វិបាកចិត្តវណ្ណនា

៥៥. បាកស្ស អសុរកញ្ញានំ គព្ភបរិបាកស្ស សាសនតោ វិនាសនតោ, បាកសង្ខាតស្ស វា អសុរស្ស វិនាសនតោ បាកសាសនោ វុច្ចតិ សក្កោ ទេវរាជា, តេន បូជិតោ បាកសាសនបូជិតោ. បាកំ វា បរិបក្កំ សាសនមេតេសូតិ បាកសាសនា, ខីណាសវា, តេហិ បូជិតោតិ បាកសាសនបូជិតោ.

វិបាកចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទានាទិវសេនាតិ បវត្តាការមត្តតោ ទានាទិវសេន, ន បន បុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន ខីណាសវសន្តានគតស្ស បុញ្ញកិរិយភាវាភាវតោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

អាវជ្ជតីតិ អាវជ្ជនំ, អាភុញ្ជតិ ឱណោជេតិ បរិណាមេតិ វារេតីតិ វា អត្ថោ. តញ្ហិ អាបាថគតំ អារម្មណំ បឋមមាភុញ្ជតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ វីថិចិត្តានិ អាបាថគតារម្មណាភិមុខំ ឱណោជេតិ, ចិត្តសន្តានំ វា បុរិមាការតោ អញ្ញថា បរិណាមេតិ, អនុប្បពន្ធតោ បវត្តនកំ ភវង្គចិត្តសន្តានំ បរតោ បវត្តិតុំ អទត្វា អាបាថគតំ វា អារម្មណំ អញ្ញត្ថ គន្តុំ អទត្វា វារេតិ. ហសិតំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បាទីយតិ វា ឯតេនាតិ ហសិតុប្បាទំ, តទេវ ចិត្តន្តិ ហសិតុប្បាទចិត្តំ. វោដ្ឋបេតីតិ វោដ្ឋព្ពនំ. កស្មា បនេត្ថ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនានិ ឧបេក្ខាសហគតានិ, ហសិតុប្បាទញ្ច សោមនស្សសហគតន្តិ? វុច្ចតេ – អាវជ្ជនំ តាវ អបុព្ពារម្មណេ សកិទេវ ច បវត្តមានសន្តតិវិច្ឆេទវសេន បវត្តនតោ, ទុព្ពលភវង្គបច្ចយំ វា សព្ពថា វិសយរសមនុភវិតុំ ន សក្កោតីតិ ឥដ្ឋាទីសុ សព្ពត្ថ ឧបេក្ខាយុត្តមេវ ហោតិ. វោដ្ឋព្ពនញ្ច វុត្តវិបរិយាយេន វេទនាភេទារហម្បិ សមានំ វិបាកប្បពន្ធំ វិច្ឆិន្ទិត្វា វិសទិសចិត្តប្បពន្ធស្ស និព្ពត្តនតោ សន្តតិបរិណាមនេយេវ កិច្ចន្តរេ ព្យាវដត្តា វិបាកំ វិយ អារម្មណរសស្សាទេ អសមត្ថមេវាតិ សព្ពត្ថ ឧបេក្ខាសហគតមេវ. ហសិតុប្បាទំ បន វុត្តវិបរីតតោ បរិហីនវិបល្លាសានំ ខីណាសវានំ សន្តានេ ឥដ្ឋារម្មណេយេវ ឧប្បជ្ជនតោ សព្ពថា សោមនស្សសហគតមេវាតិ.

លក្ខណាទិតោ បនេតាសុ បុរិមំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បុរេចរំ រូបាទិវិជាននលក្ខណំ, អាវជ្ជនរសំ, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ភវង្គវិច្ឆេទបទដ្ឋានំ. ទុតិយំ ឆឡារម្មណវិជាននលក្ខណំ, អរហតំ អនោឡារិកេសុ វត្ថូសុ ហសិតុប្បាទរសំ, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ឯកន្តតោ ហទយវត្ថុបទដ្ឋានំ. តតិយម្បិ ឆឡារម្មណវិជាននលក្ខណំ, បញ្ចទ្វារមនោទ្វារេសុ វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនរសំ, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, អហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុភវង្គានំ អញ្ញតរាបគមបទដ្ឋានន្តិ.

ភវង្គំ អាវដ្ដយមានាតិ ភវង្គសន្តានំ អាវដ្ដយន្តី វិយ. សាធារណាតិ សេក្ខាសេក្ខបុថុជ្ជនានំ សាធារណា. អសាធារណាតិ អសេក្ខានំយេវ អាវេណិកា. តេនាហ ‘‘ខីណាសវស្សា’’តិ. ឆសុ ទ្វារេសុ…បេ…អារម្មណេសូតិ ចក្ខាទីសុ ឆសុ ទ្វារេសុ, បធានសារុប្បដ្ឋានាទិគតេសុ ឆសុ រូបាទិអារម្មណេសុ. បធានសារុប្បញ្ហិ ឋានំ ទិស្វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថាយ ‘‘សារុប្បមិទំ ឋានំ មយា លទ្ធ’’ន្តិ តុសន្តស្ស ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណេ, ភណ្ឌភាជនដ្ឋានេ មហាសទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឯវរូបា លោលុប្បតណ្ហា មេ បហីនា’’តិ តុសន្តស្ស សោតទ្វារេ សទ្ទារម្មណេ, គន្ធេហិ វា បុប្ផេហិ វា ចេតិយបូជនកាលេ ‘‘ឯវរូបេន វត សុគន្ធេន ភគវន្តំ បូជេមី’’តិ តុសន្តស្ស ឃានទ្វារេ គន្ធារម្មណេ, រសសម្បន្នំ បិណ្ឌបាតំ សព្រហ្មចារីហិ សហ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជនកាលេ ‘‘សារណីយធម្មោ វត មេ បូរិតោ’’តិ តុសន្តស្ស ជិវ្ហាទ្វារេ រសារម្មណេ, អាភិសមាចារិកវត្តបូរណកាលេ ‘‘កាយេន វត្តបដិវត្តំ បូរេមី’’តិ តុសន្តស្ស កាយទ្វារេ ផោដ្ឋព្ពារម្មណេតិ ឯវំ បញ្ចទ្វារេសុ បញ្ចារម្មណេសុ បវត្តតិ.

មនោទ្វារេ បន យថាវុត្តេស្វេវ បញ្ចសុ បច្ចុប្បន្នារម្មណេសុ ឃដិការសុត្តាទីសុ (ម. និ. ២.២៨២ អាទយោ) វិយ ភគវតោ បុព្ពេនិវាសញាណេន បរិញ្ញាតេ អតីតារម្មណេ, ‘‘អដ្ឋិស្សរោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.១៦ ទេវទត្តវត្ថុ) អាគតដ្ឋានាទីសុ វិយ អនាគតំសញាណេន បរិច្ឆិន្នេ អនាគតារម្មណេ ចាតិ ឯវំ ឆស្វេវារម្មណេសុ ហសិតំ ឧប្បាទេតីតិ វេទិតព្ពំ. ននុ ច អតីតំសាទីសុ អប្បដិហតាទីសុ អប្បដិហតញាណំ វត្វា ‘‘ឥមេហិ តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្ត’’ន្តិ វចនតោ វិចារណបញ្ញារហិតាយ ឯតាយ កថំ ភគវតោ ឧប្បត្តិ យុជ្ជេយ្យាតិ? ហសិតុប្បាទចិត្តេន បវត្តិយមានម្បិ ភគវតោ សិតករណំ បុព្ពេនិវាសអនាគតំសសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ អនុវត្តកត្តា ញាណានុបរិវត្តិយេវ, ឯវំ បន ញាណានុបរិវត្តិភាវេ សតិ ន កោចិ បាឡិវិរោធោ. ឯវញ្ច កត្វា អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេសំ ញាណានំ ចិណ្ណបរិយន្តេ ឥទំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អវស្សញ្ចេតំ ឯវំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ឥតរថា អញ្ញស្សាបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកស្ស អហេតុកចិត្តស្ស ភគវតោ ឧប្បត្តិ ន យុជ្ជេយ្យ. ន ហិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកស្ស តំសមុដ្ឋិតាយ វិញ្ញត្តិយា កាយកម្មាទិភាវំ អាបជ្ជនភាវោ វិពន្ធតីតិ. ឯវញ្ច កត្វា បញ្ចទ្វារេ ឥមិនា ចិត្តេន សោមនស្សុប្បាទនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ហាសុប្បាទនំ បញ្ចទ្វារិកចិត្តានំ អវិញ្ញត្តិជនកត្តា. មនោទ្វារេ បន ហាសុប្បាទនំ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ បញ្ចទ្វារេ ‘‘សោមនស្សិតោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៦៨) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, មនោទ្វារេ ច ‘‘ហាសយមាន’’ន្តិ. ឥធ បន ‘‘ហសិតុប្បាទកិច្ចា’’តិ អវិសេសវចនំ បញ្ចទ្វារេ សោមនស្សករណវសេន បវត្តស្សបិ មនោទ្វារេ ហាសជននស្ស បច្ចយភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ហសិតុប្បាទកិច្ចាតិ ហសិតស្សេវ ឧប្បាទនកិច្ចា. តេនេវ ហិ តំ ‘‘ហសិតុប្បាទ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន បន អញ្ញេសំ ហសិតុប្បាទចិត្តានំ អភាវតោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘កុសលតោ ចតូហី’’តិអាទិ.

ឆ អសាធារណញាណានីតិ អាសយានុសយញាណំ, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយញាណំ, យមកបាដិហារិយញាណំ, មហាករុណាសមាបត្តិញាណំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, អនាវរណញាណន្តិ ឥមានិ ឆ បច្ចេកពុទ្ធាទីហិ អសាធារណានិ ញាណានិ. ននុ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ អនាវរណញាណំ, ឥតរថា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណានំ អសព្ពញ្ញុតសាវរណញាណតា ច អាបជ្ជេយ្យ, តថា ហិ យទិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ អញ្ញមនាវរណញាណំ សិយា, តស្ស សាវរណត្តា សាវរណេ ច វិសយេ សភាវបដិវេធាភាវតោ សព្ពញ្ញុភាវំ ន សិជ្ឈេយ្យ, អនាវរណញាណស្ស ច អសព្ពធម្មារម្មណភាវេន យត្ថ តំ ន បវត្តតិ, តត្ថាវរណសម្ភវតោ អនាវរណភាវោបិ ន សិយាតិ? សច្ចមេតំ, ឯកមេវ តំ ញាណំ អនវសេសសង្ខតាសង្ខតសម្មុតិធម្មវិសយត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ ច អាវរណាភាវតោ និស្សង្គវារមុបាទាយ អនាវរណញាណន្តិ ឯវំ វិសយបវត្តិភេទេន អញ្ញេហិ អសាធារណភាវទស្សនត្ថំ ទ្វេធា វុត្តន្តិ. យថាហ –

‘‘សព្ពំ សង្ខតមសង្ខតំ អនវសេសំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណ’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១១៩).

ឥធ ឋត្វាតិ ហសិតស្ស ឧប្បាទនតោ ហសិតស្ស ឧប្បាទនន្តិ វុត្តចិត្តស្ស អាគតដ្ឋានេ ឋត្វា. បរិគ្គណ្ហិតព្ពានីតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហិតព្ពានិ. កិញ្ចាបិ រូបាវចរកិរិយានំ ឈានង្គប្បហានំ វិបាកេ វិយ អាគមនតោ អហុត្វា កុសលេ វិយ ភាវនាវិសេសេន បវត្តាការមត្តំវ ហោតិ, បឋមជ្ឈានស្ស បន បហានង្គសម្ភវាភាវតោ ឯកស្ស វសេនេវ និទ្ទិសិតុំ សេសានម្បិ បហានង្គំ អវត្វា សម្បយោគង្គមេវ តេសុ ទស្សិតន្តិ.

៥៧. យស្មា បន ភាវនាវសេន បវត្តាការមត្តំ វិនា ភាវនាយ កាតព្ពស្ស នីវរណប្បហានាទិកិច្ចស្ស អភាវតោ ឧជុកំ ភាវនា នាម ន ហោតិ, តស្មា ‘‘ភាវនាការវសប្បវត្តានី’’តិ អាការ-គ្គហណំ កតន្តិ.

៥៨-៩. នន្តិ តំ យថាវុត្តរូបារូបសមាបត្តិំ. សមាបន្នា សចេ ក្រិយាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សា ឯវ សមាបត្តិ សមាបជ្ជិតុំ ន សក្កា, និរុទ្ធានំ អនុប្បន្នតោ, បដិលទ្ធសមាបត្តិកស្សេវ សមាបជ្ជិតុកាមតាយ សទ្ធិំយេវ សមាបជ្ជនតោ, បឋមជ្ឈានាទិកមេវ បដិលភិត្វា ទុតិយជ្ឈានាទិកំ សមាបជ្ជិតុំ អសក្កុណេយ្យភាវតោ ច, បុព្ពេ បដិលទ្ធសមាបត្តិសទិសំ បុន សមាបជ្ជនតោ បុថុជ្ជនកាលស្មិំ អភិនិព្ពត្តិតសមាបត្តិសទិសា ឯត្ថ សា ឯវ តថា វុត្តា.

៦១. ឯកចិត្តក្ខណត្តាតិ ឯកចិត្តក្ខណេយេវ បវត្តនតោ. យទិ ហិ សោ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តទាស្ស អរហតោ ឧប្បត្តិយា កិរិយភាវោ ឥច្ឆិតព្ពោ សិយា. សកិំយេវ បន បវត្តតិ ចតុសច្ចបដិវេធកិច្ចស្ស ឯកវារេនេវ បរិនិដ្ឋានតោ, តក្កិច្ចេន ច វិនា តស្ស អនុបលព្ភនីយត្តា. តេនាហ – ‘‘ន បារំ ទិគុណំ យន្តី’’តិ (សុ. និ. ៧១៩), តស្មា នត្ថិ លោកុត្តរំ កិរិយចិត្តន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

៦២. ក្រិយា…បេ… ទេសកោតិ យា អាបត្តិយោ កាយវាចាហិ អកាតព្ពំ កត្វា អាបជ្ជតិ, តា កិរិយា, យា បន អាបត្តិយោ កាយវាចាហិ កាតព្ពំ អករោន្តោ អាបជ្ជតិ, តា អកិរិយា, កិរិយា ច អកិរិយា ចាតិ កិរិយាកិរិយា, កិរិយាកិរិយា ច តា អាបជ្ជិតព្ពតោ អាបត្តិយោ ចាតិ កិរិយាកិរិយាបត្តិយោ, តាសំ វិភាគំ ទេសេតីតិ កិរិយា…បេ… ទេសកោ. អថ វា កិរិយាឈានភូតា សមាបត្តិយោ កិរិយាបត្តិយោ, កុសលភូតា បន សមាបត្តិយោ អកិរិយាបត្តិយោ, តាសំ វិភាគំ ទេសេតីតិ ក្រិយា…បេ… ទេសកោ. យំ កិរិយាកិរិយំ ចិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. បញ្ចន្នំ មារានំ ជិតត្តា ជិនោ. ហិតាហិតានន្តិ អត្ថានត្ថានំ. សាតិ សោ ជិនោ. ក្រិយាក្រិយារតោតិ សព្ពសត្តានំ ហិតស្ស ករណេ, អហិតស្ស ច អករណេ និរតោ. អថ វា ឯកន្តមិដ្ឋវិបាកត្តា ហិតាតិ កុសលានមេតំ អធិវចនំ. តប្បដិបក្ខត្តា អហិតាតិ អកុសលានមេតំ អធិវចនំ. យថាក្កមំ តេសំ កិរិយាយំ, អកិរិយាយញ្ច រតោតិ ហិតាហិតានំ…បេ… រតោ. អថ វា ហិតាហិតាតិ កុសលាកុសលា ឯវ, តេសំ កិរិយាកិរិយាមត្តមវិបាកភាវំ កាតុំ ឥច្ឆតីតិ ហិតាហិតានំ…បេ… រតោ. អថ វា ហិតាហិតានំ បុគ្គលានំ សកិរិយាកិរិយាយ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចស្ស ឥធលោកបរលោកនិប្ផាទនស្ស ករណេ រតោ អភិរតោតិ ហិតាហិតានំ…បេ… រតោ.

៦៤-៦. សព្ពេ លោកុត្តរេ អដ្ឋ កត្វា យេ ឯកូននវុតិ ចិត្តុប្បាទា វុត្តា, តានិ ចិត្តានិ មយា និទ្ទិដ្ឋានីតិ សម្ពន្ធោ. បាដវំ អត្ថេន្តិ បត្ថេន្តិ, បាដវសង្ខាតោ វា អត្ថោ ឯតេសន្តិ បាដវត្ថិនោ. ឧគ្គហេតព្ពោតិ សវនបដិបុច្ឆាវសេន ឧគ្គហិតព្ពោ, ឧគ្គណ្ហិត្វា បន ន កេវលំ ឧគ្គហណមត្តេយេវ ឋាតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិន្តេតព្ពោ បុនប្បុន’’ន្តិ, ន ហិ សក្កា ឧគ្គហណមត្តេនេវេត្ថ សព្ពថា សន្និដ្ឋានំ គន្តុន្តិ អធិប្បាយោ. អភិធម្មមហោទធិន្តិ ធម្មសង្គណីអាទិសត្តប្បករណវសេន ឋិតមភិធម្មបិដកមហណ្ណវំ, ខន្ធាយតនាទិវសេន ឋិតំ បរមត្ថមហណ្ណវំ វា. តរន្តីតិ អត្ថគ្គហណវសេន ឧត្តរន្តិ, សុតមយញាណមូលកេន វា ភាវនាញាណេន ឱតរន្តីតិ អត្ថោ. ឥមំ លោកន្តិ បច្ចុប្បន្នភវំ. បរំ លោកន្តិ អនាគតភវំ. តរន្តីតិ អតិក្កមន្តិ. ឥធ លោកស្មិញ្ហិ ឆន្ទរាគប្បហានវសេន ឥមំ លោកំ តរន្តិ, អាយតិំ ភវូបបាទកស្ស កម្មស្ស កម្មក្ខយករញាណេន វិនាសនតោ បរលោកំ តរន្តិ, អនុបាទាបរិនិព្ពានវសេន បរិនិព្ពាយន្តីតិ អត្ថោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

ចិត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.