិ, តស្ស បន អាគមនភូតោ មគ្គោ មគ្គន្តរាវច្ឆេទនត្ថំ តទាយត្តភាវូបនយនេន សកទាគាមិមគ្គោតិ វុច្ចតិ, តំសម្បយុត្តំ ចិត្តំ សកទាគាមិមគ្គចិត្តំ.

បញ្ចសុ កាមគុណេសុ, កាមភវេ ច រាគោ កាមរាគោ. ព្យាបជ្ជតិ តេន ចិត្តន្តិ ព្យាបាទោ. បដិសន្ធិវសេន ឥមំ កាមធាតុំ ន អាគច្ឆតីតិ អនាគាមី. រូបភវេ ឆន្ទរាគោ រូបរាគោ. អរូបភវេ ឆន្ទរាគោ អរូបរាគោ. មានោ ឥធ អរហត្តាធិគមំ បដិច្ច ឧណ្ណតិមត្តំ. ឧទ្ធច្ចម្បិ ‘‘កោ មេ ភារោ កិលេសសមុច្ឆេទនេ’’តិ ឯវមាការប្បវត្តំ ចិត្តស្ស អវូបសមមត្តំ. អវិជ្ជាបិ អសុខេ សុខសញ្ញាវិបល្លាសោ. អារកត្តា កិលេសេហិ, មិច្ឆាបដិបន្នេហិ វា, រាគាទិអរីនំ, សំសារចក្កស្ស អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, រហោបិ បាបាករណេន បាបករណេ រហស្ស អភាវា, រហិតព្ពតោ ជហិតព្ពតោ ‘‘រហា’’តិ លទ្ធនាមានំ វា បាបធម្មានំ អភាវតោ, សាធូហិ អរហិតព្ពតោ អបរិច្ចជិតព្ពតោ, រហសង្ខាតស្ស វា គមនស្ស សំសារេ អភាវតោ អរហា, អដ្ឋមោ អរិយបុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ អរហត្តំ, អគ្គផលស្សេតំ អធិវចនំ. តញ្ហិ ‘‘អរហា’’តិ អភិធានស្ស, ពុទ្ធិយា ច បវត្តិនិពន្ធនត្តា អរហតោ ភាវោតិ កត្វា ‘‘អរហត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្ស អាគមនភូតោ មគ្គោ អរហត្តមគ្គោ, តំសម្បយុត្តំ ចិត្តំ អរហត្តមគ្គចិត្តំ.

ឈានង្គយោគភេទតោតិ រូបាវចរំ វិយ បញ្ចហិ ឈានង្គេហិ សម្បយោគភេទតោ. កថំ បនស្ស ភេទោតិ? ឯត្ថ តាវ អដ្ឋកថាវាទោ, តយោ ច ថេរវាទាតិ ចត្តារោ វាទា ហោន្តិ. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ តាវ ‘‘សង្ខារុបេក្ខាភាវំ បត្វា វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាមគ្គស្ស ឈានង្គំ និយមេតី’’តិ វុត្តំ. តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ បន ‘‘មគ្គាសន្នវិបស្សនាយ បទដ្ឋានភូតំ បាទកជ្ឈានំ និយមេតី’’តិ អាហ. មោរវាបិវាសិមហាទត្តត្ថេរោ ‘‘វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា និយមេន្តិ. យញ្ហិ ឈានំ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, តំសទិសោវ ហោតី’’តិ អាហ. តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ បន ‘‘បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតិ, ‘អហោ វត បញ្ចង្គិកំ, ចតុរង្គិកំ វា មគ្គំ បាបុណេយ្យ’ន្តិអាទិនា យថា យថាស្ស អជ្ឈាសយោ ហោតិ, តថា តថា មគ្គោ ហោតី’’តិ អាហ.

យស្មា បន អដ្ឋកថាវាទោ បមាណំ, តយោ ច ថេរា បណ្ឌិតា ព្យត្តា, តស្មា ចត្តារោបិ វាទា អញ្ញមញ្ញំ អប្បដិពាហនវសេន ឯវំ វេទិតព្ពា. កថំ? កាមាវចរធម្មេ តាវ សម្មសិត្វា សុក្ខវិបស្សកស្ស ឧប្បន្នមគ្គោបិ សមាបត្តិលាភិនោ ឈានំ បាទកំ អកត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោបិ វិបស្សនានិយាមេន បឋមជ្ឈានិកាវ ហោន្តិ. សចេ បន កិញ្ចិ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បាទិតោ ហោតិ, តស្ស វសេន អង្គបរិណាមោ ហោតីតិ តំតំឈានសទិសោ ហោតិ. យស្មា បនេត្ថ កាមាវចរក្ខន្ធេ អារព្ភ បវត្តា វិបស្សនា កាមាវចរធម្មេសុ ច មហគ្គតធម្មេសុ វិយ ភាវនាវិសេសតោ ឈានង្គវិសេសោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា និយមេន្តី’’តិ ឯវំ បវត្តោ ទុតិយត្ថេរវាទោ ឥមំ វាទំ ន បវិសតិ. ឈានធម្មេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោ សចេ បាទកជ្ឈានំ នត្ថិ, សម្មសិតជ្ឈាននិយាមេន តំតំឈានិកោ ហោតិ. សចេ បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ទុតិយាទិឈានេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតោ, បុគ្គលជ្ឈាសយនិយាមេន ទ្វីសុ អញ្ញតរជ្ឈានសទិសោ ហោតិ. សចេ បន បុគ្គលស្ស តថាវិធោ អជ្ឈាសយោ នត្ថិ, តទា កថន្តិ? ឯត្ថ តាវ កេចិ ‘‘នានាវជ្ជនវីថិយមេវ និវត្តមានបាទកជ្ឈានតោ ឯកាវជ្ជនវីថិយំ គោត្រភុភាវំ បត្វា និវត្តមានាយ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធាយេវ ពលវន្តោ, តស្មា សម្មសិតក្ខន្ធនិយាមេន តំសទិសោ មគ្គោ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ឯវញ្ច សតិ ‘‘បាទកជ្ឈាននិយាមេន ហោតី’’តិ ឯវំ បវត្តោ បឋមត្ថេរវាទោ បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ កាមាវចរក្ខន្ធេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គមេវ សន្ធាយ តិដ្ឋតីតិ.

អបរេ បន ‘‘បាទកជ្ឈានំ មគ្គស្ស មូលការណវសេន បច្ចយោ ហោតិ អាសន្នការណវសេនបិ, សម្មសិតក្ខន្ធា បន មូលការណវសេនេវ បច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា សម្មសិតក្ខន្ធតោ បាទកជ្ឈានមេវ ពលវតរន្តិ បាទកជ្ឈានសទិសោ មគ្គោ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ បន ‘‘សម្មសិតក្ខន្ធនិយាមេនា’’តិ ឯវំ បវត្តោ ទុតិយត្ថេរវាទោ សមាបត្តិំ បាទកំ អកត្វា កេវលំ ឈានធម្មេយេវ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គមេវ សន្ធាយ តិដ្ឋតិ. យស្មា បន ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមជ្ឈានតោ ឧបរូបរិឈានំ ពលប្បត្តំ ហោតិ, តស្មា ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ឧបរូបរិឈានធម្មេ វិបស្សតោ ឧប្បន្នមគ្គោ បាទកជ្ឈានំ អនបេក្ខិត្វា សម្មសិតជ្ឈានវសេន តំតំឈានិកោ ហោតិ. ឧបរូបរិឈានតោ បន វុដ្ឋាយ ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមជ្ឈានធម្មេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោ សម្មសិតជ្ឈានំ អនបេក្ខិត្វា បាទកជ្ឈានសទិសោ ហោតីតិ ឥទមេត្ថ សារតរំ. ឯវញ្ហិ សតិ ទ្វិន្នម្បិ ថេរានំ វាទា និប្បទេសវិសយា សមផលា ហោន្តិ.

តតិយត្ថេរវាទោ ចេត្ថ បាទកជ្ឈានំ, សម្មសិតជ្ឈានំ វា វិនា អជ្ឈាសយមត្តេនេវ ន ឥជ្ឈតិ. តីសុបិ វាទេសុ ឋបេត្វា សេសឈានង្គបរិណាមំ វេទនាបរិណាមោ វិបស្សនានិយាមេនេវ ហោតិ. តយោបិ ថេរវាទា វិបស្សនានិយាមេន វិនា ន ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច វេទនាបិ ឈានង្គមេវ, តស្មា តាយបិ បាទកជ្ឈាននិយាមេនេវ ភវិតព្ពន្តិ? តំ ន, វេទនាយបិ បាទកជ្ឈាននិយាមេន បរិណាមេ សតិ វិបស្សនានិយាមំ អនបេក្ខិត្វា បាទកជ្ឈាននិយាមេនេវ មគ្គក្ខណេ សេសឈានង្គានិ បរិណាមដ្ឋានេយេវ វេទនាយបិ បរិណាមោ ភវេយ្យ, តថា បន អហុត្វា ឯកាវជ្ជនវីថិយា អាទិតោវ បរិណាមនតោ មគ្គវុដ្ឋានវីថិយា អាសន្នតរប្បវត្តាយ វិបស្សនាយ វសេន វេទនានិយាមោ ហោតិ.

អថ វា បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានានំ សម្ភវេ តេសុ អនុប្បន្នា វេទនា វិបស្សនាយ ន ហោតីតិ បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈាននិយាមេន បរិណមតីតិបិ ន សក្កា វត្តុំ. ឯត្ថ សិយា – យត្ថ តាវ បាទកជ្ឈានំ អត្ថិ, តត្ថ តំ និយមេតិ. យត្ថ បន តិកចតុក្កបាទកជ្ឈានំ នត្ថិ, តស្មិំ អរូបភវេ កិំ និយមេតីតិ? តត្ថាបិ បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតិ. យោ ហិ ភិក្ខុ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី បឋមជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា សោតាបត្តិមគ្គផលានិ និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា អរូបភវេ និព្ពត្តោ បឋមជ្ឈានិកាយ សោតាបត្តិផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧបរិ តីណិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតិ, តស្ស តានិ បឋមជ្ឈានិកានេវ ហោន្តិ. ទុតិយជ្ឈានិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អរូបេបិ ហិ លោកុត្តរំ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ ឯកេកស្ស លោកុត្តរកុសលស្ស ឈានង្គយោគភេទោ វេទិតព្ពោតិ.

មគ្គា…បេ… និប្ផាទេតីតិ តេភូមកកុសលំ វិយ បដិសន្ធិប្បវត្តីសុ អវិបច្ចវន្តម្បិ អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបស្ស ផលស្ស និប្ផាទនេន តំតំផលប្បត្តេ សោតាបន្នោ សកទាគាមី អនាគាមី អរហាតិ សាមញ្ញតោ ចត្តារោ អរិយបុគ្គលេ អភិនិប្ផាទេតីតិ. វិសេសតោ បន សត្តក្ខត្តុបរមតាទិកេ អនេកេបិ សោតាបន្នាទយោ និប្ផាទេតិ.

លោកុត្តរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.