រូបវិភាគវណ្ណនា

១៨. ឥទានិ យថាឧទ្ទិដ្ឋរូបានំ ឯកវិធាទិនយទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពញ្ច បនេត’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. សម្បយុត្តស្ស អលោភាទិហេតុនោ អភាវា អហេតុកំ. យថាសកំ បច្ចយវន្តតាយ សប្បច្ចយំ. អត្តានំ អារព្ភ បវត្តេហិ កាមាសវាទីហិ សហិតត្តា សាសវំ. បច្ចយេហិ អភិសង្ខតត្តា សង្ខតំ. ឧបាទានក្ខន្ធសង្ខាតេ លោកេ និយុត្តតាយ លោកិយំ. កាមតណ្ហាយ អវចរិតត្តា កាមាវចរំ. អរូបធម្មានំ វិយ កស្សចិ អារម្មណស្ស អគ្គហណតោ នាស្ស អារម្មណន្តិ អនារម្មណំ. តទង្គាទិវសេន បហាតព្ពតាភាវតោ អប្បហាតព្ពំ. ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, តេន ‘‘អព្យាកត’’ន្ត្យាទិកំ សព្ពំ ឯកវិធនយំ សង្គណ្ហាតិ.

១៩. អជ្ឈត្តិករូបំ អត្តភាវសង្ខាតំ អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តត្តា. កាមំ អញ្ញេបិ ហិ អជ្ឈត្តសម្ភូតា អត្ថិ, រុឡ្ហីវសេន បន ចក្ខាទិកំយេវ អជ្ឈត្តិកំ. អថ វា ‘‘យទិ មយំ ន ហោម, ត្វំ កដ្ឋកលិង្គរូបមោ ភវិស្សសី’’តិ វទន្តា វិយ អត្តភាវស្ស សាតិសយំ ឧបការត្តា ចក្ខាទីនេវ វិសេសតោ អជ្ឈត្តិកានិ នាម. អត្តសង្ខាតំ វា ចិត្តំ អធិកិច្ច តស្ស ទ្វារភាវេន បវត្តតីតិ អជ្ឈត្តំ, តទេវ អជ្ឈត្តិកំ. តតោ ពហិភូតត្តា ឥតរំ តេវីសតិវិធំ ពាហិររូបំ.

២០. ឥតរំ ពាវីសតិវិធំ អវត្ថុរូបំ.

២២. អដ្ឋវិធម្បិ ឥន្ទ្រិយរូបំ បញ្ចវិញ្ញាណេសុ លិង្គាទីសុ សហជរូបបរិបាលនេ ច អាធិបច្ចយោគតោ. បសាទរូបស្ស ហិ បញ្ចវិធស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាធិបច្ចំ អត្តនោ បដុមន្ទាទិភាវេន តេសម្បិ បដុមន្ទាទិភាវាបាទនតោ. ភាវទ្វយស្សាបិ ឥត្ថិលិង្គាទីសុ អាធិបច្ចំ យថាសកំ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានានម្បិ តេសំ យេភុយ្យេន សភាវកសន្តានេយេវ តំតទាការេន ឧប្បជ្ជនតោ, ន បន ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវតោ. ជីវិតស្ស ច កម្មជបរិបាលនេ អាធិបច្ចំ តេសំ យថាសកំ ខណដ្ឋានស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយប្បដិពទ្ធត្តា. សយញ្ច អត្តនា ឋបិតធម្មសម្ពន្ធេនេវ បវត្តតិ នាវិកោ វិយ.

២៣. វិសយវិសយិភាវប្បត្តិវសេន ថូលត្តា ឱឡារិករូបំ. តតោយេវ គហណស្ស សុករត្តា សន្តិកេរូបំ អាសន្នរូបំ នាម. យោ សយំ, និស្សយវសេន ច សម្បត្តានំ, អសម្បត្តានញ្ច បដិមុខភាវោ អញ្ញមញ្ញបតនំ, សោ បដិឃោ វិយាតិ បដិឃោ. យថា ហិ បដិឃាតេ សតិ ទុព្ពលស្ស ចលនំ ហោតិ, ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ បដិមុខភាវេ សតិ អរូបសភាវត្តា ទុព្ពលស្ស ភវង្គស្ស ចលនំ ហោតិ. បដិឃោ យស្ស អត្ថិ តំ សប្បដិឃំ. តត្ថ សយំ សម្បត្តិ ផោដ្ឋព្ពស្ស, និស្សយវសេន សម្បត្តិ ឃានជិវ្ហាកាយគន្ធរសានំ, ឧភយថាបិ អសម្បត្តិ ចក្ខុសោតរូបសទ្ទានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរំ សោឡសវិធំ ឱឡារិកតាទិសភាវាភាវតោ សុខុមរូបាទិកំ.

២៤. កម្មតោ ជាតំ អដ្ឋារសវិធំ ឧបាទិន្នរូបំ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន កម្មុនា អត្តនោ ផលភាវេន អាទិន្នត្តា គហិតត្តា. ឥតរំ អគ្គហិតគ្គហណេនទសវិធំ អនុបាទិន្នរូបំ.

២៥. ទដ្ឋព្ពភាវសង្ខាតេន និទស្សនេន សហ វត្តតីតិ សនិទស្សនំ. ចក្ខុវិញ្ញាណគោចរភាវោ ហិ និទស្សនន្តិ វុច្ចតិ តស្ស ច រូបាយតនតោ អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ តំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា វត្តុំ វដ្ដតីតិ សហ និទស្សនេន សនិទស្សនន្តិ. ធម្មភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ វិសេសោ, សោ អញ្ញោ វិយ កត្វា ឧបចរិតុំ យុត្តោ. ឯវញ្ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតិ.

២៦. អសម្បត្តវសេនាតិ អត្តានំ អសម្បត្តស្ស គោចរស្ស វសេន, អត្តនា វិសយប្បទេសំ វា អសម្បត្តវសេន. ចក្ខុសោតានិ ហិ រូបសទ្ទេហិ អសម្បត្តានិ, សយំ វា តានិ អសម្បត្តានេវ អារម្មណំ គណ្ហន្តិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ចក្ខុសោតំ បនេតេសុ, ហោតាសម្បត្តគាហកំ;

វិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុត្តា, សន្តរាធិកគោចរេ.

‘‘តថា ហិ ទូរទេសដ្ឋំ, ផលិកាទិតិរោហិតំ;

មហន្តញ្ច នគាទីនំ, វណ្ណំ ចក្ខុ ឧទិក្ខតិ.

‘‘អាកាសាទិគតោ កុច្ឆិ-ចម្មានន្តរិកោបិ ច;

មហន្តោ ច ឃណ្ដាទីនំ, សទ្ទោ សោតស្ស គោចរោ.

‘‘គន្ត្វា វិសយទេសំ តំ, ផរិត្វា គណ្ហតីតិ ចេ;

អធិដ្ឋានវិធានេបិ, តស្ស សោ គោចរោ សិយា.

‘‘ភូតប្បពន្ធតោ សោ ចេ, យាតិ ឥន្ទ្រិយសន្និធិំ;

កម្មចិត្តោជសម្ភូតោ, វណ្ណោ សទ្ទោ ច ចិត្តជោ.

‘‘ន តេសំ គោចរា ហោន្តិ, ន ហិ សម្ភោន្តិ តេ ពហិ;

វុត្តា ច អវិសេសេន, បាឋេ តំវិសយាវ តេ.

‘‘យទិ ចេតំ ទ្វយំ អត្តសមីបំយេវ គណ្ហតិ;

អក្ខិវណ្ណំ តថា មូលំ, បស្សេយ្យ ភមុកស្ស ច.

‘‘ទិសាទេសវវត្ថានំ, សទ្ទស្ស ន ភវេយ្យ ច;

សិយា ច សរវេធិស្ស, សកណ្ណេ សរបាតន’’ន្តិ.

គោចរគ្គាហិករូបំ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ហុត្វា តំតំគោចរគ្គហណសភាវត្តា. ឥតរំ តេវីសតិវិធំ អគោចរគ្គាហិករូបំ គោចរគ្គហណាភាវតោ.

២៧. វណ្ណិតព្ពោ ទដ្ឋព្ពោតិ វណ្ណោ. អត្តនោ ឧទយានន្តរំ រូបំ ជនេតីតិ ឱជា. អវិនិព្ភោគរូបំ កត្ថចិបិ អញ្ញមញ្ញំ វិនិភុញ្ជនស្ស វិសុំ វិសុំ បវត្តិយា អភាវតោ. រូបលោកេ គន្ធាទីនំ អភាវវាទិមតម្បិ ហិ តត្ថ តត្ថ (វិភ. មូលដី. ២២៧; វិភ. អនុដី. ២២៧) អាចរិយេហិ បដិក្ខិត្តមេវ.

២៨. ឥច្ចេវន្តិ ឯត្ថបិ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, តេន ឥធ អនាគតម្បិ សព្ពំ ទុកតិកាទិភេទំ សង្គណ្ហាតិ.

រូបវិភាគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.