៩. កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១. ឥតោ បច្ចយនិទ្ទេសតោ បរំ នីវរណានំ សមនដ្ឋេន សមថសង្ខាតានំ, អនិច្ចាទិវិវិធាការតោ ទស្សនដ្ឋេន វិបស្សនាសង្ខាតានញ្ច ទ្វិន្នំ ភាវនានំ ទុវិធម្បិ កម្មដ្ឋានំ ទុវិធភាវនាកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ កម្មដ្ឋានភូតមារម្មណំ ឧត្តរុត្តរយោគកម្មស្ស បទដ្ឋានតាយ កម្មដ្ឋានភូតំ ភាវនាវីថិញ្ច យថាក្កមំ សមថវិបស្សនានុក្កមេន បវក្ខាមីតិ យោជនា.

សមថកម្មដ្ឋានំ

ចរិតភេទវណ្ណនា

៣. រាគោ វ ចរិតា បកតីតិ រាគចរិតា. ឯវំ ទោសចរិតាទយោបិ. ចរិតសង្គហោតិ មូលចរិតវសេន បុគ្គលសង្គហោ, សំសគ្គវសេន បន តេសដ្ឋិ ចរិតា ហោន្តិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘រាគាទិកេ តិកេ សត្ត, សត្ត សទ្ធាទិកេ តិកេ;

ឯកទ្វិតិកមូលម្ហិ, មិស្សតោ សត្តសត្តក’’ន្តិ.

ឯត្ថ ហិ រាគចរិតា ទោសចរិតា មោហចរិតា រាគទោសចរិតា រាគមោហចរិតា ទោសមោហចរិតា រាគទោសមោហចរិតាតិ ឯវំ រាគាទិកេ តិកេ សត្តកមេកំ. តថា សទ្ធាចរិតា ពុទ្ធិចរិតា វិតក្កចរិតា សទ្ធាពុទ្ធិចរិតា សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតា ពុទ្ធិវិតក្កចរិតា សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតាតិ សទ្ធាទិកេបិ តិកេ ឯកន្តិ ឯវំ ទ្វេ តិកេ អមិស្សេត្វា ចុទ្ទស ចរិតា ហោន្តិ. រាគាទិតិកេ បន ឯកទ្វិតិកមូលវសេន សទ្ធាទិតិកេន សហ យោជិតេ រាគសទ្ធាចរិតា រាគពុទ្ធិចរិតា រាគវិតក្កចរិតា រាគសទ្ធាពុទ្ធិចរិតា រាគសទ្ធាវិតក្កចរិតា រាគពុទ្ធិវិតក្កចរិតា រាគសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតាតិ រាគមូលនយេ ឯកំ សត្តកំ, តថា ‘‘ទោសសទ្ធាចរិតា ទោសពុទ្ធិចរិតា ទោសវិតក្កចរិតា’’ត្យាទិនា ទោសមូលនយេបិ ឯកំ, ‘‘មោហសទ្ធាចរិតា’’ត្យាទិនា មោហមូលនយេបិ ឯកន្តិ ឯវំ ឯកមូលនយេ សត្តកត្តយំ ហោតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ទ្វិមូលកនយេបិ ‘‘រាគទោសសទ្ធាចរិតា រាគទោសពុទ្ធិចរិតា រាគទោសវិតក្កចរិតា’’ត្យាទិនា សត្តកត្តយំ. តិមូលកនយេ បន ‘‘រាគទោសមោហសទ្ធាចរិតា’’ត្យាទិនា ឯកំ សត្តកន្តិ ឯវំ មិស្សតោ សត្តសត្តកវសេន ឯកូនបញ្ញាស ចរិតា ហោន្តិ. ឥតិ ឥមា ឯកូនបញ្ញាស, បុរិមា ច ចុទ្ទសាតិ តេសដ្ឋិ ចរិតា ទដ្ឋព្ពា. កេចិ បន ទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ ‘‘ចតុសដ្ឋី’’តិ វណ្ណេន្តិ.

ចរិតភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភាវនាភេទវណ្ណនា

៤. ភាវនាយ បដិសង្ខារកម្មភូតា, អាទិកម្មភូតា វា បុព្ពភាគភាវនា បរិកម្មភាវនា នាម. នីវរណវិក្ខម្ភនតោ បដ្ឋាយ គោត្រភូបរិយោសានា កាមាវចរភាវនា ឧបចារភាវនា នាម. អប្បនាយ សមីបចារិត្តា គាមូបចារាទយោ វិយ. មហគ្គតភាវប្បត្តា អប្បនាភាវនា នាម អប្បនាសង្ខាតវិតក្កបមុខត្តា. សម្បយុត្តធម្មេហិ អារម្មណេ អប្បេន្តោ វិយ បវត្តតីតិ វិតក្កោ អប្បនា. តថា ហិ សោ ‘‘អប្បនា ព្យប្បនា’’តិ (ធ. ស. ៧) និទ្ទិដ្ឋោ. តប្បមុខតាវសេន បន សព្ពេបិ មហគ្គតានុត្តរឈានធម្មា ‘‘អប្បនា’’តិ វុច្ចន្តិ.

ភាវនាភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និមិត្តភេទវណ្ណនា

៥. បរិកម្មស្ស និមិត្តំ អារម្មណត្តាតិ បរិកម្មនិមិត្តំ, កសិណមណ្ឌលាទិ. តទេវ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ មនសា ឧគ្គហេតព្ពំ និមិត្តំ, ឧគ្គណ្ហន្តស្ស វា និមិត្តន្តិ ឧគ្គហនិមិត្តំ. តប្បដិភាគំ វណ្ណាទិកសិណទោសរហិតំ និមិត្តំ ឧបចារប្បនានំ អារម្មណត្តាតិ បដិភាគនិមិត្តំ.

៦. បថវីយេវ កសិណំ ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនន្តស្ស ផរិតព្ពតាយ សកលដ្ឋេនាតិ បថវីកសិណំ, កសិណមណ្ឌលំ. បដិភាគនិមិត្តំ, តទារម្មណញ្ច ឈានំ ‘បថវីកសិណ’ន្តិ វុច្ចតិ. តថា អាបោកសិណាទីសុបិ. តត្ថ បថវាទីនិ ចត្តារិ ភូតកសិណានិ. នីលាទីនិ ចត្តារិ វណ្ណកសិណានិ, បរិច្ឆិន្នាកាសោ អាកាសកសិណំ, ចន្ទាទិអាលោកោ អាលោកកសិណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៧. ឧទ្ធំ ធុមាតំ សូនំ ឆវសរីរំ ឧទ្ធុមាតំ, តទេវ កុច្ឆិតដ្ឋេនឧទ្ធុមាតកំ. ឯវំ សេសេសុបិ. សេតរត្តាទិនា វិមិស្សិតំ យេភុយ្យេន នីលវណ្ណំ ឆវសរីរំ វិនីលកំ វិសេសតោ នីលកន្តិ កត្វា. វិស្សវន្តបុព្ពកំ វិបុព្ពកំ. មជ្ឈេ ទ្វិធា ឆិន្នំ វិច្ឆិទ្ទកំ. សោណសិង្គាលាទីហិ វិវិធាការេន ខាយិតំ វិក្ខាយិតកំ. សោណសិង្គាលាទីហិ វិវិធេនាការេន ខណ្ឌិត្វា តត្ថ តត្ថ ខិត្តំ វិក្ខិត្តកំ. កាកបទាទិអាការេន សត្ថេន ហនិត្វា វិវិធំ ខិត្តំ ហតវិក្ខិត្តកំ. លោហិតបគ្ឃរណកំ លោហិតកំ. កិមិកុលបគ្ឃរណកំ បុឡវកំ. អន្តមសោ ឯកម្បិ អដ្ឋិ អដ្ឋិកំ.

៨. អនុ អនុ សរណំ អនុស្សតិ, អរហតាទិពុទ្ធគុណារម្មណា អនុស្សតិ ពុទ្ធានុស្សតិ. ស្វាក្ខាតតាទិធម្មគុណារម្មណា អនុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ. សុប្បដិបន្នតាទិសំឃគុណារម្មណា អនុស្សតិ សំឃានុស្សតិ. អខណ្ឌតាទិនា សុបរិសុទ្ធស្ស អត្តនោ សីលគុណស្ស អនុស្សរណំ សីលានុស្សតិ. វិគតមលមច្ឆេរតាទិវសេន អត្តនោ ចាគានុស្សរណំ ចាគានុស្សតិ. ‘‘យេហិ សទ្ធាទីហិ សមន្នាគតា ទេវា ទេវត្តំ គតា, តាទិសា គុណា មយិ សន្តី’’តិ ឯវំ ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ សទ្ធាទិគុណានុស្សរណំ ទេវតានុស្សតិ. សព្ពទុក្ខូបសមភូតស្ស និព្ពានស្ស គុណានុស្សរណំ ឧបសមានុស្សតិ. ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទភូតស្ស មរណស្ស អនុស្សរណំ មរណានុស្សតិ. កេសាទិកាយកោដ្ឋាសេ គតា បវត្តា សតិ កាយគតាសតិ. អានញ្ច អបានញ្ច អានាបានំ, អស្សាសបស្សាសា, តទារម្មណា សតិ អានាបានស្សតិ.

៩. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មេត្តា, មិត្តេសុ ភវាតិ វា មេត្តា, សា សត្តានំ ហិតសុខូបសំហរណលក្ខណា. បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា ករុណា. បរសម្បត្តិបមោទលក្ខណា មុទិតា. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តិលក្ខណា ឧបេក្ខា. អប្បមាណសត្តារម្មណត្តា អប្បមញ្ញា. ឧត្តមវិហារភាវតោ, ឧត្តមានំ វា វិហារភាវតោ ព្រហ្មវិហារោ.

១០. គមនបរិយេសនបរិភោគាទិបច្ចវេក្ខណវសេន កពឡីការាហារេ បដិកូលន្តិ បវត្តា សញ្ញា អាហារេ បដិកូលសញ្ញា.

១១. បថវីធាតុអាទីនំ ចតុន្នំ ធាតូនំ សលក្ខណតោ កេសាទិសសម្ភារាទិតោ ច វវត្ថានំ ចតុធាតុវវត្ថានំ.

១២. អរូបេ អារម្មណេ បវត្តា អារុប្បា.

និមិត្តភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សប្បាយភេទវណ្ណនា

១៣. ឥទានិ តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស ចរិតានុកូលកម្មដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘ចរិតាសុ បនា’’ត្យាទិមាហ. រាគោ វ ចរិតំ បកតិ ឯតស្សាតិ រាគចរិតោ, រាគពហុលោ បុគ្គលោ, រាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ អសុភកម្មដ្ឋានំ តស្ស សប្បាយំ. អានាបានំ មោហចរិតស្ស, វិតក្កចរិតស្ស ច សប្បាយំ ពុទ្ធិវិសយភាវេន មោហប្បដិបក្ខត្តា, វិតក្កសន្ធាវនស្ស និវារកត្តា ច. ឆ ពុទ្ធានុស្សតិអាទយោ សទ្ធាចរិតស្ស សប្បាយា សទ្ធាវុទ្ធិហេតុភាវតោ.

១៧. មរណឧបសមសញ្ញាវវត្ថានានិ ពុទ្ធិចរិតស្ស សប្បាយានិ គម្ភីរភាវតោ ពុទ្ធិយា ឯវ វិសយត្តា.

១៨. សេសានីតិ ចតុព្ពិធភូតកសិណអាកាសអាលោកកសិណអារុប្បចតុក្កវសេន ទសវិធានិ. តត្ថាបីតិ តេសុ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ. បុថុលំ មោហចរិតស្ស សប្បាយំ សម្ពាធេ ឱកាសេ ចិត្តស្ស ភិយ្យោសោមត្តាយ សម្មុយ្ហនតោ. ខុទ្ទកំ វិតក្កចរិតស្ស សប្បាយំ មហន្តារម្មណស្ស វិតក្កសន្ធាវនបច្ចយត្តា. ឧជុវិបច្ចនីកតោ ចេវ អតិសប្បាយតាយ ចេតំ វុត្តំ. រាគាទីនំ បន អវិក្ខម្ភិកា, សទ្ធាទីនំ វា អនុបការិកា កសិណាទិភាវនា នាម នត្ថិ.

សប្បាយភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភាវនាភេទវណ្ណនា

១៩. សព្ពត្ថាបីតិ ចត្តាលីសកម្មដ្ឋានេសុបិ នត្ថិ អប្បនា, ពុទ្ធគុណាទីនំ បរមត្ថភាវតោ, អនេកវិធត្តា, ឯកស្សបិ គម្ភីរភាវតោ ច. ពុទ្ធានុស្សតិអាទីសុ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ អប្បនាវសេន សមាធិស្ស បតិដ្ឋាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អប្បនាភាវំ អប្បត្វា សមាធិ ឧបចារភាវេន បតិដ្ឋាតិ. លោកុត្តរសមាធិ, បន ទុតិយចតុត្ថារុប្បសមាធិ ច សភាវធម្មេបិ ភាវនាវិសេសវសេន អប្បនំ បាបុណាតិ. វិសុទ្ធិភាវនានុក្កមវសេន ហិ លោកុត្តរោ អប្បនំ បាបុណាតិ. អារម្មណសមតិក្កមភាវនាវសេន អារុប្បសមាធិ. អប្បនាប្បត្តស្សេវ ហិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនោ អារម្មណសមតិក្កមនមត្តំ ហោតិ.

២១. បញ្ចបិ ឈានានិ ឯតេសមត្ថិ, តត្ថ និយុត្តានីតិ វា បញ្ចកជ្ឈានិកានិ.

២២. អសុភភាវនាយ បដិកូលារម្មណត្តា ចណ្ឌសោតាយ នទិយា អរិត្តពលេន នាវា វិយ វិតក្កពលេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បវត្តតីតិ អសុភកម្មដ្ឋានេ អវិតក្កជ្ឈានាសម្ភវតោ ‘‘បឋមជ្ឈានិកា’’តិ វុត្តំ.

២៣. មេត្តាករុណាមុទិតានំ ទោមនស្សសហគតព្យាបាទវិហិំសានភិរតីនំ បហាយកត្តា ទោមនស្សប្បដិបក្ខេន សោមនស្សេនេវ សហគតតា យុត្តាតិ ‘‘មេត្តាទយោ តយោ ចតុក្កជ្ឈានិកា’’តិ វុត្តា.

២៤. ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខិតា ហោន្តុ, ទុក្ខា មុច្ចន្តុ, លទ្ធសុខសម្បត្តិតោ មា វិគច្ឆន្តូ’’តិ មេត្តាទិវសប្បវត្តព្យាបារត្តយំ បហាយ កម្មស្សកតាទស្សនេន សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តភាវនានិព្ពត្តាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ ពលវតរត្តា ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារស្ស សុខសហគតាសម្ភវតោ ‘‘ឧបេក្ខា បញ្ចមជ្ឈានិកា’’តិ វុត្តា.

ភាវនាភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គោចរភេទវណ្ណនា

២៦. យថារហន្តិ តំតំអារម្មណានុរូបតោ. កស្សចិ អារម្មណស្ស អបរិព្យត្តតាយ ‘‘បរិយាយេនា’’តិ វុត្តំ.

២៧. កសិណាសុភកោដ្ឋាសានាបានស្សតីស្វេវ ហិ បរិព្យត្តនិមិត្តសម្ភវោតិ.

២៨. បថវីមណ្ឌលាទីសុ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្សាតិ អាទិម្ហិ តាវ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ វិសោធេត្វា ទសវិធំ បលិពោធំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា បិយគរុភាវនីយាទិគុណសមន្នាគតំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អដ្ឋារសវិធំ អននុរូបវិហារំ បហាយ បញ្ចង្គសមន្នាគតេ អនុរូបវិហារេ វិហរន្តស្ស កេសនខហរណាទិខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទំ កត្វា កសិណមណ្ឌលាទីនិ បុរតោ កត្វា អានាបានកោដ្ឋាសាទីសុ ចិត្តំ ឋបេត្វា និសីទិត្វា ‘‘បថវី បថវី’’ត្យាទិនា តំតំភាវនានុក្កមេន បថវីកសិណាទីសុ តំតទារម្មណេសុ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន ភាវនា វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៤ អាទយោ) គហេតព្ពា. ទុវិធម្បិ ហិ ភាវនាវិធានំ ឥធ អាចរិយេន អតិសង្ខេបតោ វុត្តំ, តទត្ថទស្សនត្ថញ្ច វិត្ថារនយេ អាហរិយមានេ អតិប្បបញ្ចោ សិយាតិ មយម្បិ តំ ន វិត្ថារេស្សាម. យទា បន តំ និមិត្តំ ចិត្តេន សមុគ្គហិតន្តិ ឯវំ បវត្តានុបុព្ពភាវនាវសេន យទា តំ បរិកម្មនិមិត្តំ ចិត្តេន សម្មា ឧគ្គហិតំ ហោតិ. មនោទ្វារស្ស អាបាថមាគតន្តិ ចក្ខុំ និម្មីលេត្វា, អញ្ញត្ថ គន្ត្វា វា មនសិ ករោន្តស្ស កសិណមណ្ឌលសទិសមេវ ហុត្វា មនោទ្វារិកជវនានំ អាបាថំ អាគតំ ហោតិ.

២៩. សមាធិយតីតិ វិសេសតោ ចិត្តេកគ្គតាបត្តិយា សមាហិតា ហោតិ.

៣០. ចិត្តសមាធានវសេន បុគ្គលោបិ សមាហិតោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘តថា សមាហិតស្សា’’តិ. តប្បដិភាគន្តិ ឧគ្គហនិមិត្តសទិសំ, តតោយេវ ហិ តំ ‘‘បដិភាគនិមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បន ឧគ្គហនិមិត្តតោ អតិបរិសុទ្ធំ ហោតិ. វត្ថុធម្មវិមុច្ចិតន្តិ បរមត្ថធម្មតោ វិមុត្តំ, វត្ថុធម្មតោ វា កសិណមណ្ឌលគតកសិណទោសតោ វិនិមុត្តំ. ភាវនាយ និព្ពត្តត្តា ភាវនាមយំ. សមប្បិតន្តិ សុដ្ឋុ អប្បិតំ.

៣១. តតោ បដ្ឋាយាតិ បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ.

៣៣. បញ្ចសុ ឈានង្គេសុ ឯកេការម្មណេ ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ ចតុបញ្ចជវនកតិបយភវង្គតោ បរំ អគន្ត្វា អបរាបរំ ឈានង្គាវជ្ជនសមត្ថតា អាវជ្ជនវសិតា នាម. សមាបជ្ជិតុកាមតានន្តរំ កតិបយភវង្គតោ បរំ អគន្ត្វា ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថតា សមាបជ្ជនវសិតា នាម. សេតុ វិយ សីឃសោតាយ នទិយា ឱឃំ ភវង្គវេគំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ ឈានំ ឋបេតុំ សមត្ថតា ភវង្គបាតតោ រក្ខណយោគ្យតា អធិដ្ឋានវសិតា នាម. យថា បរិច្ឆិន្នកាលំ អនតិក្កមិត្វា ឈានតោ វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសិតា នាម. អថ វា យថាបរិច្ឆិន្នកាលតោ ឧទ្ធំ គន្តុំ អទត្វា ឋបនសមត្ថតា អធិដ្ឋានវសិតា នាម. យថាបរិច្ឆិន្នកាលតោ អន្តោ អវុដ្ឋហិត្វា យថាកាលវសេនេវ វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសិតា នាមាតិ អលមតិប្បបញ្ចេន. បច្ចវេក្ខណវសិតា បន អាវជ្ជនវសិតាយ ឯវ សិទ្ធា. អាវជ្ជនានន្តរជវនានេវ ហិ បច្ចវេក្ខណជវនានិ នាម. វិតក្កាទិឱឡារិកង្គំ បហានាយាតិ ទុតិយជ្ឈានាទីហិ វិតក្កាទិឱឡារិកង្គានំ ឈានក្ខណេ អនុប្បាទាយ. បទហតោតិ បរិកម្មំ ករោន្តស្ស. តស្ស បន ឧបចារភាវនា និប្ផន្នា នាម ហោតិ វិតក្កាទីសុ និកន្តិវិក្ខម្ភនតោ បដ្ឋាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថារហន្តិ តំតំឈានិកកសិណាទិអារម្មណានុរូបំ.

៣៦. អាកាសកសិណស្ស ឧគ្ឃាដេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ ‘‘អាកាសវជ្ជិតេសូ’’តិ. កសិណន្តិ កសិណបដិភាគនិមិត្តំ. ឧគ្ឃាដេត្វាតិ អមនសិការវសេន ឧទ្ធរិត្វា. អនន្តវសេន បរិកម្មំ ករោន្តស្សាតិ ‘‘អនន្តំ អាកាសំ, អនន្តំ អាកាស’’ន្តិ អាកាសំ អារព្ភ បរិកម្មំ ករោន្តស្ស, ន បន កេវលំ ‘‘អនន្តំ អនន្ត’’ន្តិ. ឯវំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនេបិ. ‘‘អនន្ត’’ន្តិ អវត្វាបិ ‘‘អាកាសោ អាកាសោ (វិសុទ្ធិ. ១.២៧៦), វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៨១) មនសិ កាតុំ វដ្ដតីតិ អាចរិយា.

៣៩. ‘‘សន្តមេតំ, បណីតមេត’’ន្តិ បរិកម្មំ ករោន្តស្សាតិ អភាវមត្តារម្មណតាយ ‘‘ឯតំ សន្តំ, ឯតំ បណីត’’ន្តិ ភាវេន្តស្ស.

៤០. អវសេសេសុ ចាតិ កសិណាទីហិ សហ អប្បនាវហកម្មដ្ឋានតោ អវសេសេសុ ពុទ្ធានុស្សតិអាទីសុ អដ្ឋសុ, សញ្ញាវវត្ថានេសុ ចាតិ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ. បរិកម្មំ កត្វាតិ ‘‘សោ ភគវា ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’ត្យាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១២៤) វុត្តវិធានេន បរិកម្មំ កត្វា. សាធុកមុគ្គហិតេតិ ពុទ្ធាទិគុណនិន្នបោណបព្ភារចិត្តតាវសេន សុដ្ឋុ ឧគ្គហិតេ. បរិកម្មញ្ច សមាធិយតីតិ បរិកម្មភាវនា សមាហិតា និប្ផជ្ជតិ. ឧបចារោ ច សម្បជ្ជតីតិ នីវរណានិ វិក្ខម្ភេន្តោ ឧបចារសមាធិ ច ឧប្បជ្ជតិ.

៤១. អភិញ្ញាវសេន បវត្តមានន្តិ អភិវិសេសតោ ជាននដ្ឋេន អភិញ្ញាសង្ខាតំ ឥទ្ធិវិធាទិបញ្ចលោកិយាភិញ្ញាវសេន បវត្តមានំ, អភិញ្ញាបាទកបញ្ចមជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វាតិ កសិណានុលោមាទីហិ ចុទ្ទសហាការេហិ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៥) ចិត្តំ បរិទមេត្វា អភិនីហារក្ខមំ កត្វា ឧបេក្ខេកគ្គតាយោគតោ អនុរូបត្តា ច រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានមេវ អភិញ្ញានំ បាទកំ បតិដ្ឋាភូតំ បថវាទិកសិណារម្មណំ បញ្ចមជ្ឈានំ, តំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ. អធិដ្ឋេយ្យាទិកមាវជ្ជេត្វាតិ ឥទ្ធិវិធញាណស្ស បរិកម្មកាលេ អធិដ្ឋាតព្ពំ វិកុព្ពនីយំ សតាទិកំ កោមាររូបាទិកំ, ទិព្ពសោតស្ស បរិកម្មកាលេ ថូលសុខុមភេទំ សទ្ទំ, ចេតោបរិយញាណស្ស បរិកម្មកាលេ បរស្ស ហទយង្គតវណ្ណទស្សនេន សរាគាទិភេទំ ចិត្តំ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស បរិកម្មសមយេ បុរិមភវេសុ ចុតិចិត្តាទិភេទំ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធំ, ទិព្ពចក្ខុស្ស បរិកម្មសមយេ ឱភាសផរិតដ្ឋានគតំ រូបំ វា អាវជ្ជេត្វា.

បរិកម្មំ ករោន្តស្សាតិ ‘‘សតំ ហោមិ, សហស្សំ ហោមី’’ត្យាទិនា បរិកម្មំ ករោន្តស្ស. រូបាទីសូតិ បរិកម្មវិសយភូតេសុ រូបបាទកជ្ឈានសទ្ទបរចិត្តបុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធាទិភេទេសុ អារម្មណេសុ. ឯត្ថ ហិ ឥទ្ធិវិធញាណស្ស តាវ បាទកជ្ឈានំ, កាយោ, រូបាទិអធិដ្ឋានេ រូបាទីនិ ចាតិ ឆ អារម្មណានិ. តត្ថ បាទកជ្ឈានំ អតីតមេវ, កាយោ បច្ចុប្បន្នោ, ឥតរំ បច្ចុប្បន្នមនាគតំ វា. ទិព្ពសោតស្ស បន សទ្ទោយេវ, សោ ច ខោ បច្ចុប្បន្នោ. បរចិត្តវិជាននាយ បន អតីតេ សត្តទិវសេសុ, អនាគតេ សត្តទិវសេសុ ច បវត្តំ បរិត្តាទីសុ យំ កិញ្ចិ តិកាលិកំ ចិត្តមេវ អារម្មណំ ហោតីតិ មហាអដ្ឋកថាចរិយា (វិសុទ្ធិ. ២.៤១៦; ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៣៤).

សង្គហការា បន ‘‘ចត្តារោបិ ខន្ធា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៣៤) វទន្តិ, កថំ បនស្សា បច្ចុប្បន្នចិត្តារម្មណតា, ននុ ច អាវជ្ជនាយ គហិតមេវ ឥទ្ធិចិត្តស្ស អារម្មណំ ហោតិ, អាវជ្ជនាយ ច បច្ចុប្បន្នចិត្តមារម្មណំ កត្វា និរុជ្ឈមានាយ តំសមកាលមេវ បរស្ស ចិត្តម្បិ និរុជ្ឈតីតិ អាវជ្ជនជវនានំ កាលវសេន ឯការម្មណតា ន សិយា, មគ្គផលវីថិតោ អញ្ញត្ថ អាវជ្ជនជវនានំ កថញ្ច នានារម្មណតា ន អធិប្បេតាតិ? អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១៦; ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៣៤) តាវ សន្តតិអទ្ធាបច្ចុប្បន្នារម្មណតា យោជិតា. អានន្ទាចរិយោ (ធ. ស. មូលដី. ១៤៣៤ ថោក វិសទិសំ) បន ភណតិ ‘‘បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ បច្ចុប្បន្នាទិវិភាគំ អកត្វា កេវលំ ‘ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមិ’ច្ចេវ បរិកម្មំ កត្វា បុនបិ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អវិសេសេនេវ ចិត្តំ អាវជ្ជេត្វា តិណ្ណំ, ចតុន្នំ វា បរិកម្មានំ អនន្តរំ ចេតោបរិយញាណេន បរស្ស ចិត្តំ បដិវិជ្ឈតិ រូបំ វិយ ទិព្ពចក្ខុនា. បច្ឆា កាមាវចរចិត្តេន សរាគាទិវវត្ថានម្បិ ករោតិ នីលាទិវវត្ថានំ វិយ. តានិ ច សព្ពានិ អភិមុខីភូតចិត្តារម្មណានេវ, អនិដ្ឋេ ច ឋានេ នានារម្មណតាទោសោ នត្ថិ អភិន្នាការប្បវត្តិតោ’’តិ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធា, ខន្ធប្បដិពទ្ធានិ ច នាមគោត្តានិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ហោតិ, ទិព្ពចក្ខុស្ស បន រូបមេវ បច្ចុប្បន្នន្តិ អយមេតេសំ អារម្មណវិភាគោ. យថារហមប្បេតីតិ តំតំបរិកម្មានុរូបតោ អប្បេតិ.

៤២. ឥទានិ អារម្មណានំ ភេទេន អភិញ្ញាភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទ្ធិវិធា’’ត្យាទិមាហ. អធិដ្ឋានាទិ ឥទ្ធិប្បភេទោ ឯតិស្សាតិ ឥទ្ធិវិធា. ទិព្ពានំ សោតសទិសតាយ, ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតតាយ ច ទិព្ពញ្ច តំ សោតញ្ចាតិ ទិព្ពសោតំ. បរេសំ ចិត្តំ វិញ្ញាយតិ ឯតាយាតិ បរចិត្តវិជាននា. អត្តនោ សន្តានេ និវុត្ថវសេន ចេវ គោចរនិវាសវសេន ច បុព្ពេ អតីតភវេសុ ខន្ធាទីនំ អនុស្សរណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ. វុត្តនយេន ទិព្ពញ្ច តំ ចក្ខុ ចាតិ ទិព្ពចក្ខុ. ‘ចុតូបបាតញាណ’ន្តិ បន ទិព្ពចក្ខុមេវ វុច្ចតិ. យថាកម្មូបគញាណអនាគតំសញាណានិបិ ទិព្ពចក្ខុវសេនេវ ឥជ្ឈន្តិ. ន ហិ តេសំ វិសុំ បរិកម្មំ អត្ថិ. តត្ថ អនាគតំសញាណស្ស តាវ អនាគតេ សត្តទិវសតោ បរំ បវត្តនកំ ចិត្តចេតសិកំ ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ បវត្តនកញ្ច យំ កិញ្ចិ អារម្មណំ ហោតិ. តញ្ហិ សវិសយេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកន្តិ. យថា កម្មូបគញាណស្ស បន កុសលាកុសលសង្ខាតា ចេតនា, ចត្តារោបិ វា ខន្ធា អារម្មណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

គោចរវសេន ភេទោ គោចរភេទោ.

គោចរភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមថកម្មដ្ឋានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ

វិសុទ្ធិភេទវណ្ណនា

៤៣. អនិច្ចាទិវសេន វិវិធាការេន បស្សតីតិ វិបស្សនា, អនិច្ចានុបស្សនាទិកា ភាវនាបញ្ញា. តស្សា កម្មដ្ឋានំ, សាយេវ វា កម្មដ្ឋានន្តិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. តស្មិំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ សត្តវិធេន វិសុទ្ធិសង្គហោតិ សម្ពន្ធោ.

៤៤. អនិច្ចតាយេវ លក្ខណំ លក្ខិតព្ពំ, លក្ខីយតិ អនេនាតិ វា អនិច្ចលក្ខណំ. ឧទយវយបដិបីឡនសង្ខាតទុក្ខភាវោ វ លក្ខណន្តិ ទុក្ខលក្ខណំ. បរបរិកប្បិតស្ស អត្តនោ អភាវោ អនត្តតា, តទេវ លក្ខណន្តិ អនត្តលក្ខណំ.

៤៥. តិណ្ណំ លក្ខណានំ អនុ អនុ បស្សនា អនិច្ចានុបស្សនាទិកា.

៤៦. ខន្ធាទីនំ កលាបតោ សម្មសនវសប្បវត្តំ ញាណំ សម្មសនញាណំ. ឧប្បាទភង្គានុបស្សនាវសប្បវត្តញាណំ ឧទយព្ពយញាណំ. ឧទយំ មុច្ចិត្វា វយេ បវត្តំ ញាណំ ភង្គញាណំ. សង្ខារានំ ភយតោ អនុបស្សនាវសេន បវត្តំ ញាណំ ភយញាណំ, ទិដ្ឋភយានំ អាទីនវតោ បេក្ខណវសេន បវត្តំ ញាណំ អាទីនវញាណំ, ទិដ្ឋាទីនវេសុ និព្ពិន្ទនវសប្បវត្តំ ញាណំ និព្ពិទាញាណំ. និព្ពិន្ទិត្វា សង្ខារេហិ មុច្ចិតុកម្យតាវសេន បវត្តំ ញាណំ មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ. មុច្ចនស្ស ឧបាយសម្បដិបាទនត្ថំ បុន សង្ខារានំ បរិគ្គហវសប្បវត្តំ ញាណំ បដិសង្ខាញាណំ. បដិសង្ខាតធម្មេសុ ភយនន្ទីវិវជ្ជនវសេន អជ្ឈុបេក្ខិត្វា បវត្តំ ញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. បុរិមានំ នវន្នំ កិច្ចនិប្ផត្តិយា, ឧបរិ ច សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ អនុកូលំ ញាណំ អនុលោមញាណំ.

៤៧. អត្តសុញ្ញតាយ សុញ្ញតោ. សំយោជនាទីហិ វិមុច្ចនដ្ឋេន វិមោក្ខោ. និច្ចនិមិត្តាទិនោ អភាវតោ អនិមិត្តោ. បណិហិតស្ស តណ្ហាបណិធិស្ស អភាវតោ អប្បណិហិតោ.

៤៩. យោ នំ បាតិ, តំ មោក្ខេតិ អបាយាទីហិ ទុក្ខេហីតិ បាតិមោក្ខំ, តទេវ កាយទុច្ចរិតាទីហិ សំវរណតោ សំវរោ, សមាធានោបធារណដ្ឋេន សីលញ្ចាតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ. មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ រូបាទីសុ សំវរណវសេន បវត្តំ សីលំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ. មិច្ឆាជីវ វិវជ្ជនេន អាជីវស្ស បរិសុទ្ធិវសប្បវត្តំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ. បច្ចយេ សន្និស្សិតំ តេសំ ឥទមត្ថិកតាយ បច្ចវេក្ខណសីលំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ. ចតុព្ពិធត្តា ទេសនាសំវរបរិយេដ្ឋិបច្ចវេក្ខណវសេន, បរិសុទ្ធត្តា ច ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ នាម.

៥០. ចិត្តវិសុទ្ធិ នាម ចិត្តស្ស វិនីវរណភាវាបាទនវសេន វិសោធនតោ, ចិត្តសីសេន និទ្ទិដ្ឋត្តា, វិសុទ្ធត្តា ចាតិ វា កត្វា.

៥១. ‘‘ធម្មានំ សាមញ្ញសភាវោ លក្ខណំ, កិច្ចសម្បត្តិយោ រសោ, ឧបដ្ឋានាការោ, ផលញ្ច បច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ ឯវំ វុត្តានំ លក្ខណាទីនំ ‘‘ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ, កក្ខឡលក្ខណា បថវី’’ត្យាទិនា វិត្ថារតោ, ‘‘នមនលក្ខណំ នាមំ, រុប្បនលក្ខណំ រូប’’ន្ត្យាទិនា សង្ខេបតោ ច បរិគ្គហោ បច្ចត្តលក្ខណាទិវសេន បរិច្ឆិជ្ជ គហណំ ទុក្ខសច្ចវវត្ថានំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ នាម ‘‘នាមរូបតោ អត្តា នត្ថី’’តិ ទស្សនតោ ទិដ្ឋិ ច អត្តទិដ្ឋិមលវិសោធនតោ វិសុទ្ធិ ចាតិ កត្វា.

៥២. បច្ចយបរិគ្គហោតិ នាមញ្ច រូបញ្ច បដិសន្ធិយំ តាវ អវិជ្ជាតណ្ហាឧបាទានកម្មហេតុវសេន និព្ពត្តតិ. បវត្តិយញ្ច រូបំ កម្មចិត្តឧតុអាហារបច្ចយវសេន, នាមញ្ច ចក្ខុរូបាទិនិស្សយារម្មណាទិបច្ចយវសេន, វិសេសតោ ច យោនិសោមនសិការាទិចតុចក្កសម្បត្តិយា កុសលំ, តព្ពិបរិយាយេន អកុសលំ, កុសលាកុសលវសេន វិបាកោ ភវង្គាទិវសេន អាវជ្ជនំ, ខីណាសវសន្តានវសេន កិរិយជវនំ, អាវជ្ជនញ្ច ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវំ សាធារណាសាធារណវសេន តីសុ អទ្ធាសុ នាមរូបប្បវត្តិយា បច្ចក្ខាទិសិទ្ធស្ស កម្មាទិបច្ចយស្ស បរិគ្គណ្ហនំ សមុទយសច្ចស្ស វវត្ថានំ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ នាម ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្ត្យាទិកាយ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) សោឡសវិធាយ, ‘‘សត្ថរិកង្ខតី’’ត្យាទិកាយ (ធ. ស. ១១២៣; វិភ. ៩១៥) អដ្ឋវិធាយ ច កង្ខាយ វិតរណតោ អតិក្កមនតោ កង្ខាវិតរណា, អហេតុកវិសមហេតុទិដ្ឋិមលវិសោធនតោ វិសុទ្ធិ ចាតិ កត្វា.

៥៣. តតោ បច្ចយបរិគ្គហតោ បរំ តថាបរិគ្គហិតេសុ បច្ចត្តលក្ខណាទិវវត្ថានវសេន, បច្ចយវវត្ថានវសេន ច បរិគ្គហិតេសុ លោកុត្តរវជ្ជេសុ តិភូមិបរិយាបន្នេសុ នាមរូបេសុ អតីតាទិភេទភិន្នេសុ ខន្ធាទិនយមារព្ភ បញ្ចក្ខន្ធឆទ្វារឆឡារម្មណឆទ្វារប្បវត្តធម្មាទិវសេន អាគតំ ខន្ធាទិនយំ អារព្ភ កលាបវសេន បិណ្ឌវសេន សង្ខិបិត្វា យំ អតីតេ ជាតំ រូបំ, តំ អតីតេវ និរុទ្ធំ. យំ អនាគតេ ភាវិ រូបំ, តម្បិ តត្ថេវ និរុជ្ឈិស្សតិ. យំ បច្ចុប្បន្នំ, តំ អនាគតំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តថា អជ្ឈត្តពហិទ្ធសុខុមឱឡារិកហីនបណីតរូបាទយោ. តស្មា ‘‘អនិច្ចំ អត្តាទិវសេន ន ឥច្ចំ អនុបគន្តព្ពំ ខយដ្ឋេន ខយគមនតោ, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន ភយករត្តា, អនត្តា អសារកដ្ឋេន អត្តសារាទិអភាវេនា’’តិ ច ‘‘ចក្ខុំ អនិច្ចំ…បេ… មនោ. រូបំ…បេ… ធម្មា. ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’ត្យាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៨) អតីតាទិអទ្ធាវសេន, អតីតាទិសន្តានវសេន, អតីតាទិខណវសេន ច សម្មសនញាណេន ហុត្វាអភាវឧទយព្ពយបដិបីឡនអវសវត្តនាការសង្ខាតលក្ខណត្តយសម្មសនវសប្បវត្តេន កលាបសម្មសនញាណេន លក្ខណត្តយំ សម្មសន្តស្ស បរិមជ្ជន្តស្ស.

សម្មសនញាណេ បន ឧប្បន្នេ បុន តេស្វេវ សង្ខារេសុ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាកម្មអាហារសមុទយា រូបសមុទយោ, តថា អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោ, តណ្ហាកម្មអាហារនិរោធា រូបនិរោធោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) ឯវំ រូបក្ខន្ធេ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេសុបិ អាហារំ អបនេត្វា ‘‘ផស្សសមុទយា ផស្សនិរោធា’’តិ ច ឯវំ ផស្សំ បក្ខិបិត្វា, វិញ្ញាណក្ខន្ធេ ‘‘នាមរូបសមុទយា នាមរូបនិរោធា’’តិ នាមរូបំ បក្ខិបិត្វា បច្ចយសមុទយវសេន, បច្ចយនិរោធវសេន ច, បច្ចយេ អនាមសិត្វា បច្ចុប្បន្នក្ខន្ធេសុ និព្ពត្តិលក្ខណមត្តស្ស, វិបរិណាមលក្ខណមត្តស្ស ច ទស្សនេន ខណវសេន ចាតិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បច្ចយវសេន ចតុធា, ខណវសេន ឯកធា ចាតិ បញ្ចធា ឧទយំ, បញ្ចធា វយន្តិ ទសទសឧទយព្ពយទស្សនវសេន សមបញ្ញាសាការេហិ ឧទយព្ពយញាណេន ឧទយព្ពយំ សមនុបស្សន្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស យោគិនោ វិបស្សនាចិត្តសមុដ្ឋានោ សរីរតោ និច្ឆរណកអាលោកសង្ខាតោ ឱភាសោ, វិបស្សនាចិត្តសហជាតា ខុទ្ទិកាទិបញ្ចវិធា (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ ធម្មុទ្ទេសវារ ឈានង្គរាសិវណ្ណនា) បីតិ, តថា កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា កាយចិត្តវសេន ទុវិធា បស្សទ្ធិ, ពលវសទ្ធិន្ទ្រិយសង្ខាតោ អធិមោក្ខោ, សម្មប្បធានកិច្ចសាធកោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គសង្ខាតោ បគ្គហោ, អតិបណីតំ សុខំ, ឥន្ទវិស្សដ្ឋវជិរសទិសំ តិលក្ខណវិបស្សនាភូតំ ញាណំ, សតិបដ្ឋានភូតា ចិរកតាទិអនុស្សរណសមត្ថា ឧបដ្ឋានសង្ខាតា សតិ, សមប្បវត្តវិបស្សនាសហជាតា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គភូតា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា, មនោទ្វារេ អាវជ្ឈនុបេក្ខា ចាតិ ទុវិធាបិ ឧបេក្ខា, ឱភាសាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘ន វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបោ ឱភាសោ ឧប្បន្នបុព្ពោ’’ត្យាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៣) នយេន តត្ថ អាលយំ កុរុមានា សុខុមតណ្ហា រូបនិកន្តិចាតិ ឱភាសាទីសុ ទសសុ វិបស្សនុបក្កិលេសេសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘ន វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបា ឱភាសាទយោ ឧប្បន្នបុព្ពា អទ្ធា មគ្គប្បត្តោស្មិ, ផលប្បត្តោស្មី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៣) អគ្គហេត្វា ‘‘ឥមេ ឱភាសាទយោ តណ្ហាទិដ្ឋិមានវត្ថុតាយ ន មគ្គោ, អថ ខោ វិបស្សនុបក្កិលេសា ឯវ, តព្ពិនិមុត្តំ បន វីថិបដិបន្នំ វិបស្សនាញាណំ មគ្គោ’’តិ ឯវំ មគ្គាមគ្គលក្ខណស្ស វវត្ថានំ និច្ឆយនំ មគ្គាមគ្គស្ស ជាននតោ, ទស្សនតោ, អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ វិសោធនតោ ច មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

៥៤. យាវានុលោមាតិ យាវ សច្ចានុលោមញាណា. នវ វិបស្សនាញាណានីតិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៧ អាទយោ) ខន្ធានំ ឧទយញ្ច វយញ្ច ជាននកំ ឧទយព្ពយញាណំ, ឧទយំ មុញ្ចិត្វា ភង្គមត្តានុបេក្ខកំ ភង្គញាណំ, ភង្គវសេន ឧបដ្ឋិតានំ សីហាទីនំ វិយ ភាយិតព្ពាការានុបេក្ខកំ ភយញាណំ, តថានុបេក្ខិតានំ អាទិត្តឃរស្ស វិយ អាទីនវាការានុបេក្ខកំ អាទីនវញាណំ, ទិដ្ឋាទីនវេសុ និព្ពិន្ទនវសេន បវត្តំ និព្ពិទាញាណំ, ជាលាទិតោ មច្ឆាទិកា វិយ តេហិ តេភូមកធម្មេហិ មុច្ចិតុកាមតាវសេន បវត្តំ មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ, មុច្ចនុបាយសម្បាទនត្ថំ ទិដ្ឋាទីនវេសុបិ សមុទ្ទសកុណី វិយ បុនប្បុនំ សម្មសនវសប្បត្តំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ, ចត្តភរិយោ បុរិសោ វិយ ទិដ្ឋាទីនវេសុ តេសុ សង្ខារេសុ ឧបេក្ខនាការប្បវត្តំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ, អនិច្ចាទិលក្ខណវិបស្សនតាយ ហេដ្ឋា បវត្តានំ អដ្ឋន្នំ វិបស្សនាញាណានំ, ឧទ្ធំ មគ្គក្ខណេ អធិគន្តព្ពានំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មានញ្ច អនុលោមតោ មគ្គវីថិយំ គោត្រភុតោ បុព្ពេ បវត្តំ សច្ចានុលោមិកញាណសង្ខាតំ នវមំ អនុលោមញាណន្តិ ឥមានិ នវ ញាណានិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា បដិបទាភាវតោ តិលក្ខណជាននដ្ឋេន, បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន, បដិបក្ខតោ វិសុទ្ធត្តា ច បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

៥៥. វិបស្សនាយ បរិបាកោ វិបស្សនាបរិបាកោ, សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. តំ អាគម្ម បដិច្ច. ឥទានិ អប្បនាឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ‘‘ឥទានិ អប្បនាសង្ខាតោ លោកុត្តរមគ្គោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វត្តព្ពក្ខណេ. យំ កិញ្ចីតិ សង្ខារុបេក្ខាយ គហិតេសុ តីសុ ឯកំ យំ កិញ្ចិ.

៥៦. វិបស្សនាយ មត្ថកប្បត្តិយា សិខាប្បត្តា. អនុលោមញាណសហិតតាយ សានុលោមា. សា ឯវ សង្ខារេសុ ឧទាសីនត្តា សង្ខារុបេក្ខា. យថានុរូបំ អបាយាទិតោ, សង្ខារនិមិត្តតោ ច វុដ្ឋហនតោ វុដ្ឋានសង្ខាតំ មគ្គំ គច្ឆតីតិ វុដ្ឋានគាមិនី.

៥៧. អភិសម្ភោន្តន្តិ បាបុណន្តំ.

៥៨. បរិជានន្តោតិ ‘‘ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ឩនាធិក’’ន្តិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានន្តោ. សច្ឆិករោន្តោតិ អារម្មណករណវសេន បច្ចក្ខំ ករោន្តោ. មគ្គសច្ចំ ភាវនាវសេនាតិ មគ្គសច្ចសង្ខាតស្ស សម្បយុត្តមគ្គសង្ខាតស្ស ចតុត្ថសច្ចស្ស សហជាតាទិបច្ចយោ ហុត្វា វឌ្ឍនវសេន. ឯកស្សេវ ញាណស្ស ចតុកិច្ចសាធនំ បទីបាទីនំ វដ្ដិទាហាទិចតុកិច្ចទស្សនតោ, ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតី’’ត្យាទិ (សំ. និ. ៥.១១០០; វិសុទ្ធិ. ២.៨៣៩) អាគមតោ ច សម្បដិច្ឆិតព្ពំ.

៥៩. ទ្វេ តីណិ ផលចិត្តានិ បវត្តិត្វាតិ មគ្គុប្បត្តិយា អនុរូបតោ ទ្វេ វា តីណិ វា ផលចិត្តានិ អបនីតគ្គិម្ហិ ឋានេ ឧណ្ហត្តនិព្ពាបនត្ថាយ ឃដេហិ អភិសិញ្ចមានមុទកំ វិយ សមុច្ឆិន្នកិលេសេបិ សន្តានេ ទរថបដិប្បស្សម្ភកានិ ហុត្វា បវត្តិត្វា, តេសំ បវត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចវេក្ខណញាណានីតិ មគ្គផលាទិវិសយានិ កាមាវចរញាណានិ, យានិ សន្ធាយ ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (មហាវ. ២៣) វុត្តំ.

៦០. ឥទានិ បច្ចវេក្ខណាយ ភូមិំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គំ ផលញ្ចា’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឥមិនាវ វតាហំ មគ្គេន អាគតោ’’តិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘អយំ នាម មេ អានិសំសោ លទ្ធោ’’តិ តស្ស ផលំ, តតោ ‘‘អយំ នាម មេ ធម្មោ អារម្មណតោ សច្ឆិកតោ’’តិ និព្ពានញ្ច បណ្ឌិតោ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ បហីនេ កិលេសេ, ‘‘ឥមេ នាម អវសិដ្ឋា’’តិ អវសិដ្ឋកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ វា, ន វា. កោចិ សេក្ខោ បច្ចវេក្ខតិ, កោចិ ន បច្ចវេក្ខតិ. តត្ថ កាមចារោត្យធិប្បាយោ. តថា ហិ មហានាមោ សក្កោ ‘‘កោ សុ នាម មេ ធម្មោ អជ្ឈត្តំ អប្បហីនោ’’តិ (ម. និ. ១.១៧៥; វិសុទ្ធិ. ២.៨១២) អប្បហីនេ កិលេសេ បុច្ឆិ. អរហតោ បន អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ នត្ថិ សព្ពកិលេសានំ បហីនត្តា, តស្មា តិណ្ណំ សេក្ខានំ បន្នរស អរហតោ ចត្តារីតិ ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឆព្ពិសុទ្ធិកមេនាតិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៦២ អាទយោ) សីលចិត្តវិសុទ្ធីនំ វសេន មូលភូតានំ ទ្វិន្នំ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទីនំ វសេន សរីរភូតានំ ចតុន្នន្តិ ឯតាសំ ឆន្នំ វិសុទ្ធីនំ កមេន. ចតុន្នំ សច្ចានំ ជាននតា, បច្ចក្ខករណតោ, កិលេសមលេហិ វិសុទ្ធត្តា ច ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

ឯត្ថាតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ.

វិសុទ្ធិភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិមោក្ខភេទវណ្ណនា

៦១. តត្ថ តស្មិំ ឧទ្ទេសេ. សង្ខារេសុ ‘‘យោ អត្តាភិនិវេសោ កម្មស្ស ការកោ ផលស្ស ច វេទកោ ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឯវំ អភិនិវេសោ ទឡ្ហគ្គាហោ, តំ មុញ្ចន្តី ‘‘អនត្តា’’តិ បវត្តា អនុបស្សនាវ អត្តសុញ្ញតាការានុបស្សនតោ សុញ្ញតានុបស្សនា នាម វិមោក្ខមុខំ បដិបក្ខតោ វិមុត្តិវសេន វិមោក្ខសង្ខាតស្ស លោកុត្តរំ មគ្គផលស្ស ទ្វារំ ហោតិ.

៦២. សង្ខារេសុ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ បវត្តា អនុបស្សនា អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៤៩; បដិ. ម. ១.២៣៦; វិភ. ៩៣៩) បវត្តំ សញ្ញាចិត្តទិដ្ឋិវិបល្លាសសង្ខាតំ វិបល្លាសនិមិត្តំ មុញ្ចន្តី បជហន្តី វិបល្លាសនិមិត្តរហិតាការានុបស្សនតោ អនិមិត្តានុបស្សនា នាម វិមោក្ខមុខំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

៦៣. ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ បវត្តានុបស្សនា សង្ខារេសុ ‘‘ឯតំ មម, ឯតំ សុខ’’ន្ត្យាទិនា នយេន បវត្តំ កាមភវតណ្ហាសង្ខាតំ តណ្ហាបណិធិំ តណ្ហាបត្ថនំ មុញ្ចន្តី ទុក្ខាការទស្សនេន បរិច្ចជន្តី បណិធិរហិតាការានុបស្សនតោ អប្បណិហិតានុបស្សនា នាម.

៦៤. តស្មាតិ យស្មា ឯតាសំ តិស្សន្នំ ឯតានិ តីណិ នាមានិ, តស្មា យទិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អនត្តតោ វិបស្សតិ. មគ្គោ សុញ្ញតោ នាម វិមោក្ខោ ហោតិ អាគមនវសេន លទ្ធនាមត្តា.

៦៦. វិបស្សនាគមនវសេនាតិ វិបស្សនាសង្ខាតាគមនវសេន. អាគច្ឆតិ ឯតេន មគ្គោ, ផលញ្ចាតិ វិបស្សនាមគ្គោ ឥធ អាគមនំ នាម.

៦៧. យថាវុត្តនយេនាតិ បុព្ពេ វុត្តអនត្តានុបស្សនាទិវសេន. យថាសកំ ផលមុប្បជ្ជមានម្បីតិ យថាលទ្ធមគ្គស្ស ផលភូតំ អត្តនោ អត្តនោ ផលំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ មគ្គាគមនវសេន អលភិត្វា វិបស្សនាគមនវសេនេវ តីណិ នាមានិ លភតិ ផលសមាបត្តិកាលេ តទា មគ្គប្បវត្តាភាវេន តស្ស ទ្វារភាវាយោគតោ. អារម្មណវសេនាតិ សព្ពសង្ខារសុញ្ញតត្តា, សង្ខារនិមិត្តរហិតត្តា, តណ្ហាបណិធិរហិតត្តា ច សុញ្ញតអនិមិត្តអប្បណិហិតនាមវន្តំ និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តត្តា តស្ស វសេន. សរសវសេនាតិ រាគាទិសុញ្ញតត្តា, រូបនិមិត្តាទិអារម្មណរហិតត្តា, កិលេសបណិធិរហិតត្តា អត្តនោ គុណវសេន. សព្ពត្ថាតិ មគ្គវីថិយំ, ផលសមាបត្តិវីថិយញ្ច. សព្ពេសម្បីតិ មគ្គស្ស, ផលស្សបិ.

វិមោក្ខភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលភេទវណ្ណនា

៦៨. សត្តក្ខត្តុំ សត្តសុ វារេសុ កាមសុគតិយំ បដិសន្ធិគ្គហណំ បរមំ ឯតស្សាតិ សត្តក្ខត្តុបរមោ ន បន អដ្ឋមាទិកាមភវគាមីត្យធិប្បាយោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន តេ ភវំ អដ្ឋមមាទិយន្តី’’តិ (ខុ. បា. ៦.៩; សុ. និ. ២៣២; នេត្តិ. ១១៥). រូបារូបសុគតិភវំ បន សត្តវារតោ បរម្បិ គច្ឆតីតិ អាចរិយា.

៦៩. រាគទោសមោហានន្តិ មោហគ្គហណំ រាគទោសេកដ្ឋមោហំ សន្ធាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៧០. ខីណា ចត្តារោ អាសវា ឯតស្សាតិ ខីណាសវោ. ទក្ខិណារហេសុ អគ្គត្តា អគ្គទក្ខិណេយ្យោ.

បុគ្គលភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមាបត្តិភេទវណ្ណនា

៧២. សព្ពេសម្បីតិ ចតុន្នម្បិ អរិយបុគ្គលានំ.

៧៣. ចិត្តចេតសិកានំ អប្បវត្តិសង្ខាតស្ស និរោធស្ស សមាបត្តិ និរោធសមាបត្តិ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ចិត្តនិរោធំ បត្វា វិហរណំ. អនាគាមីនញ្ចាតិ កាមរូបភវដ្ឋានំ អដ្ឋសមាបត្តិលាភីនមេវ អនាគាមីនំ, តថា ខីណាសវានញ្ច. តត្ថាតិ និរោធសមាបត្តិយំ. យាវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ គន្ត្វាតិ ឯវំ សមថវិបស្សនានំ យុគនទ្ធភាវាបាទនវសេន យាវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, តាវ គន្ត្វា. អធិដ្ឋេយ្យាទិកន្តិ កាយបដិពទ្ធំ ឋបេត្វា វិសុំ វិសុំ ឋបិតចីវរាទិបរិក្ខារគេហាទីនំ អគ្គិអាទិនា អវិនាសនាធិដ្ឋានំ, សំឃបដិមាននសត្ថុបក្កោសនានំ បុរេតរំ វុដ្ឋានំ, សត្តាហព្ភន្តរេ អាយុសង្ខារប្បវត្តិឱលោកនន្តិ ចតុព្ពិធំ អធិដ្ឋានាទិកំ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា.

សមាបត្តិភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិបស្សនាកម្មដ្ឋានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧយ្យោជនវណ្ណនា

៧៥. បដិបត្តិរសស្សាទន្តិ ឈានសុខផលសុខាទិភេទំ សមថវិបស្សនាបដិបត្តិរសស្សាទំ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

(ក) ចារិត្តេន កុលាចារេន សោភិតេ វិសាលកុលេ ឧទយោ និព្ពត្តិ យស្ស, តេន, កម្មាទិវិសយាយ សទ្ធាយ អភិវុទ្ធោ បរិសុទ្ធោ ច ទានសីលាទិគុណានំ ឧទយោ យស្ស, តេន, នម្បវ្ហយេន នម្បនាមកេន, បរានុកម្បំ សាសនេ សុខោតរណបរិបាចនលក្ខណំ បរានុគ្គហំ, បណិធាយ បត្ថេត្វា យំ បករណំ បត្ថិតំ អភិយាចិតំ, តំ ឯត្តាវតា បរិនិដ្ឋិតន្តិ យោជនា.

(ខ) តេន បករណប្បសុតេន វិបុលេន បុញ្ញេន បញ្ញាវទាតេន អរិយមគ្គបញ្ញាបរិសុទ្ធេន សីលាទិគុណេន សោភិតា. តតោយេវ លជ្ជិនោ ភិក្ខូ, ធញ្ញានំ អធិវាសភូតំ, ឧទិតោទិតំ អច្ចន្តប្បសិទ្ធំ, មូលសោមំ នាម វិហារំ, បុញ្ញវិភវស្ស ឧទយសង្ខាតាយ មង្គលត្ថាយ អាយុកន្តំ មញ្ញន្តុ, តត្ថ និវាសិនោ ភិក្ខូ ឦទិសា ហោន្តូត្យធិប្បាយោ.

និគមនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ចាយំ អភិធម្មត្ថវិភាវិនី នាម.

អភិធម្មត្ថសង្គហដីកា.

និគមនកថា

១. រម្មេ បុលត្ថិនគរេ នគរាធិរាជេ,

រញ្ញា បរក្កមភុជេន មហាភុជេន;

ការាបិតេ វសតិ ជេតវនេ វិហារេ;

យោ រម្មហម្មិយវរូបវនាភិរាមេ.

២. សម្បន្នសីលទមសំយមតោសិតេហិ,

សម្មានិតោ វសិគណេហិ គុណាករេហិ;

បត្តោ មុនិន្ទវចនាទិសុ នេកគន្ថ-

ជាតេសុ ចាចរិយតំ មហិតំ វិទូហិ.

៣. ញាណានុភាវមិហ យស្ស ច សូចយន្តី,

សំវណ្ណនា ច វិនយដ្ឋកថាទិកានំ;

សារត្ថទីបនិមុខា មធុរត្ថសារ-

សន្ទីបនេន សុជនំ បរិតោសយន្តី.

៤. តស្សានុកម្បមវលម្ពិយ សារិបុត្ត-

ត្ថេរស្ស ថាមគតសារគុណាករស្ស;

យោ នេកគន្ថវិសយំ បដុតំ អលត្ថំ,

តស្សេស ញាណវិភវោ វិភវេកហេតុ.

៥. សោហមេតស្ស សំសុទ្ធ-វាយាមស្សានុភាវតោ.

អទ្ធាសាសនទាយាទោ, ហេស្សំ មេត្តេយ្យសត្ថុនោ.

៦. ជោតយន្តំ តទា តស្ស, សាសនំ សុទ្ធមានសំ.

បស្សេយ្យំ សក្ករេយ្យញ្ច, គរុំ មេ សារិសម្ភវំ.

៧. ទិនេហិ ចតុវីសេហិ, ដីកាយំ និដ្ឋិតា យថា.

តថា កល្យាណសង្កប្បា, សីឃំ សិជ្ឈន្តុ បាណិនន្តិ.

ឥតិ ភទន្តសារិបុត្តមហាថេរស្ស សិស្សេន រចិតា

អភិធម្មត្ថវិភាវិនី នាម

អភិធម្មត្ថសង្គហដីកា និដ្ឋិតា.