សមថកម្មដ្ឋានំ

ចរិតភេទវណ្ណនា

៣. រាគោ វ ចរិតា បកតីតិ រាគចរិតា. ឯវំ ទោសចរិតាទយោបិ. ចរិតសង្គហោតិ មូលចរិតវសេន បុគ្គលសង្គហោ, សំសគ្គវសេន បន តេសដ្ឋិ ចរិតា ហោន្តិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘រាគាទិកេ តិកេ សត្ត, សត្ត សទ្ធាទិកេ តិកេ;

ឯកទ្វិតិកមូលម្ហិ, មិស្សតោ សត្តសត្តក’’ន្តិ.

ឯត្ថ ហិ រាគចរិតា ទោសចរិតា មោហចរិតា រាគទោសចរិតា រាគមោហចរិតា ទោសមោហចរិតា រាគទោសមោហចរិតាតិ ឯវំ រាគាទិកេ តិកេ សត្តកមេកំ. តថា សទ្ធាចរិតា ពុទ្ធិចរិតា វិតក្កចរិតា សទ្ធាពុទ្ធិចរិតា សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតា ពុទ្ធិវិតក្កចរិតា សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតាតិ សទ្ធាទិកេបិ តិកេ ឯកន្តិ ឯវំ ទ្វេ តិកេ អមិស្សេត្វា ចុទ្ទស ចរិតា ហោន្តិ. រាគាទិតិកេ បន ឯកទ្វិតិកមូលវសេន សទ្ធាទិតិកេន សហ យោជិតេ រាគសទ្ធាចរិតា រាគពុទ្ធិចរិតា រាគវិតក្កចរិតា រាគសទ្ធាពុទ្ធិចរិតា រាគសទ្ធាវិតក្កចរិតា រាគពុទ្ធិវិតក្កចរិតា រាគសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតាតិ រាគមូលនយេ ឯកំ សត្តកំ, តថា ‘‘ទោសសទ្ធាចរិតា ទោសពុទ្ធិចរិតា ទោសវិតក្កចរិតា’’ត្យាទិនា ទោសមូលនយេបិ ឯកំ, ‘‘មោហសទ្ធាចរិតា’’ត្យាទិនា មោហមូលនយេបិ ឯកន្តិ ឯវំ ឯកមូលនយេ សត្តកត្តយំ ហោតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ទ្វិមូលកនយេបិ ‘‘រាគទោសសទ្ធាចរិតា រាគទោសពុទ្ធិចរិតា រាគទោសវិតក្កចរិតា’’ត្យាទិនា សត្តកត្តយំ. តិមូលកនយេ បន ‘‘រាគទោសមោហសទ្ធាចរិតា’’ត្យាទិនា ឯកំ សត្តកន្តិ ឯវំ មិស្សតោ សត្តសត្តកវសេន ឯកូនបញ្ញាស ចរិតា ហោន្តិ. ឥតិ ឥមា ឯកូនបញ្ញាស, បុរិមា ច ចុទ្ទសាតិ តេសដ្ឋិ ចរិតា ទដ្ឋព្ពា. កេចិ បន ទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ ‘‘ចតុសដ្ឋី’’តិ វណ្ណេន្តិ.

ចរិតភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភាវនាភេទវណ្ណនា

៤. ភាវនាយ បដិសង្ខារកម្មភូតា, អាទិកម្មភូតា វា បុព្ពភាគភាវនា បរិកម្មភាវនា នាម. នីវរណវិក្ខម្ភនតោ បដ្ឋាយ គោត្រភូបរិយោសានា កាមាវចរភាវនា ឧបចារភាវនា នាម. អប្បនាយ សមីបចារិត្តា គាមូបចារាទយោ វិយ. មហគ្គតភាវប្បត្តា អប្បនាភាវនា នាម អប្បនាសង្ខាតវិតក្កបមុខត្តា. សម្បយុត្តធម្មេហិ អារម្មណេ អប្បេន្តោ វិយ បវត្តតីតិ វិតក្កោ អប្បនា. តថា ហិ សោ ‘‘អប្បនា ព្យប្បនា’’តិ (ធ. ស. ៧) និទ្ទិដ្ឋោ. តប្បមុខតាវសេន បន សព្ពេបិ មហគ្គតានុត្តរឈានធម្មា ‘‘អប្បនា’’តិ វុច្ចន្តិ.

ភាវនាភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និមិត្តភេទវណ្ណនា

៥. បរិកម្មស្ស និមិត្តំ អារម្មណត្តាតិ បរិកម្មនិមិត្តំ, កសិណមណ្ឌលាទិ. តទេវ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ មនសា ឧគ្គហេតព្ពំ និមិត្តំ, ឧគ្គណ្ហន្តស្ស វា និមិត្តន្តិ ឧគ្គហនិមិត្តំ. តប្បដិភាគំ វណ្ណាទិកសិណទោសរហិតំ និមិត្តំ ឧបចារប្បនានំ អារម្មណត្តាតិ បដិភាគនិមិត្តំ.

៦. បថវីយេវ កសិណំ ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនន្តស្ស ផរិតព្ពតាយ សកលដ្ឋេនាតិ បថវីកសិណំ, កសិណមណ្ឌលំ. បដិភាគនិមិត្តំ, តទារម្មណញ្ច ឈានំ ‘បថវីកសិណ’ន្តិ វុច្ចតិ. តថា អាបោកសិណាទីសុបិ. តត្ថ បថវាទីនិ ចត្តារិ ភូតកសិណានិ. នីលាទីនិ ចត្តារិ វណ្ណកសិណានិ, បរិច្ឆិន្នាកាសោ អាកាសកសិណំ, ចន្ទាទិអាលោកោ អាលោកកសិណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៧. ឧទ្ធំ ធុមាតំ សូនំ ឆវសរីរំ ឧទ្ធុមាតំ, តទេវ កុច្ឆិតដ្ឋេនឧទ្ធុមាតកំ. ឯវំ សេសេសុបិ. សេតរត្តាទិនា វិមិស្សិតំ យេភុយ្យេន នីលវណ្ណំ ឆវសរីរំ វិនីលកំ វិសេសតោ នីលកន្តិ កត្វា. វិស្សវន្តបុព្ពកំ វិបុព្ពកំ. មជ្ឈេ ទ្វិធា ឆិន្នំ វិច្ឆិទ្ទកំ. សោណសិង្គាលាទីហិ វិវិធាការេន ខាយិតំ វិក្ខាយិតកំ. សោណសិង្គាលាទីហិ វិវិធេនាការេន ខណ្ឌិត្វា តត្ថ តត្ថ ខិត្តំ វិក្ខិត្តកំ. កាកបទាទិអាការេន សត្ថេន ហនិត្វា វិវិធំ ខិត្តំ ហតវិក្ខិត្តកំ. លោហិតបគ្ឃរណកំ លោហិតកំ. កិមិកុលបគ្ឃរណកំ បុឡវកំ. អន្តមសោ ឯកម្បិ អដ្ឋិ អដ្ឋិកំ.

៨. អនុ អនុ សរណំ អនុស្សតិ, អរហតាទិពុទ្ធគុណារម្មណា អនុស្សតិ ពុទ្ធានុស្សតិ. ស្វាក្ខាតតាទិធម្មគុណារម្មណា អនុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ. សុប្បដិបន្នតាទិសំឃគុណារម្មណា អនុស្សតិ សំឃានុស្សតិ. អខណ្ឌតាទិនា សុបរិសុទ្ធស្ស អត្តនោ សីលគុណស្ស អនុស្សរណំ សីលានុស្សតិ. វិគតមលមច្ឆេរតាទិវសេន អត្តនោ ចាគានុស្សរណំ ចាគានុស្សតិ. ‘‘យេហិ សទ្ធាទីហិ សមន្នាគតា ទេវា ទេវត្តំ គតា, តាទិសា គុណា មយិ សន្តី’’តិ ឯវំ ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ សទ្ធាទិគុណានុស្សរណំ ទេវតានុស្សតិ. សព្ពទុក្ខូបសមភូតស្ស និព្ពានស្ស គុណានុស្សរណំ ឧបសមានុស្សតិ. ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទភូតស្ស មរណស្ស អនុស្សរណំ មរណានុស្សតិ. កេសាទិកាយកោដ្ឋាសេ គតា បវត្តា សតិ កាយគតាសតិ. អានញ្ច អបានញ្ច អានាបានំ, អស្សាសបស្សាសា, តទារម្មណា សតិ អានាបានស្សតិ.

៩. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មេត្តា, មិត្តេសុ ភវាតិ វា មេត្តា, សា សត្តានំ ហិតសុខូបសំហរណលក្ខណា. បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា ករុណា. បរសម្បត្តិបមោទលក្ខណា មុទិតា. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តិលក្ខណា ឧបេក្ខា. អប្បមាណសត្តារម្មណត្តា អប្បមញ្ញា. ឧត្តមវិហារភាវតោ, ឧត្តមានំ វា វិហារភាវតោ ព្រហ្មវិហារោ.

១០. គមនបរិយេសនបរិភោគាទិបច្ចវេក្ខណវសេន កពឡីការាហារេ បដិកូលន្តិ បវត្តា សញ្ញា អាហារេ បដិកូលសញ្ញា.

១១. បថវីធាតុអាទីនំ ចតុន្នំ ធាតូនំ សលក្ខណតោ កេសាទិសសម្ភារាទិតោ ច វវត្ថានំ ចតុធាតុវវត្ថានំ.

១២. អរូបេ អារម្មណេ បវត្តា អារុប្បា.

និមិត្តភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សប្បាយភេទវណ្ណនា

១៣. ឥទានិ តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស ចរិតានុកូលកម្មដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘ចរិតាសុ បនា’’ត្យាទិមាហ. រាគោ វ ចរិតំ បកតិ ឯតស្សាតិ រាគចរិតោ, រាគពហុលោ បុគ្គលោ, រាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ អសុភកម្មដ្ឋានំ តស្ស សប្បាយំ. អានាបានំ មោហចរិតស្ស, វិតក្កចរិតស្ស ច សប្បាយំ ពុទ្ធិវិសយភាវេន មោហប្បដិបក្ខត្តា, វិតក្កសន្ធាវនស្ស និវារកត្តា ច. ឆ ពុទ្ធានុស្សតិអាទយោ សទ្ធាចរិតស្ស សប្បាយា សទ្ធាវុទ្ធិហេតុភាវតោ.

១៧. មរណឧបសមសញ្ញាវវត្ថានានិ ពុទ្ធិចរិតស្ស សប្បាយានិ គម្ភីរភាវតោ ពុទ្ធិយា ឯវ វិសយត្តា.

១៨. សេសានីតិ ចតុព្ពិធភូតកសិណអាកាសអាលោកកសិណអារុប្បចតុក្កវសេន ទសវិធានិ. តត្ថាបីតិ តេសុ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ. បុថុលំ មោហចរិតស្ស សប្បាយំ សម្ពាធេ ឱកាសេ ចិត្តស្ស ភិយ្យោសោមត្តាយ សម្មុយ្ហនតោ. ខុទ្ទកំ វិតក្កចរិតស្ស សប្បាយំ មហន្តារម្មណស្ស វិតក្កសន្ធាវនបច្ចយត្តា. ឧជុវិបច្ចនីកតោ ចេវ អតិសប្បាយតាយ ចេតំ វុត្តំ. រាគាទីនំ បន អវិក្ខម្ភិកា, សទ្ធាទីនំ វា អនុបការិកា កសិណាទិភាវនា នាម នត្ថិ.

សប្បាយភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភាវនាភេទវណ្ណនា

១៩. សព្ពត្ថាបីតិ ចត្តាលីសកម្មដ្ឋានេសុបិ នត្ថិ អប្បនា, ពុទ្ធគុណាទីនំ បរមត្ថភាវតោ, អនេកវិធត្តា, ឯកស្សបិ គម្ភីរភាវតោ ច. ពុទ្ធានុស្សតិអាទីសុ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ អប្បនាវសេន សមាធិស្ស បតិដ្ឋាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អប្បនាភាវំ អប្បត្វា សមាធិ ឧបចារភាវេន បតិដ្ឋាតិ. លោកុត្តរសមាធិ, បន ទុតិយចតុត្ថារុប្បសមាធិ ច សភាវធម្មេបិ ភាវនាវិសេសវសេន អប្បនំ បាបុណាតិ. វិសុទ្ធិភាវនានុក្កមវសេន ហិ លោកុត្តរោ អប្បនំ បាបុណាតិ. អារម្មណសមតិក្កមភាវនាវសេន អារុប្បសមាធិ. អប្បនាប្បត្តស្សេវ ហិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនោ អារម្មណសមតិក្កមនមត្តំ ហោតិ.

២១. បញ្ចបិ ឈានានិ ឯតេសមត្ថិ, តត្ថ និយុត្តានីតិ វា បញ្ចកជ្ឈានិកានិ.

២២. អសុភភាវនាយ បដិកូលារម្មណត្តា ចណ្ឌសោតាយ នទិយា អរិត្តពលេន នាវា វិយ វិតក្កពលេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បវត្តតីតិ អសុភកម្មដ្ឋានេ អវិតក្កជ្ឈានាសម្ភវតោ ‘‘បឋមជ្ឈានិកា’’តិ វុត្តំ.

២៣. មេត្តាករុណាមុទិតានំ ទោមនស្សសហគតព្យាបាទវិហិំសានភិរតីនំ បហាយកត្តា ទោមនស្សប្បដិបក្ខេន សោមនស្សេនេវ សហគតតា យុត្តាតិ ‘‘មេត្តាទយោ តយោ ចតុក្កជ្ឈានិកា’’តិ វុត្តា.

២៤. ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខិតា ហោន្តុ, ទុក្ខា មុច្ចន្តុ, លទ្ធសុខសម្បត្តិតោ មា វិគច្ឆន្តូ’’តិ មេត្តាទិវសប្បវត្តព្យាបារត្តយំ បហាយ កម្មស្សកតាទស្សនេន សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តភាវនានិព្ពត្តាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ ពលវតរត្តា ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារស្ស សុខសហគតាសម្ភវតោ ‘‘ឧបេក្ខា បញ្ចមជ្ឈានិកា’’តិ វុត្តា.

ភាវនាភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គោចរភេទវណ្ណនា

២៦. យថារហន្តិ តំតំអារម្មណានុរូបតោ. កស្សចិ អារម្មណស្ស អបរិព្យត្តតាយ ‘‘បរិយាយេនា’’តិ វុត្តំ.

២៧. កសិណាសុភកោដ្ឋាសានាបានស្សតីស្វេវ ហិ បរិព្យត្តនិមិត្តសម្ភវោតិ.

២៨. បថវីមណ្ឌលាទីសុ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្សាតិ អាទិម្ហិ តាវ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ វិសោធេត្វា ទសវិធំ បលិពោធំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា បិយគរុភាវនីយាទិគុណសមន្នាគតំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អដ្ឋារសវិធំ អននុរូបវិហារំ បហាយ បញ្ចង្គសមន្នាគតេ អនុរូបវិហារេ វិហរន្តស្ស កេសនខហរណាទិខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទំ កត្វា កសិណមណ្ឌលាទីនិ បុរតោ កត្វា អានាបានកោដ្ឋាសាទីសុ ចិត្តំ ឋបេត្វា និសីទិត្វា ‘‘បថវី បថវី’’ត្យាទិនា តំតំភាវនានុក្កមេន បថវីកសិណាទីសុ តំតទារម្មណេសុ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន ភាវនា វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៤ អាទយោ) គហេតព្ពា. ទុវិធម្បិ ហិ ភាវនាវិធានំ ឥធ អាចរិយេន អតិសង្ខេបតោ វុត្តំ, តទត្ថទស្សនត្ថញ្ច វិត្ថារនយេ អាហរិយមានេ អតិប្បបញ្ចោ សិយាតិ មយម្បិ តំ ន វិត្ថារេស្សាម. យទា បន តំ និមិត្តំ ចិត្តេន សមុគ្គហិតន្តិ ឯវំ បវត្តានុបុព្ពភាវនាវសេន យទា តំ បរិកម្មនិមិត្តំ ចិត្តេន សម្មា ឧគ្គហិតំ ហោតិ. មនោទ្វារស្ស អាបាថមាគតន្តិ ចក្ខុំ និម្មីលេត្វា, អញ្ញត្ថ គន្ត្វា វា មនសិ ករោន្តស្ស កសិណមណ្ឌលសទិសមេវ ហុត្វា មនោទ្វារិកជវនានំ អាបាថំ អាគតំ ហោតិ.

២៩. សមាធិយតីតិ វិសេសតោ ចិត្តេកគ្គតាបត្តិយា សមាហិតា ហោតិ.

៣០. ចិត្តសមាធានវសេន បុគ្គលោបិ សមាហិតោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘តថា សមាហិតស្សា’’តិ. តប្បដិភាគន្តិ ឧគ្គហនិមិត្តសទិសំ, តតោយេវ ហិ តំ ‘‘បដិភាគនិមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បន ឧគ្គហនិមិត្តតោ អតិបរិសុទ្ធំ ហោតិ. វត្ថុធម្មវិមុច្ចិតន្តិ បរមត្ថធម្មតោ វិមុត្តំ, វត្ថុធម្មតោ វា កសិណមណ្ឌលគតកសិណទោសតោ វិនិមុត្តំ. ភាវនាយ និព្ពត្តត្តា ភាវនាមយំ. សមប្បិតន្តិ សុដ្ឋុ អប្បិតំ.

៣១. តតោ បដ្ឋាយាតិ បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ.

៣៣. បញ្ចសុ ឈានង្គេសុ ឯកេការម្មណេ ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ ចតុបញ្ចជវនកតិបយភវង្គតោ បរំ អគន្ត្វា អបរាបរំ ឈានង្គាវជ្ជនសមត្ថតា អាវជ្ជនវសិតា នាម. សមាបជ្ជិតុកាមតានន្តរំ កតិបយភវង្គតោ បរំ អគន្ត្វា ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថតា សមាបជ្ជនវសិតា នាម. សេតុ វិយ សីឃសោតាយ នទិយា ឱឃំ ភវង្គវេគំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ ឈានំ ឋបេតុំ សមត្ថតា ភវង្គបាតតោ រក្ខណយោគ្យតា អធិដ្ឋានវសិតា នាម. យថា បរិច្ឆិន្នកាលំ អនតិក្កមិត្វា ឈានតោ វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសិតា នាម. អថ វា យថាបរិច្ឆិន្នកាលតោ ឧទ្ធំ គន្តុំ អទត្វា ឋបនសមត្ថតា អធិដ្ឋានវសិតា នាម. យថាបរិច្ឆិន្នកាលតោ អន្តោ អវុដ្ឋហិត្វា យថាកាលវសេនេវ វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសិតា នាមាតិ អលមតិប្បបញ្ចេន. បច្ចវេក្ខណវសិតា បន អាវជ្ជនវសិតាយ ឯវ សិទ្ធា. អាវជ្ជនានន្តរជវនានេវ ហិ បច្ចវេក្ខណជវនានិ នាម. វិតក្កាទិឱឡារិកង្គំ បហានាយាតិ ទុតិយជ្ឈានាទីហិ វិតក្កាទិឱឡារិកង្គានំ ឈានក្ខណេ អនុប្បាទាយ. បទហតោតិ បរិកម្មំ ករោន្តស្ស. តស្ស បន ឧបចារភាវនា និប្ផន្នា នាម ហោតិ វិតក្កាទីសុ និកន្តិវិក្ខម្ភនតោ បដ្ឋាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថារហន្តិ តំតំឈានិកកសិណាទិអារម្មណានុរូបំ.

៣៦. អាកាសកសិណស្ស ឧគ្ឃាដេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ ‘‘អាកាសវជ្ជិតេសូ’’តិ. កសិណន្តិ កសិណបដិភាគនិមិត្តំ. ឧគ្ឃាដេត្វាតិ អមនសិការវសេន ឧទ្ធរិត្វា. អនន្តវសេន បរិកម្មំ ករោន្តស្សាតិ ‘‘អនន្តំ អាកាសំ, អនន្តំ អាកាស’’ន្តិ អាកាសំ អារព្ភ បរិកម្មំ ករោន្តស្ស, ន បន កេវលំ ‘‘អនន្តំ អនន្ត’’ន្តិ. ឯវំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនេបិ. ‘‘អនន្ត’’ន្តិ អវត្វាបិ ‘‘អាកាសោ អាកាសោ (វិសុទ្ធិ. ១.២៧៦), វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៨១) មនសិ កាតុំ វដ្ដតីតិ អាចរិយា.

៣៩. ‘‘សន្តមេតំ, បណីតមេត’’ន្តិ បរិកម្មំ ករោន្តស្សាតិ អភាវមត្តារម្មណតាយ ‘‘ឯតំ សន្តំ, ឯតំ បណីត’’ន្តិ ភាវេន្តស្ស.

៤០. អវសេសេសុ ចាតិ កសិណាទីហិ សហ អប្បនាវហកម្មដ្ឋានតោ អវសេសេសុ ពុទ្ធានុស្សតិអាទីសុ អដ្ឋសុ, សញ្ញាវវត្ថានេសុ ចាតិ ទសសុ កម្មដ្ឋានេសុ. បរិកម្មំ កត្វាតិ ‘‘សោ ភគវា ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’ត្យាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១២៤) វុត្តវិធានេន បរិកម្មំ កត្វា. សាធុកមុគ្គហិតេតិ ពុទ្ធាទិគុណនិន្នបោណបព្ភារចិត្តតាវសេន សុដ្ឋុ ឧគ្គហិតេ. បរិកម្មញ្ច សមាធិយតីតិ បរិកម្មភាវនា សមាហិតា និប្ផជ្ជតិ. ឧបចារោ ច សម្បជ្ជតីតិ នីវរណានិ វិក្ខម្ភេន្តោ ឧបចារសមាធិ ច ឧប្បជ្ជតិ.

៤១. អភិញ្ញាវសេន បវត្តមានន្តិ អភិវិសេសតោ ជាននដ្ឋេន អភិញ្ញាសង្ខាតំ ឥទ្ធិវិធាទិបញ្ចលោកិយាភិញ្ញាវសេន បវត្តមានំ, អភិញ្ញាបាទកបញ្ចមជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វាតិ កសិណានុលោមាទីហិ ចុទ្ទសហាការេហិ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៥) ចិត្តំ បរិទមេត្វា អភិនីហារក្ខមំ កត្វា ឧបេក្ខេកគ្គតាយោគតោ អនុរូបត្តា ច រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានមេវ អភិញ្ញានំ បាទកំ បតិដ្ឋាភូតំ បថវាទិកសិណារម្មណំ បញ្ចមជ្ឈានំ, តំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ. អធិដ្ឋេយ្យាទិកមាវជ្ជេត្វាតិ ឥទ្ធិវិធញាណស្ស បរិកម្មកាលេ អធិដ្ឋាតព្ពំ វិកុព្ពនីយំ សតាទិកំ កោមាររូបាទិកំ, ទិព្ពសោតស្ស បរិកម្មកាលេ ថូលសុខុមភេទំ សទ្ទំ, ចេតោបរិយញាណស្ស បរិកម្មកាលេ បរស្ស ហទយង្គតវណ្ណទស្សនេន សរាគាទិភេទំ ចិត្តំ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស បរិកម្មសមយេ បុរិមភវេសុ ចុតិចិត្តាទិភេទំ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធំ, ទិព្ពចក្ខុស្ស បរិកម្មសមយេ ឱភាសផរិតដ្ឋានគតំ រូបំ វា អាវជ្ជេត្វា.

បរិកម្មំ ករោន្តស្សាតិ ‘‘សតំ ហោមិ, សហស្សំ ហោមី’’ត្យាទិនា បរិកម្មំ ករោន្តស្ស. រូបាទីសូតិ បរិកម្មវិសយភូតេសុ រូបបាទកជ្ឈានសទ្ទបរចិត្តបុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធាទិភេទេសុ អារម្មណេសុ. ឯត្ថ ហិ ឥទ្ធិវិធញាណស្ស តាវ បាទកជ្ឈានំ, កាយោ, រូបាទិអធិដ្ឋានេ រូបាទីនិ ចាតិ ឆ អារម្មណានិ. តត្ថ បាទកជ្ឈានំ អតីតមេវ, កាយោ បច្ចុប្បន្នោ, ឥតរំ បច្ចុប្បន្នមនាគតំ វា. ទិព្ពសោតស្ស បន សទ្ទោយេវ, សោ ច ខោ បច្ចុប្បន្នោ. បរចិត្តវិជាននាយ បន អតីតេ សត្តទិវសេសុ, អនាគតេ សត្តទិវសេសុ ច បវត្តំ បរិត្តាទីសុ យំ កិញ្ចិ តិកាលិកំ ចិត្តមេវ អារម្មណំ ហោតីតិ មហាអដ្ឋកថាចរិយា (វិសុទ្ធិ. ២.៤១៦; ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៣៤).

សង្គហការា បន ‘‘ចត្តារោបិ ខន្ធា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៣៤) វទន្តិ, កថំ បនស្សា បច្ចុប្បន្នចិត្តារម្មណតា, ននុ ច អាវជ្ជនាយ គហិតមេវ ឥទ្ធិចិត្តស្ស អារម្មណំ ហោតិ, អាវជ្ជនាយ ច បច្ចុប្បន្នចិត្តមារម្មណំ កត្វា និរុជ្ឈមានាយ តំសមកាលមេវ បរស្ស ចិត្តម្បិ និរុជ្ឈតីតិ អាវជ្ជនជវនានំ កាលវសេន ឯការម្មណតា ន សិយា, មគ្គផលវីថិតោ អញ្ញត្ថ អាវជ្ជនជវនានំ កថញ្ច នានារម្មណតា ន អធិប្បេតាតិ? អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១៦; ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៣៤) តាវ សន្តតិអទ្ធាបច្ចុប្បន្នារម្មណតា យោជិតា. អានន្ទាចរិយោ (ធ. ស. មូលដី. ១៤៣៤ ថោក វិសទិសំ) បន ភណតិ ‘‘បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ បច្ចុប្បន្នាទិវិភាគំ អកត្វា កេវលំ ‘ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមិ’ច្ចេវ បរិកម្មំ កត្វា បុនបិ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អវិសេសេនេវ ចិត្តំ អាវជ្ជេត្វា តិណ្ណំ, ចតុន្នំ វា បរិកម្មានំ អនន្តរំ ចេតោបរិយញាណេន បរស្ស ចិត្តំ បដិវិជ្ឈតិ រូបំ វិយ ទិព្ពចក្ខុនា. បច្ឆា កាមាវចរចិត្តេន សរាគាទិវវត្ថានម្បិ ករោតិ នីលាទិវវត្ថានំ វិយ. តានិ ច សព្ពានិ អភិមុខីភូតចិត្តារម្មណានេវ, អនិដ្ឋេ ច ឋានេ នានារម្មណតាទោសោ នត្ថិ អភិន្នាការប្បវត្តិតោ’’តិ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធា, ខន្ធប្បដិពទ្ធានិ ច នាមគោត្តានិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ហោតិ, ទិព្ពចក្ខុស្ស បន រូបមេវ បច្ចុប្បន្នន្តិ អយមេតេសំ អារម្មណវិភាគោ. យថារហមប្បេតីតិ តំតំបរិកម្មានុរូបតោ អប្បេតិ.

៤២. ឥទានិ អារម្មណានំ ភេទេន អភិញ្ញាភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទ្ធិវិធា’’ត្យាទិមាហ. អធិដ្ឋានាទិ ឥទ្ធិប្បភេទោ ឯតិស្សាតិ ឥទ្ធិវិធា. ទិព្ពានំ សោតសទិសតាយ, ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតតាយ ច ទិព្ពញ្ច តំ សោតញ្ចាតិ ទិព្ពសោតំ. បរេសំ ចិត្តំ វិញ្ញាយតិ ឯតាយាតិ បរចិត្តវិជាននា. អត្តនោ សន្តានេ និវុត្ថវសេន ចេវ គោចរនិវាសវសេន ច បុព្ពេ អតីតភវេសុ ខន្ធាទីនំ អនុស្សរណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ. វុត្តនយេន ទិព្ពញ្ច តំ ចក្ខុ ចាតិ ទិព្ពចក្ខុ. ‘ចុតូបបាតញាណ’ន្តិ បន ទិព្ពចក្ខុមេវ វុច្ចតិ. យថាកម្មូបគញាណអនាគតំសញាណានិបិ ទិព្ពចក្ខុវសេនេវ ឥជ្ឈន្តិ. ន ហិ តេសំ វិសុំ បរិកម្មំ អត្ថិ. តត្ថ អនាគតំសញាណស្ស តាវ អនាគតេ សត្តទិវសតោ បរំ បវត្តនកំ ចិត្តចេតសិកំ ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ បវត្តនកញ្ច យំ កិញ្ចិ អារម្មណំ ហោតិ. តញ្ហិ សវិសយេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកន្តិ. យថា កម្មូបគញាណស្ស បន កុសលាកុសលសង្ខាតា ចេតនា, ចត្តារោបិ វា ខន្ធា អារម្មណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

គោចរវសេន ភេទោ គោចរភេទោ.

គោចរភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមថកម្មដ្ឋានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.