វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ

វិសុទ្ធិភេទវណ្ណនា

៤៣. អនិច្ចាទិវសេន វិវិធាការេន បស្សតីតិ វិបស្សនា, អនិច្ចានុបស្សនាទិកា ភាវនាបញ្ញា. តស្សា កម្មដ្ឋានំ, សាយេវ វា កម្មដ្ឋានន្តិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. តស្មិំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ សត្តវិធេន វិសុទ្ធិសង្គហោតិ សម្ពន្ធោ.

៤៤. អនិច្ចតាយេវ លក្ខណំ លក្ខិតព្ពំ, លក្ខីយតិ អនេនាតិ វា អនិច្ចលក្ខណំ. ឧទយវយបដិបីឡនសង្ខាតទុក្ខភាវោ វ លក្ខណន្តិ ទុក្ខលក្ខណំ. បរបរិកប្បិតស្ស អត្តនោ អភាវោ អនត្តតា, តទេវ លក្ខណន្តិ អនត្តលក្ខណំ.

៤៥. តិណ្ណំ លក្ខណានំ អនុ អនុ បស្សនា អនិច្ចានុបស្សនាទិកា.

៤៦. ខន្ធាទីនំ កលាបតោ សម្មសនវសប្បវត្តំ ញាណំ សម្មសនញាណំ. ឧប្បាទភង្គានុបស្សនាវសប្បវត្តញាណំ ឧទយព្ពយញាណំ. ឧទយំ មុច្ចិត្វា វយេ បវត្តំ ញាណំ ភង្គញាណំ. សង្ខារានំ ភយតោ អនុបស្សនាវសេន បវត្តំ ញាណំ ភយញាណំ, ទិដ្ឋភយានំ អាទីនវតោ បេក្ខណវសេន បវត្តំ ញាណំ អាទីនវញាណំ, ទិដ្ឋាទីនវេសុ និព្ពិន្ទនវសប្បវត្តំ ញាណំ និព្ពិទាញាណំ. និព្ពិន្ទិត្វា សង្ខារេហិ មុច្ចិតុកម្យតាវសេន បវត្តំ ញាណំ មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ. មុច្ចនស្ស ឧបាយសម្បដិបាទនត្ថំ បុន សង្ខារានំ បរិគ្គហវសប្បវត្តំ ញាណំ បដិសង្ខាញាណំ. បដិសង្ខាតធម្មេសុ ភយនន្ទីវិវជ្ជនវសេន អជ្ឈុបេក្ខិត្វា បវត្តំ ញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. បុរិមានំ នវន្នំ កិច្ចនិប្ផត្តិយា, ឧបរិ ច សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ អនុកូលំ ញាណំ អនុលោមញាណំ.

៤៧. អត្តសុញ្ញតាយ សុញ្ញតោ. សំយោជនាទីហិ វិមុច្ចនដ្ឋេន វិមោក្ខោ. និច្ចនិមិត្តាទិនោ អភាវតោ អនិមិត្តោ. បណិហិតស្ស តណ្ហាបណិធិស្ស អភាវតោ អប្បណិហិតោ.

៤៩. យោ នំ បាតិ, តំ មោក្ខេតិ អបាយាទីហិ ទុក្ខេហីតិ បាតិមោក្ខំ, តទេវ កាយទុច្ចរិតាទីហិ សំវរណតោ សំវរោ, សមាធានោបធារណដ្ឋេន សីលញ្ចាតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ. មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ រូបាទីសុ សំវរណវសេន បវត្តំ សីលំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ. មិច្ឆាជីវ វិវជ្ជនេន អាជីវស្ស បរិសុទ្ធិវសប្បវត្តំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ. បច្ចយេ សន្និស្សិតំ តេសំ ឥទមត្ថិកតាយ បច្ចវេក្ខណសីលំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ. ចតុព្ពិធត្តា ទេសនាសំវរបរិយេដ្ឋិបច្ចវេក្ខណវសេន, បរិសុទ្ធត្តា ច ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ នាម.

៥០. ចិត្តវិសុទ្ធិ នាម ចិត្តស្ស វិនីវរណភាវាបាទនវសេន វិសោធនតោ, ចិត្តសីសេន និទ្ទិដ្ឋត្តា, វិសុទ្ធត្តា ចាតិ វា កត្វា.

៥១. ‘‘ធម្មានំ សាមញ្ញសភាវោ លក្ខណំ, កិច្ចសម្បត្តិយោ រសោ, ឧបដ្ឋានាការោ, ផលញ្ច បច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ ឯវំ វុត្តានំ លក្ខណាទីនំ ‘‘ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ, កក្ខឡលក្ខណា បថវី’’ត្យាទិនា វិត្ថារតោ, ‘‘នមនលក្ខណំ នាមំ, រុប្បនលក្ខណំ រូប’’ន្ត្យាទិនា សង្ខេបតោ ច បរិគ្គហោ បច្ចត្តលក្ខណាទិវសេន បរិច្ឆិជ្ជ គហណំ ទុក្ខសច្ចវវត្ថានំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ នាម ‘‘នាមរូបតោ អត្តា នត្ថី’’តិ ទស្សនតោ ទិដ្ឋិ ច អត្តទិដ្ឋិមលវិសោធនតោ វិសុទ្ធិ ចាតិ កត្វា.

៥២. បច្ចយបរិគ្គហោតិ នាមញ្ច រូបញ្ច បដិសន្ធិយំ តាវ អវិជ្ជាតណ្ហាឧបាទានកម្មហេតុវសេន និព្ពត្តតិ. បវត្តិយញ្ច រូបំ កម្មចិត្តឧតុអាហារបច្ចយវសេន, នាមញ្ច ចក្ខុរូបាទិនិស្សយារម្មណាទិបច្ចយវសេន, វិសេសតោ ច យោនិសោមនសិការាទិចតុចក្កសម្បត្តិយា កុសលំ, តព្ពិបរិយាយេន អកុសលំ, កុសលាកុសលវសេន វិបាកោ ភវង្គាទិវសេន អាវជ្ជនំ, ខីណាសវសន្តានវសេន កិរិយជវនំ, អាវជ្ជនញ្ច ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវំ សាធារណាសាធារណវសេន តីសុ អទ្ធាសុ នាមរូបប្បវត្តិយា បច្ចក្ខាទិសិទ្ធស្ស កម្មាទិបច្ចយស្ស បរិគ្គណ្ហនំ សមុទយសច្ចស្ស វវត្ថានំ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ នាម ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្ត្យាទិកាយ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) សោឡសវិធាយ, ‘‘សត្ថរិកង្ខតី’’ត្យាទិកាយ (ធ. ស. ១១២៣; វិភ. ៩១៥) អដ្ឋវិធាយ ច កង្ខាយ វិតរណតោ អតិក្កមនតោ កង្ខាវិតរណា, អហេតុកវិសមហេតុទិដ្ឋិមលវិសោធនតោ វិសុទ្ធិ ចាតិ កត្វា.

៥៣. តតោ បច្ចយបរិគ្គហតោ បរំ តថាបរិគ្គហិតេសុ បច្ចត្តលក្ខណាទិវវត្ថានវសេន, បច្ចយវវត្ថានវសេន ច បរិគ្គហិតេសុ លោកុត្តរវជ្ជេសុ តិភូមិបរិយាបន្នេសុ នាមរូបេសុ អតីតាទិភេទភិន្នេសុ ខន្ធាទិនយមារព្ភ បញ្ចក្ខន្ធឆទ្វារឆឡារម្មណឆទ្វារប្បវត្តធម្មាទិវសេន អាគតំ ខន្ធាទិនយំ អារព្ភ កលាបវសេន បិណ្ឌវសេន សង្ខិបិត្វា យំ អតីតេ ជាតំ រូបំ, តំ អតីតេវ និរុទ្ធំ. យំ អនាគតេ ភាវិ រូបំ, តម្បិ តត្ថេវ និរុជ្ឈិស្សតិ. យំ បច្ចុប្បន្នំ, តំ អនាគតំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តថា អជ្ឈត្តពហិទ្ធសុខុមឱឡារិកហីនបណីតរូបាទយោ. តស្មា ‘‘អនិច្ចំ អត្តាទិវសេន ន ឥច្ចំ អនុបគន្តព្ពំ ខយដ្ឋេន ខយគមនតោ, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន ភយករត្តា, អនត្តា អសារកដ្ឋេន អត្តសារាទិអភាវេនា’’តិ ច ‘‘ចក្ខុំ អនិច្ចំ…បេ… មនោ. រូបំ…បេ… ធម្មា. ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’ត្យាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៨) អតីតាទិអទ្ធាវសេន, អតីតាទិសន្តានវសេន, អតីតាទិខណវសេន ច សម្មសនញាណេន ហុត្វាអភាវឧទយព្ពយបដិបីឡនអវសវត្តនាការសង្ខាតលក្ខណត្តយសម្មសនវសប្បវត្តេន កលាបសម្មសនញាណេន លក្ខណត្តយំ សម្មសន្តស្ស បរិមជ្ជន្តស្ស.

សម្មសនញាណេ បន ឧប្បន្នេ បុន តេស្វេវ សង្ខារេសុ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាកម្មអាហារសមុទយា រូបសមុទយោ, តថា អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោ, តណ្ហាកម្មអាហារនិរោធា រូបនិរោធោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) ឯវំ រូបក្ខន្ធេ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេសុបិ អាហារំ អបនេត្វា ‘‘ផស្សសមុទយា ផស្សនិរោធា’’តិ ច ឯវំ ផស្សំ បក្ខិបិត្វា, វិញ្ញាណក្ខន្ធេ ‘‘នាមរូបសមុទយា នាមរូបនិរោធា’’តិ នាមរូបំ បក្ខិបិត្វា បច្ចយសមុទយវសេន, បច្ចយនិរោធវសេន ច, បច្ចយេ អនាមសិត្វា បច្ចុប្បន្នក្ខន្ធេសុ និព្ពត្តិលក្ខណមត្តស្ស, វិបរិណាមលក្ខណមត្តស្ស ច ទស្សនេន ខណវសេន ចាតិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បច្ចយវសេន ចតុធា, ខណវសេន ឯកធា ចាតិ បញ្ចធា ឧទយំ, បញ្ចធា វយន្តិ ទសទសឧទយព្ពយទស្សនវសេន សមបញ្ញាសាការេហិ ឧទយព្ពយញាណេន ឧទយព្ពយំ សមនុបស្សន្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស យោគិនោ វិបស្សនាចិត្តសមុដ្ឋានោ សរីរតោ និច្ឆរណកអាលោកសង្ខាតោ ឱភាសោ, វិបស្សនាចិត្តសហជាតា ខុទ្ទិកាទិបញ្ចវិធា (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ ធម្មុទ្ទេសវារ ឈានង្គរាសិវណ្ណនា) បីតិ, តថា កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា កាយចិត្តវសេន ទុវិធា បស្សទ្ធិ, ពលវសទ្ធិន្ទ្រិយសង្ខាតោ អធិមោក្ខោ, សម្មប្បធានកិច្ចសាធកោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គសង្ខាតោ បគ្គហោ, អតិបណីតំ សុខំ, ឥន្ទវិស្សដ្ឋវជិរសទិសំ តិលក្ខណវិបស្សនាភូតំ ញាណំ, សតិបដ្ឋានភូតា ចិរកតាទិអនុស្សរណសមត្ថា ឧបដ្ឋានសង្ខាតា សតិ, សមប្បវត្តវិបស្សនាសហជាតា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គភូតា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា, មនោទ្វារេ អាវជ្ឈនុបេក្ខា ចាតិ ទុវិធាបិ ឧបេក្ខា, ឱភាសាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘ន វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបោ ឱភាសោ ឧប្បន្នបុព្ពោ’’ត្យាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៣) នយេន តត្ថ អាលយំ កុរុមានា សុខុមតណ្ហា រូបនិកន្តិចាតិ ឱភាសាទីសុ ទសសុ វិបស្សនុបក្កិលេសេសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘ន វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបា ឱភាសាទយោ ឧប្បន្នបុព្ពា អទ្ធា មគ្គប្បត្តោស្មិ, ផលប្បត្តោស្មី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៣) អគ្គហេត្វា ‘‘ឥមេ ឱភាសាទយោ តណ្ហាទិដ្ឋិមានវត្ថុតាយ ន មគ្គោ, អថ ខោ វិបស្សនុបក្កិលេសា ឯវ, តព្ពិនិមុត្តំ បន វីថិបដិបន្នំ វិបស្សនាញាណំ មគ្គោ’’តិ ឯវំ មគ្គាមគ្គលក្ខណស្ស វវត្ថានំ និច្ឆយនំ មគ្គាមគ្គស្ស ជាននតោ, ទស្សនតោ, អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ វិសោធនតោ ច មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

៥៤. យាវានុលោមាតិ យាវ សច្ចានុលោមញាណា. នវ វិបស្សនាញាណានីតិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៧ អាទយោ) ខន្ធានំ ឧទយញ្ច វយញ្ច ជាននកំ ឧទយព្ពយញាណំ, ឧទយំ មុញ្ចិត្វា ភង្គមត្តានុបេក្ខកំ ភង្គញាណំ, ភង្គវសេន ឧបដ្ឋិតានំ សីហាទីនំ វិយ ភាយិតព្ពាការានុបេក្ខកំ ភយញាណំ, តថានុបេក្ខិតានំ អាទិត្តឃរស្ស វិយ អាទីនវាការានុបេក្ខកំ អាទីនវញាណំ, ទិដ្ឋាទីនវេសុ និព្ពិន្ទនវសេន បវត្តំ និព្ពិទាញាណំ, ជាលាទិតោ មច្ឆាទិកា វិយ តេហិ តេភូមកធម្មេហិ មុច្ចិតុកាមតាវសេន បវត្តំ មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ, មុច្ចនុបាយសម្បាទនត្ថំ ទិដ្ឋាទីនវេសុបិ សមុទ្ទសកុណី វិយ បុនប្បុនំ សម្មសនវសប្បត្តំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ, ចត្តភរិយោ បុរិសោ វិយ ទិដ្ឋាទីនវេសុ តេសុ សង្ខារេសុ ឧបេក្ខនាការប្បវត្តំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ, អនិច្ចាទិលក្ខណវិបស្សនតាយ ហេដ្ឋា បវត្តានំ អដ្ឋន្នំ វិបស្សនាញាណានំ, ឧទ្ធំ មគ្គក្ខណេ អធិគន្តព្ពានំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មានញ្ច អនុលោមតោ មគ្គវីថិយំ គោត្រភុតោ បុព្ពេ បវត្តំ សច្ចានុលោមិកញាណសង្ខាតំ នវមំ អនុលោមញាណន្តិ ឥមានិ នវ ញាណានិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា បដិបទាភាវតោ តិលក្ខណជាននដ្ឋេន, បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន, បដិបក្ខតោ វិសុទ្ធត្តា ច បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

៥៥. វិបស្សនាយ បរិបាកោ វិបស្សនាបរិបាកោ, សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. តំ អាគម្ម បដិច្ច. ឥទានិ អប្បនាឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ‘‘ឥទានិ អប្បនាសង្ខាតោ លោកុត្តរមគ្គោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វត្តព្ពក្ខណេ. យំ កិញ្ចីតិ សង្ខារុបេក្ខាយ គហិតេសុ តីសុ ឯកំ យំ កិញ្ចិ.

៥៦. វិបស្សនាយ មត្ថកប្បត្តិយា សិខាប្បត្តា. អនុលោមញាណសហិតតាយ សានុលោមា. សា ឯវ សង្ខារេសុ ឧទាសីនត្តា សង្ខារុបេក្ខា. យថានុរូបំ អបាយាទិតោ, សង្ខារនិមិត្តតោ ច វុដ្ឋហនតោ វុដ្ឋានសង្ខាតំ មគ្គំ គច្ឆតីតិ វុដ្ឋានគាមិនី.

៥៧. អភិសម្ភោន្តន្តិ បាបុណន្តំ.

៥៨. បរិជានន្តោតិ ‘‘ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ឩនាធិក’’ន្តិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានន្តោ. សច្ឆិករោន្តោតិ អារម្មណករណវសេន បច្ចក្ខំ ករោន្តោ. មគ្គសច្ចំ ភាវនាវសេនាតិ មគ្គសច្ចសង្ខាតស្ស សម្បយុត្តមគ្គសង្ខាតស្ស ចតុត្ថសច្ចស្ស សហជាតាទិបច្ចយោ ហុត្វា វឌ្ឍនវសេន. ឯកស្សេវ ញាណស្ស ចតុកិច្ចសាធនំ បទីបាទីនំ វដ្ដិទាហាទិចតុកិច្ចទស្សនតោ, ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតី’’ត្យាទិ (សំ. និ. ៥.១១០០; វិសុទ្ធិ. ២.៨៣៩) អាគមតោ ច សម្បដិច្ឆិតព្ពំ.

៥៩. ទ្វេ តីណិ ផលចិត្តានិ បវត្តិត្វាតិ មគ្គុប្បត្តិយា អនុរូបតោ ទ្វេ វា តីណិ វា ផលចិត្តានិ អបនីតគ្គិម្ហិ ឋានេ ឧណ្ហត្តនិព្ពាបនត្ថាយ ឃដេហិ អភិសិញ្ចមានមុទកំ វិយ សមុច្ឆិន្នកិលេសេបិ សន្តានេ ទរថបដិប្បស្សម្ភកានិ ហុត្វា បវត្តិត្វា, តេសំ បវត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចវេក្ខណញាណានីតិ មគ្គផលាទិវិសយានិ កាមាវចរញាណានិ, យានិ សន្ធាយ ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (មហាវ. ២៣) វុត្តំ.

៦០. ឥទានិ បច្ចវេក្ខណាយ ភូមិំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គំ ផលញ្ចា’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឥមិនាវ វតាហំ មគ្គេន អាគតោ’’តិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘អយំ នាម មេ អានិសំសោ លទ្ធោ’’តិ តស្ស ផលំ, តតោ ‘‘អយំ នាម មេ ធម្មោ អារម្មណតោ សច្ឆិកតោ’’តិ និព្ពានញ្ច បណ្ឌិតោ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ បហីនេ កិលេសេ, ‘‘ឥមេ នាម អវសិដ្ឋា’’តិ អវសិដ្ឋកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ វា, ន វា. កោចិ សេក្ខោ បច្ចវេក្ខតិ, កោចិ ន បច្ចវេក្ខតិ. តត្ថ កាមចារោត្យធិប្បាយោ. តថា ហិ មហានាមោ សក្កោ ‘‘កោ សុ នាម មេ ធម្មោ អជ្ឈត្តំ អប្បហីនោ’’តិ (ម. និ. ១.១៧៥; វិសុទ្ធិ. ២.៨១២) អប្បហីនេ កិលេសេ បុច្ឆិ. អរហតោ បន អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ នត្ថិ សព្ពកិលេសានំ បហីនត្តា, តស្មា តិណ្ណំ សេក្ខានំ បន្នរស អរហតោ ចត្តារីតិ ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឆព្ពិសុទ្ធិកមេនាតិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៦២ អាទយោ) សីលចិត្តវិសុទ្ធីនំ វសេន មូលភូតានំ ទ្វិន្នំ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទីនំ វសេន សរីរភូតានំ ចតុន្នន្តិ ឯតាសំ ឆន្នំ វិសុទ្ធីនំ កមេន. ចតុន្នំ សច្ចានំ ជាននតា, បច្ចក្ខករណតោ, កិលេសមលេហិ វិសុទ្ធត្តា ច ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

ឯត្ថាតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ.

វិសុទ្ធិភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិមោក្ខភេទវណ្ណនា

៦១. តត្ថ តស្មិំ ឧទ្ទេសេ. សង្ខារេសុ ‘‘យោ អត្តាភិនិវេសោ កម្មស្ស ការកោ ផលស្ស ច វេទកោ ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឯវំ អភិនិវេសោ ទឡ្ហគ្គាហោ, តំ មុញ្ចន្តី ‘‘អនត្តា’’តិ បវត្តា អនុបស្សនាវ អត្តសុញ្ញតាការានុបស្សនតោ សុញ្ញតានុបស្សនា នាម វិមោក្ខមុខំ បដិបក្ខតោ វិមុត្តិវសេន វិមោក្ខសង្ខាតស្ស លោកុត្តរំ មគ្គផលស្ស ទ្វារំ ហោតិ.

៦២. សង្ខារេសុ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ បវត្តា អនុបស្សនា អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៤៩; បដិ. ម. ១.២៣៦; វិភ. ៩៣៩) បវត្តំ សញ្ញាចិត្តទិដ្ឋិវិបល្លាសសង្ខាតំ វិបល្លាសនិមិត្តំ មុញ្ចន្តី បជហន្តី វិបល្លាសនិមិត្តរហិតាការានុបស្សនតោ អនិមិត្តានុបស្សនា នាម វិមោក្ខមុខំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

៦៣. ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ បវត្តានុបស្សនា សង្ខារេសុ ‘‘ឯតំ មម, ឯតំ សុខ’’ន្ត្យាទិនា នយេន បវត្តំ កាមភវតណ្ហាសង្ខាតំ តណ្ហាបណិធិំ តណ្ហាបត្ថនំ មុញ្ចន្តី ទុក្ខាការទស្សនេន បរិច្ចជន្តី បណិធិរហិតាការានុបស្សនតោ អប្បណិហិតានុបស្សនា នាម.

៦៤. តស្មាតិ យស្មា ឯតាសំ តិស្សន្នំ ឯតានិ តីណិ នាមានិ, តស្មា យទិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អនត្តតោ វិបស្សតិ. មគ្គោ សុញ្ញតោ នាម វិមោក្ខោ ហោតិ អាគមនវសេន លទ្ធនាមត្តា.

៦៦. វិបស្សនាគមនវសេនាតិ វិបស្សនាសង្ខាតាគមនវសេន. អាគច្ឆតិ ឯតេន មគ្គោ, ផលញ្ចាតិ វិបស្សនាមគ្គោ ឥធ អាគមនំ នាម.

៦៧. យថាវុត្តនយេនាតិ បុព្ពេ វុត្តអនត្តានុបស្សនាទិវសេន. យថាសកំ ផលមុប្បជ្ជមានម្បីតិ យថាលទ្ធមគ្គស្ស ផលភូតំ អត្តនោ អត្តនោ ផលំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ មគ្គាគមនវសេន អលភិត្វា វិបស្សនាគមនវសេនេវ តីណិ នាមានិ លភតិ ផលសមាបត្តិកាលេ តទា មគ្គប្បវត្តាភាវេន តស្ស ទ្វារភាវាយោគតោ. អារម្មណវសេនាតិ សព្ពសង្ខារសុញ្ញតត្តា, សង្ខារនិមិត្តរហិតត្តា, តណ្ហាបណិធិរហិតត្តា ច សុញ្ញតអនិមិត្តអប្បណិហិតនាមវន្តំ និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តត្តា តស្ស វសេន. សរសវសេនាតិ រាគាទិសុញ្ញតត្តា, រូបនិមិត្តាទិអារម្មណរហិតត្តា, កិលេសបណិធិរហិតត្តា អត្តនោ គុណវសេន. សព្ពត្ថាតិ មគ្គវីថិយំ, ផលសមាបត្តិវីថិយញ្ច. សព្ពេសម្បីតិ មគ្គស្ស, ផលស្សបិ.

វិមោក្ខភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលភេទវណ្ណនា

៦៨. សត្តក្ខត្តុំ សត្តសុ វារេសុ កាមសុគតិយំ បដិសន្ធិគ្គហណំ បរមំ ឯតស្សាតិ សត្តក្ខត្តុបរមោ ន បន អដ្ឋមាទិកាមភវគាមីត្យធិប្បាយោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន តេ ភវំ អដ្ឋមមាទិយន្តី’’តិ (ខុ. បា. ៦.៩; សុ. និ. ២៣២; នេត្តិ. ១១៥). រូបារូបសុគតិភវំ បន សត្តវារតោ បរម្បិ គច្ឆតីតិ អាចរិយា.

៦៩. រាគទោសមោហានន្តិ មោហគ្គហណំ រាគទោសេកដ្ឋមោហំ សន្ធាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៧០. ខីណា ចត្តារោ អាសវា ឯតស្សាតិ ខីណាសវោ. ទក្ខិណារហេសុ អគ្គត្តា អគ្គទក្ខិណេយ្យោ.

បុគ្គលភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមាបត្តិភេទវណ្ណនា

៧២. សព្ពេសម្បីតិ ចតុន្នម្បិ អរិយបុគ្គលានំ.

៧៣. ចិត្តចេតសិកានំ អប្បវត្តិសង្ខាតស្ស និរោធស្ស សមាបត្តិ និរោធសមាបត្តិ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ចិត្តនិរោធំ បត្វា វិហរណំ. អនាគាមីនញ្ចាតិ កាមរូបភវដ្ឋានំ អដ្ឋសមាបត្តិលាភីនមេវ អនាគាមីនំ, តថា ខីណាសវានញ្ច. តត្ថាតិ និរោធសមាបត្តិយំ. យាវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ គន្ត្វាតិ ឯវំ សមថវិបស្សនានំ យុគនទ្ធភាវាបាទនវសេន យាវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, តាវ គន្ត្វា. អធិដ្ឋេយ្យាទិកន្តិ កាយបដិពទ្ធំ ឋបេត្វា វិសុំ វិសុំ ឋបិតចីវរាទិបរិក្ខារគេហាទីនំ អគ្គិអាទិនា អវិនាសនាធិដ្ឋានំ, សំឃបដិមាននសត្ថុបក្កោសនានំ បុរេតរំ វុដ្ឋានំ, សត្តាហព្ភន្តរេ អាយុសង្ខារប្បវត្តិឱលោកនន្តិ ចតុព្ពិធំ អធិដ្ឋានាទិកំ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា.

សមាបត្តិភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិបស្សនាកម្មដ្ឋានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧយ្យោជនវណ្ណនា

៧៥. បដិបត្តិរសស្សាទន្តិ ឈានសុខផលសុខាទិភេទំ សមថវិបស្សនាបដិបត្តិរសស្សាទំ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

(ក) ចារិត្តេន កុលាចារេន សោភិតេ វិសាលកុលេ ឧទយោ និព្ពត្តិ យស្ស, តេន, កម្មាទិវិសយាយ សទ្ធាយ អភិវុទ្ធោ បរិសុទ្ធោ ច ទានសីលាទិគុណានំ ឧទយោ យស្ស, តេន, នម្បវ្ហយេន នម្បនាមកេន, បរានុកម្បំ សាសនេ សុខោតរណបរិបាចនលក្ខណំ បរានុគ្គហំ, បណិធាយ បត្ថេត្វា យំ បករណំ បត្ថិតំ អភិយាចិតំ, តំ ឯត្តាវតា បរិនិដ្ឋិតន្តិ យោជនា.

(ខ) តេន បករណប្បសុតេន វិបុលេន បុញ្ញេន បញ្ញាវទាតេន អរិយមគ្គបញ្ញាបរិសុទ្ធេន សីលាទិគុណេន សោភិតា. តតោយេវ លជ្ជិនោ ភិក្ខូ, ធញ្ញានំ អធិវាសភូតំ, ឧទិតោទិតំ អច្ចន្តប្បសិទ្ធំ, មូលសោមំ នាម វិហារំ, បុញ្ញវិភវស្ស ឧទយសង្ខាតាយ មង្គលត្ថាយ អាយុកន្តំ មញ្ញន្តុ, តត្ថ និវាសិនោ ភិក្ខូ ឦទិសា ហោន្តូត្យធិប្បាយោ.

និគមនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ចាយំ អភិធម្មត្ថវិភាវិនី នាម.

អភិធម្មត្ថសង្គហដីកា.

និគមនកថា

១. រម្មេ បុលត្ថិនគរេ នគរាធិរាជេ,

រញ្ញា បរក្កមភុជេន មហាភុជេន;

ការាបិតេ វសតិ ជេតវនេ វិហារេ;

យោ រម្មហម្មិយវរូបវនាភិរាមេ.

២. សម្បន្នសីលទមសំយមតោសិតេហិ,

សម្មានិតោ វសិគណេហិ គុណាករេហិ;

បត្តោ មុនិន្ទវចនាទិសុ នេកគន្ថ-

ជាតេសុ ចាចរិយតំ មហិតំ វិទូហិ.

៣. ញាណានុភាវមិហ យស្ស ច សូចយន្តី,

សំវណ្ណនា ច វិនយដ្ឋកថាទិកានំ;

សារត្ថទីបនិមុខា មធុរត្ថសារ-

សន្ទីបនេន សុជនំ បរិតោសយន្តី.

៤. តស្សានុកម្បមវលម្ពិយ សារិបុត្ត-

ត្ថេរស្ស ថាមគតសារគុណាករស្ស;

យោ នេកគន្ថវិសយំ បដុតំ អលត្ថំ,

តស្សេស ញាណវិភវោ វិភវេកហេតុ.

៥. សោហមេតស្ស សំសុទ្ធ-វាយាមស្សានុភាវតោ.

អទ្ធាសាសនទាយាទោ, ហេស្សំ មេត្តេយ្យសត្ថុនោ.

៦. ជោតយន្តំ តទា តស្ស, សាសនំ សុទ្ធមានសំ.

បស្សេយ្យំ សក្ករេយ្យញ្ច, គរុំ មេ សារិសម្ភវំ.

៧. ទិនេហិ ចតុវីសេហិ, ដីកាយំ និដ្ឋិតា យថា.

តថា កល្យាណសង្កប្បា, សីឃំ សិជ្ឈន្តុ បាណិនន្តិ.

ឥតិ ភទន្តសារិបុត្តមហាថេរស្ស សិស្សេន រចិតា

អភិធម្មត្ថវិភាវិនី នាម

អភិធម្មត្ថសង្គហដីកា និដ្ឋិតា.