រូបសមុដ្ឋាននយវណ្ណនា

២៩. កានិ បន តានិ កម្មាទីនិ, កថំ, កត្ថ, កទា ច រូបសមុដ្ឋានានីតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’ត្យាទិ. បដិសន្ធិមុបាទាយាតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណំ ឧបាទាយ. ខណេ ខណេតិ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស តីសុ តីសុ ខណេសុ, និរន្តរមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អបរេ បន ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណំ (វិភ. មូលដី. ២០ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា), ភង្គក្ខណេ ច រូបុប្បាទំ (វិភ. មូលដី. ២០ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា) បដិសេធេន្តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ឋិតិក្ខណាភាវេ តេសំ ឧបបត្តិ ចេវ តត្ថ វត្តព្ពញ្ច ហេដ្ឋា កថិតមេវ, ឥធាបិ បន ភង្គក្ខណេ រូបុប្បាទាភាវេ ឧបបត្តិយា តត្ថ វត្តព្ពេន ច សហ សុខគ្គហណត្ថំ សង្គហេត្វា វុច្ចតិ –

‘‘ឧប្បន្នុប្បជ្ជមានន្តិ, វិភង្គេ ឯវមាទិនំ;

ភង្គក្ខណស្មិំ ឧប្បន្នំ, នោ ច ឧប្បជ្ជមានកំ.

‘‘ឧប្បជ្ជមានមុប្បាទេ, ឧប្បន្នញ្ចាតិអាទិនា;

ភង្គុប្បាទាវ អក្ខាតា, ន ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណោ.

‘‘‘ឧប្បាទោ ច វយោ ចេវ, អញ្ញថត្តំ ឋិតស្ស ច;

បញ្ញាយតី’តិ (អ. និ. ៣.៤៧) វុត្តត្តា, ឋិតិ អត្ថីតិ ចេ មតំ.

‘‘អញ្ញថត្តស្ស ឯកស្មិំ, ធម្មេ អនុបលទ្ធិតោ;

បញ្ញាណវចនា ចេវ, បពន្ធដ្ឋិតិ តត្ថបិ.

‘‘វុត្តា តស្មា ន ចិត្តស្ស, ឋិតិ ទិស្សតិ បាឡិយំ;

អភិធម្មេ អភាវោបិ, និសេធោយេវ សព្ពថា.

‘‘យទា សមុទយោ យស្ស, និរុជ្ឈតិ តទាស្ស កិំ;

ទុក្ខមុប្បជ្ជតីត្យេត្ថ, បញ្ហេ នោតិ និសេធតោ.

‘‘រូបុប្បាទោ ន ភង្គស្មិំ, តស្មា សព្ពេបិ បច្ចយា;

ឧប្បាទេយេវ ចិត្តស្ស, រូបហេតូតិ កេចន.

‘‘វុច្ចតេ តត្ថ ឯកស្មិំ, ធម្មេយេវ យថា មតា;

ឧប្បាទាវត្ថតោ ភិន្នា, ភង្គាវត្ថា តថេវ តុ.

‘‘ភង្គស្សាភិមុខាវត្ថា, ឥច្ឆិតព្ពា អយំ ឋិតិ;

នយទស្សនតោ ឯសា, វិភង្គេ ន តុ ទេសិតា.

‘‘លក្ខណំ សង្ខតស្សេវ, វត្តុមុប្បាទអាទិនំ;

ទេសិតត្តា ន តត្ថាបិ, បពន្ធស្ស ឋិតីរិតា.

‘‘ឧបសគ្គស្ស ធាតូនមត្ថេយេវ បវត្តិតោ;

បញ្ញាយតីតិ ចេតស្ស, អត្ថោ វិញ្ញាយតេ ឥតិ.

‘‘ភង្គេ រូបស្ស នុប្បាទោ, ចិត្តជានំ វសេន វា;

អារុប្បំវាភិសន្ធាយ, ភាសិតោ យមកស្ស ហិ.

‘‘សភាវោយំ យថាលាភ-យោជនាតិ តតោ នហិ;

ន ចិត្តដ្ឋិតិ ភង្គេ ច, ន រូបស្ស អសម្ភវោ’’តិ.

៣១. រូបវិរាគភាវនានិព្ពត្តត្តា ហេតុនោ តព្ពិធុរតាយ, អនោកាសតាយ ច អរូបវិបាកា, រូបជននេ វិសេសបច្ចយេហិ ឈានង្គេហិ សម្បយោគាភាវតោ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ ចាតិ ចុទ្ទស ចិត្តានិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អារុប្បវិបាកទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិត’’ន្តិ. បដិសន្ធិចិត្តំ, បន ចុតិចិត្តញ្ច ឯកូនវីសតិ ភវង្គស្សេវ អន្តោគធត្តា ចិត្តន្តរំ ន ហោតីតិ ន តស្ស វជ្ជនំ កតំ. កិញ្ចាបិ ន កតំ, បច្ឆាជាតបច្ចយរហិតំ, បន អាហារាទីហិ ច អនុបត្ថទ្ធំ ទុព្ពលវត្ថុំ និស្សាយ បវត្តត្តា, អត្តនោ ច អាគន្តុកតាយ កម្មជរូបេហិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ ឋានំ គហេត្វា ឋិតត្តា ច បដិសន្ធិចិត្តំ រូបសមុដ្ឋាបកំ ន ហោតិ. ចុតិចិត្តេ បន អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៣៦; វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា) តាវ ‘‘វូបសន្តវដ្ដមូលស្មិំ សន្តានេ សាតិសយំ សន្តវុត្តិតាយ ខីណាសវស្សេវ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ (ធ. ស. មូលដី. ៦៣៦) វុត្តំ. អានន្ទាចរិយាទយោ បន ‘‘សព្ពេសម្បិ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ វទន្តិ. វិនិច្ឆយោ បន នេសំ សង្ខេបតោ មូលដីកាទីសុ, វិត្ថារតោ ច អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយំ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពោ. បឋមភវង្គមុបាទាយាតិ បដិសន្ធិយា អនន្តរនិព្ពត្តបឋមភវង្គតោ បដ្ឋាយ. ជាយន្តមេវ សមុដ្ឋាបេតិ, ន បន ឋិតំ, ភិជ្ជមានំ វា អនន្តរាទិបច្ចយលាភេន ឧប្បាទក្ខណេយេវ ជនកសាមត្ថិយយោគតោ.

៣២. ឥរិយាយ កាយិកកិរិយាយ បវត្តិបថភាវតោ ឥរិយាបថោ, គមនាទិ, អត្ថតោ តទវត្ថា រូបប្បវត្តិ. តម្បិ សន្ធារេតិ យថាបវត្តំ ឧបត្ថម្ភេតិ. យថា ហិ វីថិចិត្តេហិ អព្ពោកិណ្ណេ ភវង្គេ បវត្តមានេ អង្គានិ ឱសីទន្តិ, ន ឯវមេតេសុ ទ្វត្តិំសវិធេសុ, វក្ខមានេសុ ច ឆព្ពីសតិយា ជាគរណចិត្តេសុ បវត្តមានេសុ. តទា បន អង្គានិ ឧបត្ថទ្ធានិ យថាបវត្តឥរិយាបថភាវេនេវ បវត្តន្តិ.

៣៣. វិញ្ញត្តិម្បិ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ន កេវលំ រូបិរិយាបថានេវ. អវិសេសវចនេបិ បនេត្ថ មនោទ្វារប្បវត្តានេវ វោដ្ឋព្ពនជវនានិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកានិ, តថា ហាសជនកានិ ច បញ្ចទ្វារប្បវត្តានំ បរិទុព្ពលភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កាមញ្ចេត្ថ រូបវិនិមុត្តោ ឥរិយាបថោ, វិញ្ញត្តិ វា នត្ថិ, តថាបិ ន សព្ពំ រូបសមុដ្ឋាបកំ ចិត្តំ ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកំ, វិញ្ញត្តិវិការជនកញ្ច ហោតិ. យំ បន ចិត្តំ វិញ្ញត្តិជនកំ, តំ ឯកំសតោ ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកំ ឥរិយាបថស្ស វិញ្ញត្តិយា សហ អវិនាភាវតោ. ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកញ្ច រូបជនកន្តិ ឥមស្ស វិសេសទស្សនត្ថំ រូបតោ ឥរិយាបថវិញ្ញត្តីនំ វិសុំ គហណំ.

៣៤. តេរសាតិ កុសលតោ ចត្តារិ, អកុសលតោ ចត្តារិ, កិរិយតោ បញ្ចាតិ តេរស. តេសុ ហិ បុថុជ្ជនា អដ្ឋហិ កុសលាកុសលេហិ ហសន្តិ, សេក្ខា ទិដ្ឋិសហគតវជ្ជិតេហិ, អសេក្ខា បន បញ្ចហិ កិរិយចិត្តេហិ, តត្ថាបិ ពុទ្ធា ចតូហិ សហេតុកកិរិយចិត្តេហេវ ហសន្តិ, ន អហេតុកេន ‘‘អតីតំសាទីសុ អប្បដិហតញាណំ បត្វា ឥមេហិ តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តី’’តិ វចនតោ (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥). ន ហិ វិចារណបញ្ញារហិតស្ស ហសិតុប្បាទស្ស ពុទ្ធានំ បវត្តិ យុត្តាតិ វទន្តិ. ហសិតុប្បាទចិត្តេន បន បវត្តិយមានម្បិ តេសំ សិតករណំ បុព្ពេនិវាសអនាគតំសសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ អនុវត្តកត្តា ញាណានុបរិវត្តិយេវាតិ. ឯវញ្ច កត្វា អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៦៨) ‘‘តេសំ ញាណានំ ចិណ្ណបរិយន្តេ ឥទំ ចិត្តំ ហាសយមានំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ន តស្ស ពុទ្ធានំ បវត្តិ សក្កា និវារេតុំ.

៣៥. បច្ឆាជាតាទិបច្ចយូបត្ថម្ភលាភេន ឋិតិក្ខណេយេវ ឧតុឱជានំ ពលវភាវោតិ វុត្តំ ‘‘តេជោធាតុ ឋិតិប្បត្តា’’ត្យាទិ.

៣៧. តត្ថ ហទយឥន្ទ្រិយរូបានិ នវ កម្មតោយេវ ជាតត្តា កម្មជានេវ. យញ្ហិ ជាតំ, ជាយតិ, ជាយិស្សតិ ច, តំ ‘‘កម្មជ’’ន្តិ វុច្ចតិ យថា ទុទ្ធន្តិ.

៤០. បច្ចុប្បន្នបច្ចយាបេក្ខត្តា លហុតាទិត្តយំ កម្មជំ ន ហោតិ, ឥតរថា សព្ពទាភាវីហិ ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘លហុតាទិត្តយំ ឧតុចិត្តាហារេហិ សម្ភោតី’’តិ.

៤៣. ឯកន្តកម្មជានិ នវ, ចតុជេសុ កម្មជានិ នវាតិ អដ្ឋារស កម្មជានិ, បញ្ចវិការរូបសទ្ទអវិនិព្ភោគរូបអាកាសវសេន បន្នរស ចិត្តជានិ, សទ្ទោ, លហុតាទិត្តយំ, អវិនិព្ភោគាកាសរូបានិ នវាតិ តេរស ឧតុជានិ, លហុតាទិត្តយអវិនិព្ភោគាកាសវសេន ទ្វាទស អាហារជានិ.

៤៤. កេវលំ ជាយមានាទិរូបានំ ជាយមានបរិបច្ចមានភិជ្ជមានរូបានំ សភាវត្តា សភាវមត្តំ វិនា អត្តនោ ជាតិអាទិលក្ខណាភាវតោ លក្ខណានិ កេហិចិ បច្ចយេហិ ន ជាយន្តីតិ បកាសិតំ. ឧប្បាទាទិយុត្តានញ្ហិ ចក្ខាទីនំ ជាតិអាទីនិ លក្ខណានិ វិជ្ជន្តិ, ន ឯវំ ជាតិអាទីនំ. យទិ តេសម្បិ ជាតិអាទីនិ សិយុំ, ឯវំ អនវត្ថានមេវ អាបជ្ជេយ្យ. យំ បន ‘‘រូបាយតនំ…បេ… កពឡីការោ អាហារោ. ឥមេ ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានា’’ត្យាទីសុ (ធ. ស. ១២០១) ជាតិយា កុតោចិជាតត្តំ អនុញ្ញាតំ, តម្បិ រូបជនកបច្ចយានំ រូបុប្បាទនំ បតិ អនុបរតព្យាបារានំ បច្ចយភាវូបគមនក្ខណេ ជាយមានធម្មវិការភាវេន ឧបលព្ភមានតំ សន្ធាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យម្បិ ‘‘ជាតិ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ វចនំ (សំ. និ. ២.២០), តត្ថាបិ បដិច្ចសមុប្បន្នានំ លក្ខណភាវតោតិ អយមេត្ថាភិសន្ធិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘បាឋេ កុតោចិ ជាតត្តំ, ជាតិយា បរិយាយតោ;

សង្ខតានំ សភាវត្តា, តីសុ សង្ខតតោទិតា’’តិ.

រូបសមុដ្ឋាននយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.