រូបាវចរកុសលវណ្ណនា

ឥទានិ យស្មា កាមាវចរកុសលានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស រូបាវចរកុសលស្ស និទ្ទេសាវកាសោ អនុប្បត្តោ, តស្មា តំ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឥតរេសូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥតរេសូតិ យថាវុត្តកាមាវចរកុសលតោ ឥតរេសុ, រូបាវចរាទីសូតិ អត្ថោ. សវត្ថុកតោ ឯកវិធំ ឯកន្តេន វត្ថុសន្និស្សិតត្តា. ន ហិ អរូបធាតុយំ រូបាវចរធម្មា លព្ភន្តិ រូបវិរាគភាវនាយ និព្ពត្តត្តា បុន រូបាវចរជ្ឈានសមាបត្តិយា អភាវតោ.

ហីនមជ្ឈិមបណីតភេទតោតិ ឯត្ថ បុព្ពេ វិយ អធិបតីនំ ហីនាទិភាវេហិ ឈានស្ស ហីនាទិភាវោ យោជេតព្ពោ. អថ វា បដិលទ្ធមត្តមនាសេវិតំ ហីនំ បរិទុព្ពលភាវតោ, នាតិសុភាវិតំ អបរិបុណ្ណវសិភាវំ មជ្ឈិមំ, អតិវិយ សុភាវិតំ បន សព្ពសោ បរិបុណ្ណវសិភាវំ បណីតំ. តថា ឧឡារបុញ្ញផលកាមតាវសេន បវត្តិតំ ហីនំ, លោកិយាភិញ្ញត្ថាយ បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ, វិវេកកាមតាយ អរិយភាវេ ឋិតេន បវត្តិតំ បណីតំ. អត្តហិតាយ វា បវត្តិតំ ហីនំ, កេវលំ អលោភជ្ឈាសយេន បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ, បរហិតាយ បវត្តិតំ បណីតំ. វដ្ដជ្ឈាសយេន វា បវត្តិតំ ហីនំ, វិវេកជ្ឈាសយេន បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ, វិវដ្ដជ្ឈាសយេន លោកុត្តរបាទកត្ថំ បវត្តិតំ បណីតំ.

បដិបទាទិភេទតោតិ ទុក្ខបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទីនំ បដិបទាភិញ្ញានំ ភេទេន. បដិបទាវចនេនេវ វា តទវិនាភាវតោ អភិញ្ញាបិ លព្ភតិ. តថា ហេត្ថ បដិបទាចតុក្កន្តិ វោហរន្តីតិ អាទិ-សទ្ទេន អធិបតិអាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា បដិបទាទិភេទតោតិ បដិបទាភេទតោ, អធិបតិភេទតោ, អារម្មណភេទតោ, ហានភាគិយាទិភេទតោតិ អត្ថោ. តត្ថ បដិបទាភេទតោ តាវ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, ទុក្ខបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញំ, សុខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, សុខបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញន្តិ ឯវំ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ ទុក្ខា បដិបទា អស្សាតិ ទុក្ខបដិបទំ. ទន្ធា អភិញ្ញា អស្សាតិ ទន្ធាភិញ្ញំ. ឯស នយោ ‘‘ទុក្ខបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញ’’ន្តិអាទីសុបិ.

តត្ថ អប្បហីននីវរណស្ស, អវិក្ខម្ភិតឈាននិកន្តិកស្ស ច ញាណកិច្ចស្ស អបរិព្យត្តតាយ បរិនិដ្ឋិតសកលបុព្ពកិច្ចស្ស ‘‘បថវី បថវី’’តិ វា ‘‘អាបោ អាបោ’’តិ វា ឯវំ បវត្តបឋមសមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ យាវ តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារុប្បត្តិយា នីវរណប្បហានំ, និកន្តិវិក្ខម្ភនញ្ច ហោតិ, តាវ បវត្តា បុព្ពភាគភាវនា បដិបទា នាម ‘‘បដិបជ្ជតិ ឈានំ ឯតាយា’’តិ កត្វា. បហីននីវរណស្ស, បន វិក្ខម្ភិតឈាននិកន្តិកស្ស ច ញាណកិច្ចស្ស បរិព្យត្តភាវតោ ឧបចារជ្ឈានំ អាទិំ កត្វា យាវ អប្បនាយ ឧប្បត្តិ, តាវ បវត្តា បញ្ញា បុព្ពភាគបញ្ញាយ វិសិដ្ឋភាវតោ អភិញ្ញា នាម, តស្មា យោ អាទិតោ កិលេសេ ឈាននិកន្តិញ្ច វិក្ខម្ភេន្តោ ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, វិក្ខម្ភិតកិលេសឈាននិកន្តិ ច អប្បនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ទុក្ខបដិបទំ, ទន្ធាភិញ្ញញ្ច ឈានំ ហោតិ. យោ បន សសង្ខារេន កិលេសាទិកេ វិក្ខម្ភេត្វា ន ចិរេន អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ទុក្ខបដិបទំ, ខិប្បាភិញ្ញញ្ច. យោ កិលេសាទិកេ វិក្ខម្ភេន្តោ សុខេន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, អប្បនាបរិវាសំ បន ចិរាយតិ, តស្ស សុខបដិបទំ, ទន្ធាភិញ្ញំ. យោ បន សុខេនេវ កិលេសាទិកេ វិក្ខម្ភេត្វា សីឃមេវ អប្បនំ បាបុណាតិ, តស្ស សុខបដិបទំ, ខិប្បាភិញ្ញន្តិ វេទិតព្ពំ.

សោ បនាយំ បដិបទាភិញ្ញានំ ភេទោ កិលេសិន្ទ្រិយាធិការវសេន វេទិតព្ពោ. យស្ស ហិ រាគាទយោ កិលេសា តិព្ពា ហោន្តិ, សទ្ធាបញ្ចមកានិ ច ឥន្ទ្រិយានិ មុទូនិ. យោ ច សមថវិបស្សនាសុ អកតាធិការោ, តស្ស បវត្តឈានំ ទុក្ខបដិបទំ, ទន្ធាភិញ្ញញ្ច ហោតិ. តស្ស ហិ កិលេសសមុទាចារតិព្ពតាយ នីវរណវិក្ខម្ភនស្ស កិច្ឆេន កសិរេន សមិជ្ឈនតោ បដិបទា ទុក្ខា អសុខា, តស្សេវ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ មុទុតាយ អភិញ្ញាបិ ទន្ធា មន្ទា អសីឃប្បវត្តិនី ហោតិ. ភវន្តរេ វា សមថេ អកតាធិការត្តា បដិបទា ទុក្ខា, វិបស្សនាយ អកតាធិការត្តា អភិញ្ញាបិ ទន្ធា. យោ បន វុត្តវិបរីតោ ហោតិ, តស្ស កិលេសានំ អតិព្ពសមុទាចារតាយ, ឥន្ទ្រិយានញ្ច តិខីណតាយ សមថវិបស្សនាសុ កតាធិការតាយ យថាក្កមំ សុខបដិបទា, ខិប្បាភិញ្ញា ច ហោតិ. ភវន្តរេ កតបរិចយស្ស ហិ យថា បគុណំ កត្វា វិស្សដ្ឋគន្ថោ អប្បមត្តកេន បយោគេន សុប្បវត្តិ វាចុគ្គតោ ច ហោតិ, ឯវំ ភាវនា អប្បកសិរេនេវ ឥជ្ឈតីតិ. ស្វាយំ អកតោ, កតោ ច អធិការោ សមថនិស្សិតោ បដិបទាយំ វុត្តោ សមាធិប្បធានត្តា បដិបទាយ. វិបស្សនានិស្សិតោ អភិញ្ញាយ ញាណប្បធានត្តា អប្បនាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យោ បន តិព្ពកិលេសោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ វិបស្សនាយមេវ វា កតាធិការោ ហោតិ, តស្ស វុត្តនយេន ទុក្ខា បដិបទា, ខិប្បា បន អភិញ្ញា ហោតិ, តព្ពិបរីតស្ស សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញាតិ. តស្មា កិលេសានំ តិព្ពមន្ទភាវតោ, ឥន្ទ្រិយានំ តិខិណមុទុភាវតោ, បុព្ពបរិចយស្ស ច សម្ភវាសម្ភវវសេនាតិ ឯវំ កិលេសិន្ទ្រិយាធិការវសេន ឥមាសំ ភេទោ វេទិតព្ពោ.

អបិច យានិ បរតោ សប្បាយាសប្បាយានិ, បលិពោធុបច្ឆេទាទីនិ បុព្ពកិច្ចានិ, អប្បនាកោសល្លានិ ច អាគមិស្សន្តិ, តេសុ យោ ឧបចារាធិគមតោ បុព្ពេ, បច្ឆា ច អសប្បាយសេវី ហោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា, ទន្ធា ច អភិញ្ញា ហោតិ. ឧភយត្ថ សប្បាយសេវិនោ សុខា បដិបទា, ខិប្បា ច អភិញ្ញា. យោ បន តតោ បុព្ពភាគេ អសប្បាយំ សេវិត្វា អបរភាគេ សប្បាយសេវី ហោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា, ខិប្បា អភិញ្ញា. តព្ពិបរីតស្ស សុខា បដិបទា, ទន្ធា អភិញ្ញា ច វេទិតព្ពា.

តថា បលិពោធុបច្ឆេទាទិបុព្ពកិច្ចំ អសម្បាទេត្វា ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស សបរិបន្ថតាយ ទុក្ខា បដិបទា, វិបរិយាយេន អបរិបន្ថតាយ សុខា. អប្បនាកោសល្លានិ អសម្បាទេន្តស្ស ញាណស្ស អវិសទតាយ ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ, សម្បាទេន្តស្ស វិបរិយាយតោ ខិប្បា អភិញ្ញាតិ. កិញ្ច – តណ្ហាវិជ្ជាតិភវនវសេន ឯតាសំ ភេទោ វេទិតព្ពោ. តណ្ហាភិភូតស្ស ហិ ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ តស្សា សមាធិស្ស ឧជុបដិបក្ខត្តា សមថបដិបទាយ បរិបន្ថកភាវតោ, អនភិភូតស្ស តទភាវតោ សុខា. អវិជ្ជាភិភូតស្ស ច តស្សា បញ្ញាយ ឧជុបដិបក្ខភាវតោ ទន្ធា អភិញ្ញា, ឥតរស្ស ខិប្បា អភិញ្ញាតិ. សោ បនាយំ បដិបទាភេទោ កេវលំ សមថភាវនាវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានស្ស, មគ្គាធិគមវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានស្ស បន នត្ថិ ទុក្ខបដិបទាទិភេទោ. កេចិ បន មគ្គវសេនេវ តស្ស បដិបទាទិភេទំ វណ្ណេន្តិ ‘‘មគ្គស្ស ហិ ទុក្ខបដិបទាទិភាវេ តស្មិំ ទុក្ខបដិបទាទិក’’ន្តិ.

អធិបតិភេទាទីសុ បន ឆន្ទាធិបតេយ្យំ ចិត្តាធិបតេយ្យំ វីរិយាធិបតេយ្យំ វីមំសាធិបតេយ្យន្តិ ឯវំ អធិបតិភេទតោ, បរិត្តំ បរិត្តារម្មណំ, បរិត្តំ អប្បមាណារម្មណំ, អប្បមាណំ បរិត្តារម្មណំ, អប្បមាណំ អប្បមាណារម្មណន្តិ ឯវំ អារម្មណភេទតោ, ហានភាគិយំ ឋិតិភាគិយំ វិសេសភាគិយំ និព្ពេធភាគិយន្តិ ឯវំ ហានភាគិយាទិភេទតោ ច ចតុព្ពិធតា វេទិតព្ពា. តត្ថ ‘‘ឆន្ទវតោ ចេ ឈានំ និព្ពត្តិស្សតិ, មយ្ហម្បិ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ឯវំ ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា ឧប្បន្នំ ឆន្ទាធិបតេយ្យំ. ឯស នយោ ‘‘ចិត្តាធិបតេយ្យា’’ទីសុបិ. អប្បគុណំ បន ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសក្កោន្តំ បរិត្តំ, សុប្បសរាវមត្តេសុ អវឌ្ឍិតារម្មណេសុ និព្ពត្តំ បរិត្តារម្មណំ. វុត្តបដិបក្ខតោ បន យថាក្កមំ អប្បមាណារម្មណាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ហានភាគិយាទិវិសេសំ សយមេវ វក្ខតិ.

ឈានង្គយោគភេទតោតិ កត្ថចិ បញ្ច ឈានង្គានិ, កត្ថចិ ចត្តារិ, កត្ថចិ តីណិ, កត្ថចិ ទ្វេ, កត្ថចិ អបរានិ ទ្វេតិ ឯវំ ឈានង្គានំ សម្បយោគភេទតោ. ននុ ចេត្ថ កាមាវចរកុសលេ វិយ សង្ខារភេទោ កស្មា ន គហិតោ. ឥទម្បិ ហិ កេវលំ សមថានុយោគវសេន បដិលទ្ធំ សសង្ខារំ, មគ្គាធិគមវសេន បដិលទ្ធមសង្ខារំ, តស្មា ‘‘ឈានង្គសង្ខារយោគភេទតោ ទសវិធ’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ? នយិទមេវំ, មគ្គាធិគមវសេន សត្តិតោ បដិលទ្ធស្សាបិ អបរភាគេ បរិកម្មវសេនេវ ឧប្បជ្ជនតោ, តស្មា សព្ពស្សបិ ឈានស្ស បរិកម្មសង្ខាតបុព្ពាភិសង្ខារេន វិនា កេវលំ អធិការវសេន អនុប្បជ្ជនតោ ‘‘អសង្ខារ’’ន្តិបិ វត្តុំ ន សក្កា, អធិការេន ច វិនា កេវលំ បរិកម្មាភិសង្ខារេនេវ អនុប្បជ្ជនតោ ‘‘សសង្ខារ’’ន្តិបិ វត្តុំ ន សក្កាតិ ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធតា ច វុត្តាតិ.

កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ ថិនមិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមានិ បញ្ច នីវរណានិ វិប្បហីនានិ ឯតស្សាតិ កាមច្ឆន្ទ…បេ… វិប្បហីនំ. ‘‘អគ្យាហិតោ’’តិ ឯត្ថ អាហិត-សទ្ទស្ស វិយ វិប្បហីន-សទ្ទស្សេត្ថ បរវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. កាមច្ឆន្ទាទីហិ វា វិប្បហីនំ វិសំយុត្តំ តេសំ បហាយកភាវេនាតិ កាមច្ឆន្ទ…បេ… វិប្បហីនំ. តត្ថ កាមេតីតិ កាមោ, ឆន្ទនដ្ឋេន ឆន្ទោ ចាតិ កាមច្ឆន្ទោ, ពហលកាមរាគស្សេតំ អធិវចនំ. ព្យាបាទាទីនមត្ថំ វក្ខតិ. យស្មា កាមច្ឆន្ទាទីសុ អប្បហីនេសុ ឈានំ នុប្បជ្ជតិ, តស្មា តានិស្ស បហានង្គានីតិ វេទិតព្ពានិ. ននុ អញ្ញេបិ អកុសលា ធម្មា ឥមិនា ឈានេន បហីយន្តិ, អថ កស្មា បញ្ចេវ បហានង្គវសេន វុត្តានីតិ? វិសេសេន ឈានន្តរាយករត្តា. កាមច្ឆន្ទវសេន ហិ នានាវិសយបលោភិតំ ចិត្តំ ន ឯកត្តារម្មណេ សមាធិយតិ. កាមច្ឆន្ទាភិភូតំ វា នានាវិសយសមុបព្យូឡ្ហាយ កាមធាតុយា បហានបដិបទំ ន បដិបជ្ជតិ, ព្យាបាទេន ច អារម្មណេ បដិហញ្ញមានំ ន សមាហិតំ បវត្តតិ, ថិនមិទ្ធាភិភូតំ អកម្មញ្ញំ ហោតិ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតំ អវូបសន្តមេវ ហុត្វា បរិព្ភមតិ, វិចិកិច្ឆាឧបហតំ ឈានាធិគមបដិបទំ នារោហតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ នុ ខោ, ន នុ ខោ, បថវី បថវី’’តិអាទិនា បវត្តមនសិការេន ‘‘ឈានំ សិយា នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិអាទិនា វិចិកិច្ឆន្តស្ស ឈានាធិគមបដិបទាយ អសំសិជ្ឈនតោ. យតោ វក្ខតិ –

‘‘ភាគី អស្សមហំ អទ្ធា, ឥមាយ បដិបត្តិយា;

បវិវេកសុខស្សាតិ, កត្វា ឧស្សាហមុត្តម’’ន្តិ.

តស្មា សមាធិអាទីនំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវេន វិសេសេន ឈានាធិគមស្ស អន្តរាយករណតោ ឯតានេវ បហានង្គានីតិ វុត្តានិ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘បច្ចនីកា យតោ បញ្ច, សមាធាទីនមេត្ថ ហិ;

ឈានន្តរាយិកា តស្មា, បហានង្គេ និយាមិតា’’តិ.

ឯវមិទំ បហានង្គវសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយោគង្គវសេន ទស្សេតុំ ‘‘វិតក្ក…បេ… សម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ វិតក្កាទយោ វចនត្ថលក្ខណាទិវសេន ឧបរិ អាគមិស្សន្តិ. យស្មា បន ឥមេសុ ឧប្បន្នេសុ ឈានំ ឧប្បន្នំ នាម ហោតិ, តេនស្ស ឥមានិ សម្បយោគង្គានីតិ វេទិតព្ពានិ, តស្មា ន ឯតេហិ សមន្នាគតំ អញ្ញទេវ ឈានំ នាម អត្ថីតិ គហេតព្ពំ. យថា បន នេមិអាទិអង្គសមុទាយេ រថាទិវោហារោ ហោតិ, ឯវំ ឈានង្គសមុទាយេ ឈានវោហារោ. វុត្តម្បិ ហេតំ វិភង្គេ ‘‘ឈានន្តិ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តស្សេកគ្គតា’’តិ (វិភ. ៥៦៩). កស្មា បន អញ្ញេសុបិ ផស្សាទីសុ សម្បយុត្តធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ ឥមានិយេវ បញ្ច ឈានង្គវសេន វុត្តានីតិ? វុច្ចតេ – ឧបនិជ្ឈានកិច្ចវន្តតាយ, កាមច្ឆន្ទាទីនំ ឧជុបដិបក្ខភាវតោ ច. វិតក្កោ ហិ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ, វិចារោ អនុពន្ធតិ. ឯវំ ឈានាធិគមស្ស វិសេសបច្ចយភូតេហិ តេហិ អវិក្ខេបាយ សមាទហិតបយោគស្ស ចេតសោ បយោគសម្បត្តិសមុដ្ឋានា បីតិ បីណនំ, សុខញ្ច ឧបព្រូហនំ ករោតិ. អថ នំ សសម្បយុត្តធម្មំ ឯតេហិ អភិនិរោបនានុពន្ធនបីណនឧបព្រូហនេហិ អនុគ្គហិតា ឯកគ្គតា សមាធានកិច្ចេន អត្តានំ អនុវត្តាបេន្តី ឯកត្តារម្មណេ សមំ, សម្មា ច អាធិយតិ, ឥន្ទ្រិយសមតាវសេន សមំ, បដិបក្ខធម្មានំ ទូរីភាវេន លីនុទ្ធច្ចាភាវេន សម្មា ច ឋបេតីតិ ឯវមេតេសមេវ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចំ អាវេណិកំ. កាមច្ឆន្ទាទិបដិបក្ខភាវេន បន សយមេវ វក្ខតិ. ឯវំ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចវន្តតាយ, កាមច្ឆន្ទាទីនំ ឧជុបដិបក្ខភាវតោ ច ឥមេយេវ បញ្ច ឈានង្គភាវេន វវត្ថិតាតិ. យថាហុ –

‘‘ឧបនិជ្ឈានកិច្ចត្តា, កាមាទិបដិបក្ខតោ;

សន្តេសុបិ ច អញ្ញេសុ, បញ្ចេវ ឈានសញ្ញិតា’’តិ.

ទេសនាក្កមតោ, មហគ្គតធម្មេសុ បឋមំ អធិគន្តព្ពតោ ច បឋមំ, បឋមំ សមាបជ្ជិតព្ពន្តិបិ បឋមន្តិ វទន្តិ. តំ បន ន ឯកន្តលក្ខណំ ឈានបដិលោមាទិវសេន សមាបជ្ជនេ អសម្ភវតោ.

បុរិមបច្ឆិមចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជមានស្សាបិ អប្បនាក្ខណេ អនុប្បជ្ជនតោ វិតក្កោ វិប្បហីនោ ឯតស្ស, តតោ វា ឯតំ វិប្បហីនន្តិ វិតក្កវិប្បហីនំ. ភាវនាយ ហិ បហីនត្តា វិតក្កោ ឈានក្ខណេ នុប្បជ្ជតិ. អសំកិលិដ្ឋសភាវត្តា បន ឧបចារភាវនាយ ច តំ បហាតុំ អសមត្ថភាវតោ បុរិមភាគេ, បច្ឆាភាគេ ច អបច្ចនីកចិត្តប្បវត្តិតោ ឧប្បជ្ជតិយេវាតិ.

ននុ ច ‘‘អសំកិលិដ្ឋសភាវត្តា’’តិ វុត្តំ, អថ កថំ ឈានេន ឯស បហីយតិ? ន ហិ កុសលេហិ អសំកិលិដ្ឋធម្មស្ស បហានំ អត្ថិ រាគាទិសំកិលិដ្ឋានំ បាបធម្មានមេតស្ស ឧជុបដិបក្ខភាវតោតិ? វុច្ចតេ – អសំកិលិដ្ឋសភាវស្សាបិ ឯតស្ស ឱឡារិកតាយ ទុព្ពលភាវតោ ឈានក្ខណេ អនុប្បត្តិសភាវាបាទនត្ថំ តត្ថ និកន្តិវិក្ខម្ភនវសេន ទុតិយជ្ឈានភាវនា ហោតីតិ តស្សា ពលេន តំ ឈានក្ខណេ អនុប្បជ្ជន្តំ និកន្តិវិក្ខម្ភនវសេន វា វិក្ខម្ភិតំ បហីនំ នាម ហោតិ. យទិ ឯវំ ឧបចារេនបិ និកន្តិ វិក្ខម្ភីយតីតិ តត្ថបិស្ស បហានំ សិយា, យថា បឋមជ្ឈានស្ស ឧបចារេ នីវរណានីតិ? នយិទមេវំ, នីវរណប្បហានស្ស វិយ វិតក្ការម្មណិកនិកន្តិ វិក្ខម្ភនស្ស ឧបចារេន សាតិសយំ អនិប្ផជ្ជនតោ. សាតិសយញ្ហិ តត្ថ និកន្តិប្បហានំ អប្បនាយ ឯវ ហោតិ, តស្មា យទវោចុម្ហា ‘‘ឧបចារភាវនាយ ច តំ បហាតុំ អសមត្ថភាវតោ’’តិ, តំ សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘វិចារវិប្បហីន’’ន្តិអាទីសុបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុតិយជ្ឈានេយេវ បហីនស្ស វិតក្កស្ស ឥធ អប្បវត្តិមត្តទស្សនត្ថំ ‘‘វិតក្កវិចារវិប្បហីន’’ន្តិ វិតក្ក-គ្គហណំ កតំ. ឯវំ ‘‘វិតក្កវិចារបីតិវិប្បហីន’’ន្តិអាទីសុបិ.

យថាសម្ភវន្តិ បថវីកសិណាទីសុ យំ យំ អារម្មណំ យស្ស យស្ស សម្ភវតិ, តទនតិក្កមតោ. កសិណានាបានេសុ ហិ បញ្ចេវ ឈានានិ បវត្តន្តិ, អសុភកាយគតាសតីសុ បឋមជ្ឈានំ, អនុបេក្ខាព្រហ្មវិហារេសុ បញ្ចមជ្ឈានវជ្ជានិ, ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារេ បញ្ចមជ្ឈានន្តិ.

បថវីកសិណាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-គ្គហណេន កេវលំ អាបោកសិណាទីនមេវ, អថ ខោ អសុភាទីនម្បិ អប្បនាវហកម្មដ្ឋានានំ សង្គហោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច អភិភាយតនវិមោក្ខឈានានិ បវត្តាការមត្តតោ ភិន្នានិ, អារម្មណតោ បន កសិណាយតនានេវ ហោន្តីតិ កសិណាយតនឈានេហេវ តានិ សង្គហិតានិ. ‘‘យថាសម្ភវំ…បេ… អនេកវិធ’’ន្តិ វា វចនេន រូបាវចរជ្ឈានេ សព្ពោបិ លព្ភមានកភេទោ សង្គហិតោតិ អភិភាយតនវិមោក្ខឈានានិ វិសុំ ន វុត្តានិ, តានិ បន សរូបតោ ឯវំ វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ ញាណុត្តរស្ស យោគាវចរស្ស បថវីកសិណាទិអារម្មណំ អភិភវិត្វា ‘‘ន មេត្ថ អប្បនានិព្ពត្តនេ ភារោ’’តិ បដិបន្នស្ស និមិត្តុប្បត្តិតោ ឧទ្ធំ ទុតិយតតិយវីថិយំ, ចតុត្ថបញ្ចមវីថិយំ វា បដិលទ្ធំ ឈានំ អភិភាយតនំ នាម. តញ្ហិ អារម្មណំ អភិភវតីតិ អភិភូ, យោគិនោ សុខវិសេសានំ អធិដ្ឋានតាយ, មនាយតនធម្មាយតនបរិយាបន្នតាយ វា អាយតនន្តិ អភិភាយតនំ, អភិភវិតព្ពំ វា អភិភូ, អាលម្ពណំ, តំ អាយតនមស្សាតិ អភិភាយតនំ. អថ វា អាលម្ពណាភិភវនតោយេវ អភិភូ, បរិកម្មំ, ញាណំ វា, តំ អាយតនំ ការណមស្សាតិ អភិភាយតនំ. បរិកម្មំ, ញាណំ វា អាលម្ពណំ អភិភវិត្វា បវត្តមានំ ឧបចារុប្បត្តិតោ បញ្ចមវីថិមនតិក្កមិត្វា អប្បនំ និព្ពត្តេតិ. បញ្ចមវីថិតោ បរំ និព្ពត្តំ បន អភិភវិតុកាមតាយ និព្ពត្តិតម្បិ អភិភាយតនំ នាម ន ហោតិ. សាមញ្ញគតិយា បន កសិណាយតនមេវ ហោតិ. ឥមមេវ ហិ សីឃតរប្បវត្តិំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តានិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ, សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ និព្ពត្តេតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២០៤) វុត្តំ. ននុ ច អដ្ឋកថាយំ យថារុតវសេនេវ អត្ថោ កស្មា ន គយ្ហតិ. ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនេវា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២០៤) ហិ វុត្តត្តា និមិត្តុប្បត្តិយា សហុប្បន្នំ ឈានមភិភាយតនន្តិ វិញ្ញាយតីតិ? នយិទមេវំ, និមិត្តុប្បាទេន សហ អប្បនាយ អសម្ភវតោ. និមិត្តុប្បាទោតិ ហិ ឥធ បដិភាគនិមិត្តស្ស ឧប្បត្តិ តទារម្មណស្ស វា ឧបចារជ្ឈានស្ស, កិំ តាវ បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិយា សហ អប្បនាយ និព្ពត្តិ ឧបចារជ្ឈានេ អសតិ តស្សា អសម្ភវតោ, នាបិ ឧបចារជ្ឈានេន សហ ឯកវីថិយំ និព្ពត្តិ តស្សា ឧបចារភាវនាបពន្ធសេវិតព្ពភាវេន តទា អសម្ភវតោ, តស្មា នាតិចិរាយនប្បវត្តិទស្សនត្ថំ សមីបិម្ហិ សមីបការីយូបចារេន អដ្ឋកថាយំ តថា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិ និមិត្តុប្បត្តិតោ នាតិចិរប្បវត្តមភិភាយតនំ, កថំ តស្ស ទន្ធាភិញ្ញាខិប្បាភិញ្ញាភេទោ បាឡិយំ វុត្តោតិ? វុច្ចតេ – ចតុត្ថបញ្ចមជវនវីថិយំ ឧប្បន្នំ ចិរកាលនិព្ពត្តិតាយ ទន្ធាភិញ្ញំ, ទុតិយតតិយវីថិយំ ឧប្បន្នំ តព្ពិបរីតលក្ខណតាយ ខិប្បាភិញ្ញន្តិ. កេចិ បន ‘‘អភិភាយតនំ នាម វសិភាវប្បត្តមេវ, នេតរ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, វសិភាវប្បត្តិយា និមិត្តុប្បត្តិតោ ទូរតរភាវេន ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ និព្ពត្តេតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនេន សហ វិរុជ្ឈនតោ.

អបិច វសិភាវប្បត្តំ ឈានំ អភិភវនការណនិរបេក្ខំ វសិភាវពលេនេវ សក្កច្ចំ សមាបជ្ជិតុំ ន សក្កាតិ ន តំ អភិភាយតនំ នាម ហោតិ, តស្មា អប្បត្តវសិភាវា បឋមុប្បន្នាយេវ អភិភាយតនន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. យទិ ឯវំ កថំ ‘‘អប្បមាណំ បរិត្តារម្មណំ, អប្បមាណំ អប្បមាណារម្មណ’’ន្តិ (ធ. ស. ២១២-២១៣) អភិភាយតនទេសនាយំ វុត្តំ. វសិភាវប្បត្តញ្ហិ ឈានំ អប្បមាណន្តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ច ឧប្បន្នមត្តត្តា បរិត្តមេវាតិ? នាយំ ទោសោ. បឋមំ អភិភាយតនវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានំ បច្ឆា វសិភាវប្បត្តម្បិ អភិភាយតននាមមេវ លភតីតិ វសិភាវប្បត្តមភិភាយតនំ អប្បមាណំ, ឥតរំ បរិត្តំ.

អថ វា វសិភាវប្បត្តំ អប្បមាណន្តិ ឧក្កំសគតិបរិគ្គហវសេន វុច្ចតិ. តំ បន យំ ពលវតរំ, តំ អប្បមាណន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ឧបលក្ខណំ កត្វា វទន្តិ. ពលវភាវនិពន្ធនំ អប្បមាណត្តំ. ពលវភាវោ ច បឋមអប្បនាវារតោ បច្ឆិមបច្ឆិមអប្បនាវារានំ ពលវតាយ អវសិតាបត្តេបិ ឈានេ សម្ភវតីតិ ពលវន្តំ អប្បមាណំ, ឥតរំ បរិត្តន្តិ ឯវំ អវសិតាបត្តេបិ ឈានេ អប្បមាណាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. អថ វា អប្បនាយ ពលវភាវោ នាម ឧបចារស្ស ពលវតាយ សតិ ហោតិ. ឧបចារញ្ច តំ ពលវំ, យំ សហសា អប្បនំ ឧប្បាទេតុំ សក្កុណេយ្យ, តស្មា ខិប្បាភិញ្ញានំ ទ្វិន្នំ អភិភាយតនឈានានំ ឧបចារវីថិយា អនន្តរំ ទុតិយវីថិយំ ឧប្បន្នំ ឧបចារជ្ឈានស្ស ពលវតាយ សយម្បិ ពលវតរន្តិ អប្បមាណំ នាម ហោតិ. ទុតិយវីថិមតិក្កមិត្វា តតិយវីថិយំ ឧប្បន្នំ តទិតរសភាវតាយ បរិត្តំ. តថា ទន្ធាភិញ្ញានំ ចតុត្ថវីថិយំ ឧប្បន្នំ អប្បមាណំ. បញ្ចមវីថិយំ ឧប្បន្នំ បរិត្តន្តិ. អថ វា យត្ថ កត្ថចិ អប្បនាវីថិយំ បញ្ចមំ ឧប្បជ្ជនកអប្បនាតោ ចតុត្ថំ ឧប្បជ្ជមានាយ ពលវភាវោតិ តំវសេនាបេត្ថ បរិត្តអប្បមាណតា វេទិតព្ពា.

តំ បនេតំ គណនតោ អដ្ឋវិធំ ហោតិ. យថាហ –

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ អប្បមាណានិ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមិ. នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ, តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមិ. បីតានិ បីតវណ្ណានិ បីតនិទស្សនានិ បីតនិភាសានិ. លោហិតានិ លោហិតវណ្ណានិ លោហិតនិទស្សនានិ លោហិតនិភាសានិ. ឱទាតានិ ឱទាតវណ្ណានិ ឱទាតនិទស្សនានិ ឱទាតនិភាសានិ, ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៧៣; ៣.៣៣៨; ម. និ. ២.២៤៩; អ. និ. ១.៤២៧-៤៣៤; ៨.៦៥).

តត្ថ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អលាភិតាយ វា អនត្ថិកតាយ វា អជ្ឈត្តេសុ កេសាទីសុ បរិកម្មអប្បនាសញ្ញាវិរហិតោ. ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធា អដ្ឋសុ កសិណេសុ, ចតូសុ ភូតកសិណេសុ ឯវ វា កតបរិកម្មកតាយ បរិកម្មវសេន ចេវ អប្បនាវសេន ច តានិ ពហិទ្ធា អដ្ឋ, ចត្តារិ វា កសិណរូបានិ បស្សតិ. បរិត្តានីតិ អមហន្តានិ. អភិភុយ្យាតិ យថា មហគ្ឃសោ សម្បន្នគហណិកោ បុរិសោ កដច្ឆុមត្តំ ភត្តំ លភិត្វា ‘‘កិំ ឯត្ថ ភុញ្ជិតព្ពំ ភត្តំ អត្ថី’’តិ សង្កឌ្ឍិត្វា សព្ពំ ឯកកពឡមេវ ករោតិ, ឯវមេវ ញាណុត្តរិកោ បុគ្គលោ វិសទញាណោ ‘‘កិំ ឯត្ថ បរិត្តកេ អារម្មណេ សមាបជ្ជិតព្ពំ អត្ថិ, នាយំ មម ភារោ’’តិ តានិ រូបានិ បរិកម្មេន, ញាណេន វា អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សីឃំ អប្បនំ និព្ពត្តេតិ. ‘‘ជានាមិ បស្សាមី’’តិ ឥមិនា បនស្ស បុព្ពាភោគោ កថិតោ, តទាគមនតោ ច អន្តោសមាបត្តិយំ ចិត្តាភិសង្ខារោ. ឥតរថា អនេន អាភោគមត្តេ កថិតេ តេន សាធិតព្ពំ ឈានំ ន វុត្តំ ហោតិ, អភិភាយតនទេសនាវាយំ ឈានវិសយាតិ. អាគមដ្ឋកថាសុ បន សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស បុព្ពភាគភាវនាវសេន ឈានក្ខណេ បវត្តមភិភវនាការំ គហេត្វា បវត្តមាភោគំ សន្ធាយ –

‘‘ឥមិនា បនស្ស អាភោគោ កថិតោ. សោ ច ខោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស, ន អន្តោសមាបត្តិយ’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ២.២៤៩; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៨.៦៥) វុត្តំ.

ទុតិយេ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានីតិ បរិសុទ្ធាបរិសុទ្ធវណ្ណានិ. បរិសុទ្ធានិ ហិ នីលាទីនិ សុវណ្ណានិ, អបរិសុទ្ធានិ ទុព្ពណ្ណានីតិ ឥធ អធិប្បេតានិ.

តតិយេ អប្បមាណានីតិ វុទ្ធិប្បមាណានិ វិបុលានិ ខលមណ្ឌលាទីនិ. វឌ្ឍនវសេន បនេត្ថ អប្បមាណតា ន គហិតា កសិណវឌ្ឍនស្ស ឥធ អសម្ភវតោ. កសិណស្ស ហិ ទ្វេ វឌ្ឍនភូមិយោ ឧបចារភូមិ, អប្បនាភូមិ វា. តត្ថ ន តាវ ឥធ ឧបចារភូមិយំ វឌ្ឍនំ សម្ភវតិ. និមិត្តុប្បត្តិយា សមកាលំ វិយ ឧប្បជ្ជមានេ ឈានេ កុតោ តស្ស ឱកាសោតិ, នាបិ អប្បនាភូមិយំ. វឌ្ឍិតស្ស បឋមុប្បន្នឈានារម្មណតា ន យុជ្ជតិ, តស្មា សភាវមហន្តានេវ អាលម្ពណានិ ឥធ អប្បមាណានីតិ អធិប្បេតានិ. កេចិ បន ‘‘វឌ្ឍិតវសេនេវ អប្បមាណានីតិ គហេត្វា បឋមំ អភិភវនិច្ឆាយ អភាវេន វឌ្ឍេត្វា បច្ឆា អភិភវនិច្ឆាយ សតិ អភិភវនាការេន បវត្តោ តស្មិំ អប្បនំ និព្ពត្តេតីតិ អប្បនំ បដិលភិត្វា វឌ្ឍិតនិមិត្តេសុ ឥទំ អភិភាយតនំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

ចតុត្ថេ អភិភុយ្យាតិ អភិភវិត្វា. យថា នាម សម្បន្នគហណិកោ មហគ្ឃសោ បុរិសោ ឯកំ ភត្តវឌ្ឍិតកំ លភិត្វា ‘‘‘អញ្ញោបិ ហោតុ, អញ្ញោបិ ហោតូ’តិ កិំ ឯស មយ្ហំ ករិស្សតី’’តិ ន តំ មហន្តតោ បស្សតិ, ឯវមេវ ញាណុត្តរោ វិសទញាណោ បុគ្គលោ ‘‘‘កិំ ឯត្ថ សមាបជ្ជិតព្ពំ, នយិទំ អប្បមាណ’ន្តិ មយ្ហំ ចិត្តេកគ្គតាករណេ ភារោ’’តិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ. វុត្តនយេនេវ អប្បនំ និព្ពត្តេតិ.

បញ្ចមេ នីលានិ…បេ… នីលនិភាសានីតិ ឯតានិ បរិយាយនាមានីតិ តត្ថ ‘‘នីលានី’’តិ សព្ពសង្គាហកវសេន វុត្តំ. ឯត្តកេយេវ បន វុត្តេ តំយោគតោ តព្ពោហារេន គុណយុត្តេបិ បសង្គោ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ ‘‘នីលវណ្ណានី’’តិ វណ្ណវសេន វុត្តំ. ឯវម្បិ ហិ ពហុព្ពីហិវសេន គុណោបិ បសង្គោ ហោតីតិ ‘‘នីលនិទស្សនានី’’តិ និទស្សនវសេន វុត្តំ. និទស្សិតព្ពញ្ហិ និទស្សនំ, ចក្ខុនា ទដ្ឋព្ពំ រូបំ. តតោ សេតាទិនិវារណត្ថំ នីល-សទ្ទេន សហ សមាសោ កតោតិ អបញ្ញាយមានចីវរានិ អសម្ភិន្នវណ្ណានិ ឯកនីលានេវ ហុត្វា ទិស្សមានានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘នីលនិភាសានី’’តិ ឥទំ បន ឱភាសវសេន វុត្តំ, នីលោភាសានិ នីលប្បភាយុត្តានីតិ អត្ថោ. ឯតេន តេសំ សុវិសុទ្ធត្តំ ទស្សេតិ. ‘បីតានី’’តិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អដ្ឋសុ ចេតេសុ បុរិមំ អភិភវនាការេន វណ្ណាភោគរហិតានិ អដ្ឋបិ កសិណានិ បរិត្តានិ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតិយំ តថា អប្បមាណានិ. ទុតិយចតុត្ថានិយេវ ទ្វេ វណ្ណាភោគសហិតានិ អារព្ភ ឧប្បន្នំ, ន បន វណ្ណកសិណវសេន ឧប្បន្នំ តស្ស វិសុំ វក្ខមានត្តា.

បញ្ចមាទីនិ បន តេសុ កតាធិការេ សន្ធាយ សុវិសុទ្ធវណ្ណវសេនេវ ទេសិតានិ. ន ហិ តេសំ អភិភវនស្ស បរិត្តតា, អប្បមាណតា វា ការណំ, អថ ខោ សុវិសុទ្ធនីលាទិភាវោ. តត្ថ ហិ តេ កតាធិការាតិ. ននុ ច អាគមដ្ឋកថាសុ ‘‘សុវណ្ណានិ វា ហោន្តុ ទុព្ពណ្ណានិ វា, បរិត្តអប្បមាណវសេនេវ ឥមានិ អភិភាយតនានិ ទេសិតានី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ២.២៤៩; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៨.៦៥) វុត្តន្តិ? សច្ចំ, តំ បន អាគមេ អភិភាយតនានំ អញ្ញថា អាគតត្តា វុត្តំ. តត្ថ ហិ –

‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ (ទី. និ. ២.១៧៣; ៣.៣៣៨; ម. និ. ២.២៤៩; អ. និ. ១.៤២៧-៤៣៤; ៨.៦៥) –

ឯវំ ចត្តារិយេវ អភិភាយតនានិ អាគតានិ, តស្មា តទដ្ឋកថាសុ វណ្ណាភោគេ វិជ្ជមានេ អវិជ្ជមានេបិ បរិត្តអប្បមាណតាវសេនេវ ឥមេសំ ទេសិតភាវោ វុត្តោ. បរិត្តអប្បមាណតា ហិ ឥមេសុ ចតូសុ អភិភវនស្ស ការណំ វណ្ណាភោគេ វិជ្ជមានេ អវិជ្ជមានេបីតិ. ននុ ច សព្ពត្ថ ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ វចនតោ វណ្ណាភោគសហិតានិយេវ តត្ថ គហិតានីតិ? តំ ន, វណ្ណាភោគរហិតានិ, សហិតានិ ច សព្ពានិ បរិត្តានិ ឯកតោ កត្វា ‘‘បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ វុត្តានិ, តថា ‘‘អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ. យទិ ឯវំ កថំ វិសិដ្ឋានំ វណ្ណាភោគរហិតានំ, សហិតានញ្ច ឯកជ្ឈំ មនសិការោ, ន ឯកជ្ឈំ, វិសុំយេវ តេសំ មនសិការោ. យទិ ឯវំ វិសុំ កថមេកត្តន្តិ? បរិត្តភាវសាមញ្ញតោ. យទិ ឯវំ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណ-គ្គហណមតិរិច្ចតិ អវសិដ្ឋោតិ? នាតិរិច្ចតិ បរិយាយទេសនាភាវតោ. អត្ថិ ហិ ឯស បរិយាយោ, យទិទំ វណ្ណាភោគជនិតាជនិតំ វិសេសំ អគ្គហេត្វា បរិត្តភាវសាមញ្ញេន ឯកត្តំ នេត្វា ‘‘បរិត្តានិ អភិភុយ្យា’’តិ វត្វា បុន តទន្តោគធមេវ បភេទំ វិនេយ្យវសេន ទស្សេតុំ តានិ ច កទាចិ វណ្ណវសេន អាវជ្ជិតានិ ហោន្តិ, ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ អភិភុយ្យា’’តិ វត្តព្ពតាយ វណ្ណាភោគរហិតានិ, សហិតានិ ច វិសុំ មនសិ កត្វា ឧភយត្ថាបិ វណ្ណាភោគរហិតបរិត្តាភិភវនេ, តំសហិតបរិត្តាភិភវនេ ច បរិត្តាភិភវនសាមញ្ញំ គហេត្វា ឯកត្តំ កតន្តិ. អភិធម្មេ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វណ្ណាភោគរហិតានិ, សហិតានិ ច វិសុំ វុត្តានិ. អត្ថិ ហិ ឧភយត្ថាភិភវនវិសេសោតិ. ហោតុ តាវ, ឯវំ សុត្តាភិធម្មបាឋវិសេសតោ អដ្ឋកថាយ បាឋភេទេ បន កោ អធិប្បាយោតិ? វុច្ចតេ – សុត្តន្តេ ហិ បឋមវិមោក្ខំ ទ្វេធា ភិន្ទិត្វា បឋមទុតិយអភិភាយតនានិ វុត្តានិ, បរិយាយទេសនត្តា វិមោក្ខានម្បិ អភិភវនបរិយាយោ វិជ្ជតីតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ អភិភាយតនទ្វយំ វុត្តំ.

តតិយចតុត្ថអភិភាយតនេសុ ទុតិយវិមោក្ខោ, វណ្ណាភិភាយតនេសុ តតិយវិមោក្ខោ ច អភិភវនប្បវត្តិតោ សង្គហិតោ, ឥធ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វិមោក្ខាភិភាយតនានិ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វិមោក្ខេ វជ្ជេត្វា អភិភាយតនានិ កថិតានិ. សព្ពានិ ច វិមោក្ខកិច្ចានិ វិមោក្ខទេសនាយ វុត្តានិ, តទេតំ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ សុត្តេ អាគតស្ស អភិភាយតនទ្វយស្ស អភិធម្មេ អវចនតោ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនញ្ច សព្ពវិមោក្ខកិច្ចសាធារណវចនភាវតោ វវត្ថានំ កតន្តិ វិញ្ញាយតិ. អវស្សញ្ចេតំ ឯវ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, ន សម្បដិច្ឆន្តេហិ សុត្តាភិធម្មបាឋភេទេ អញ្ញំ ការណំ វត្តព្ពំ. អថ កិមេត្ថ វត្តព្ពំ, ននុ អដ្ឋកថាយមេវ ‘‘កស្មា បន យថា សុត្តន្តេ ‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានី’តិអាទិ វុត្តំ, ឯវំ អវត្វា ឥធ ចតូសុបិ អភិភាយតនេសុ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញិតាវ វុត្តា’’តិ វត្វា ‘‘អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោ’’តិ ការណំ វុត្តន្តិ? ន តំ តស្ស ការណវចនំ, អថ ខោ កត្ថចិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបានិ បស្សតី’’តិ អវត្វា សព្ពត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតី’’តិ, តស្ស ច ការណវចនំ. តេនេវ ហិ តត្ថ វា ឥធ វា ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិយេវ អភិភវិតព្ពានី’’តិ តត្ថេវ វុត្តំ, អនភិភវនីយតា ច អជ្ឈត្តរូបានំ ពហិទ្ធា រូបានិ វិយ អវិភូតត្តា. ន ហិ សុដ្ឋុ វិភូតភាវមន្តរេន ញាណុត្តរានំ អារម្មណាភិភវនំ សម្ភវតីតិ. ននុ ច អដ្ឋកថាយំ បាឋទ្វយវិសេសស្ស ទេសនាវិលាសោ ការណភាវេន វុត្តោតិ? សច្ចំ វុត្តោ, សោ ច យថាវុត្តវវត្ថានវសេនេវ វេទិតព្ពោ. ទេសនាវិលាសោ ហិ នាម វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិជ្ជមានស្សេវ បរិយាយស្ស វិភាវនំ, ន យស្ស កស្សចីតិ. ឯវំ តាវ អភិភាយតនំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ វិមោក្ខោតិ បដិលទ្ធជ្ឈានស្ស ឈានំ សមាបជ្ជិតុកាមតាវសប្បវត្តជវនវីថិសមនន្តរមេវ បិតុអង្កេ វិស្សដ្ឋអង្គបច្ចង្គស្ស វិយ ទារកស្ស អារម្មណេ និរាសង្កមេវ ហុត្វា បឋមកប្បនា វិយ ច លហុំ អវុដ្ឋហិត្វា អន្តមសោ ចតុបញ្ចចិត្តក្ខណតោ អនោសក្កិត្វា អារម្មណេ អភិរតិវសេន បវត្តស្ស វសិភាវប្បត្តស្ស ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. តញ្ហិ កសិណាយតនវសេន វា អភិភាយតនវសេន វា ឧប្បន្នំ បច្ចនីកធម្មេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តត្តា, អារម្មណេ អធិមុត្តតាយ ច ‘‘វិមោក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘កេនដ្ឋេន បន វិមោក្ខោ វេទិតព្ពោតិ? អធិមុច្ចនដ្ឋេន. កោ អយំ អធិមុច្ចនដ្ឋោ នាម? បច្ចនីកធម្មេហិ ច សុដ្ឋុ វិមុច្ចនដ្ឋោ, អារម្មណេ ច អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ អធិមុច្ចនដ្ឋោ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២៤៨).

យទិ វសិភាវប្បត្តមេវ វិមោក្ខោ, កថមស្ស អារម្មណចតុក្កេ បរិត្តតា បាឡិយំ វុត្តា. អវសិតាបត្តញ្ហិ ឈានំ បរិត្តន្តិ វុច្ចតីតិ? នាយំ ទោសោ, បរិបុណ្ណវសិភាវប្បត្តំ សន្ធាយ អបរិបុណ្ណវសិភាវប្បត្តស្ស បរិត្តភាវេន តត្ថ អធិប្បេតត្តា, តស្មា វសិភាវប្បត្តមេវ ឈានំ វិមោក្ខោ នាម, ន ឥតរំ. ឥតរំ បន យទិ កសិណាយតនវសេន ឧប្បន្នំ, កសិណាយតនំ. អថ អភិភាយតនវសេន, អភិភាយតនមេវាតិ. កេចិ បន ‘‘បឋមអប្បនាតោ បច្ឆិមបច្ឆិមាយ បដិបក្ខតោ សុដ្ឋុ វិមុត្តត្តា កសិណាយតនវសេន, អភិភាយតនវសេន ច ឧប្បន្នំ បឋមកប្បនំ ឋបេត្វា សេសំ វិមោក្ខោយេវា’’តិ វទន្តិ.

តំ បនេតំ គណនតោ តិវិធំ. យថាហ –

‘‘រូបី រូបានិ បស្សតិ, អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ, សុភន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៧៤; ៣.៣៣៩; បដិ. ម. ១.២០៩).

តត្ថ រូបីតិ អជ្ឈត្តំ កេសាទីសុ ឧប្បាទិតំ រូបជ្ឈានំ រូបំ, តទស្ស អត្ថីតិ រូបី. រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធាបិ នីលកសិណាទិរូបានិ ឈានចក្ខុនា បស្សតិ. ឥមិនា អជ្ឈត្តពហិទ្ធវត្ថុកេសុ កសិណេសុ ឈានបដិលាភោ ទស្សិតោ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អជ្ឈត្តំ នរូបសញ្ញី, អត្តនោ កេសាទីសុ អនុប្បាទិតរូបាវចរជ្ឈានោតិ អត្ថោ. ឥមិនា ពហិទ្ធា បរិកម្មំ កត្វា ពហិទ្ធាវ បដិលទ្ធជ្ឈានតា ទស្សិតា. ‘‘សុភ’’ន្តិ ឥមិនា សុវិសុទ្ធេសុ នីលាទីសុ វណ្ណកសិណេសុ ឈានានិ ទស្សិតានិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អន្តោអប្បនាយំ ‘‘សុភ’’ន្តិ អាភោគោ នត្ថិ, យោ បន សុវិសុទ្ធំ សុភកសិណំ អារម្មណំ កត្វា វិហរតិ, សោ យស្មា ‘‘សុភ’’ន្តិ អធិមុច្ចនវសេន បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយាទីនិ, តស្មា ឯវំ ទេសនា កតាតិ. បដិសម្ភិទាមគ្គេ បន ‘‘ឥធ ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.២១២) ព្រហ្មវិហារវសេន សុភវិមោក្ខោ វុត្តោ. ធម្មសង្គណិយំ បន ព្រហ្មវិហារានំ វិសុំយេវ អាគតត្តា តំ នយំ បដិក្ខិបិត្វា សុនីលកាទិវសេនេវ សុភវិមោក្ខោ អដ្ឋកថាយំ អនុញ្ញាតោតិ ឥធាបិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វវត្ថានំ កតន្តិ ឯវំ តាវ វិមោក្ខឈានំ វេទិតព្ពំ.

យថានុរូបន្តិ ហីនាទិអនុរូបំ. បឋមជ្ឈានញ្ហិ ហីនំ កប្បស្ស តតិយភាគាយុកេ ព្រហ្មបារិសជ្ជេ ឧបបត្តិំ និប្ផាទេតិ, មជ្ឈិមំ ឧបឌ្ឍកប្បាយុកេ ព្រហ្មបុរោហិតេ, បណីតំ ឯកកប្បាយុកេ មហាព្រហ្មេ. តថា ទុតិយជ្ឈានំ, តតិយជ្ឈានញ្ច ហីនំ ទ្វិកប្បាយុកេ បរិត្តាភេ, មជ្ឈិមំ ចតុកប្បាយុកេ អប្បមាណាភេ, បណីតំ អដ្ឋកប្បាយុកេ អាភស្សរេ. ចតុត្ថជ្ឈានំ ហីនំ សោឡសកប្បាយុកេ បរិត្តាសុភេ, មជ្ឈិមំ ទ្វត្តិំសកប្បាយុកេ អប្បមាណសុភេ, បណីតំ ចតុសដ្ឋិកប្បាយុកេ សុភកិណ្ហេ. បញ្ចមជ្ឈានំ បន តិវិធម្បិ បញ្ចកប្បសតាយុកេ វេហប្ផលេ ឧបបត្តិំ និប្ផាទេតិ, តទេវ តិត្ថិយេហិ សញ្ញាវិរាគវសេន ភាវិតំ បញ្ចកប្បសតាយុកេយេវ អសញ្ញសត្តេ. អនាគាមីហិ បន បុថុជ្ជនាទិកាលេ បច្ឆាបិ ភាវិតំ សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយាធិមុត្តតានុក្កមេន យថាក្កមំ សហស្សទ្វិសហស្សចតុសហស្សអដ្ឋសហស្សសោឡសសហស្សកប្បាយុកេសុ អវិហាអតប្បាសុទស្សាសុទស្សីអកនិដ្ឋនាមកេសុ បញ្ចសុទ្ធាវាសេសុ ឧបបត្តិំ និប្ផាទេតីតិ ឯវមេតំ យថានុរូបំ សោឡសរូបាវចរព្រហ្មលោកូបបត្តិនិប្ផាទកន្តិ អាហ ‘‘យថានុរូបំ…បេ… ហោតី’’តិ.

យស្មា បន រូបភវេបិ បវត្តិយំ លភិតព្ពា ឧបភោគសម្បត្តិ កាមាវចរស្សេវ ផលំ, តស្មា ឥធ ‘‘ភវភោគសម្បត្តិំ និប្ផាទេតី’’តិ អវត្វា ឧបបត្តិនិប្ផាទនមេវ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច ទុតិយជ្ឈានភូមិំ ឧបាទាយ សព្ពត្ថ បរិបុណ្ណស្ស មហាកប្បស្ស វសេន បរិច្ឆេទោ ទដ្ឋព្ពោ, បឋមជ្ឈានភូមិយំ បន អសង្ខ្យេយ្យកប្បវសេន. ន ហិ តត្ថ ឥតរវសេន បរិច្ឆេទោ សម្ភវតិ ឯកកប្បេបិ អវិនាសាភាវេន មហាកប្បស្ស ចតុត្ថភាគេយេវ តស្ស សណ្ឋហនតោ.

រូបាវចរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.