៦. រូបបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១. ឯវំ តាវ ចិត្តចេតសិកវសេន ទុវិធំ អភិធម្មត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ រូបំ, តទនន្តរញ្ច និព្ពានំ ទស្សេតុមារភន្តោ អាហ ‘‘ឯត្តាវតា’’ត្យាទិ. សប្បភេទប្បវត្តិកា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសវសេន តីហិ បរិច្ឆេទេហិ វុត្តប្បភេទវន្តោ, បវត្តិបដិសន្ធិវសេន ទ្វីហិ បរិច្ឆេទេហិ វុត្តប្បវត្តិវន្តោ ច ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ឯត្តាវតា បញ្ចហិ បរិច្ឆេទេហិ វិភត្តា ហិ យស្មា, ឥទានិ យថានុប្បត្តំ រូបំ បវុច្ចតីតិ យោជនា.

២. ឥទានិ យថាបដិញ្ញាតរូបវិភាគត្ថំ មាតិកំ ឋបេតុំ ‘‘សមុទ្ទេសា’’ត្យាទិ វុត្តំ. សង្ខេបតោ ឧទ្ទិសនំ សមុទ្ទេសោ. ឯកវិធាទិវសេន វិភជនំ វិភាគោ, សមុដ្ឋាតិ ឯតស្មា ផលន្តិ សមុដ្ឋានំ, កម្មាទយោ រូបជនកបច្ចយា. ចក្ខុទសកាទយោ កលាបា. បវត្តិក្កមតោ ចេតិ ភវកាលសត្តភេទេន រូបានំ ឧប្បត្តិក្កមតោ.

រូបសមុទ្ទេសវណ្ណនា

៣. ឧបាទិន្នានុបាទិន្នសន្តានេសុ សសម្ភារធាតុវសេន មហន្តា ហុត្វា ភូតា បាតុភូតាតិ មហាភូតា (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨៤). អថវា អនេកវិធអព្ភុតវិសេសទស្សនេន, អនេកាភូតទស្សនេន វា មហន្តានិ អព្ភុតានិ, អភូតានិ វា ឯតេសូតិ មហាភូតា, មាយាការាទយោ. តេហិ សមានា សយំ អនីលាទិសភាវានេវ នីលាទិឧបាទាយរូបទស្សនាទិតោតិ មហាភូតា. មនាបវណ្ណសណ្ឋានាទីហិ វា សត្តានំ វញ្ចិកា យក្ខិនិអាទយោ វិយ មនាបឥត្ថិបុរិសរូបទស្សនាទិនា សត្តានំ វញ្ចកត្តា មហន្តានិ អភូតានិ ឯតេសូតិ មហាភូតា. វុត្តម្បិ ហេតំ –

‘‘មហន្តា បាតុភូតាតិ, មហាភូតសមាតិ វា;

វញ្ចកត្តា អភូតេន, ‘មហាភូតា’តិ សម្មតា’’តិ. (អភិធ. ៦២៦);

អថ វា មហន្តបាតុភាវតោ មហន្តានិ ភវន្តិ ឯតេសុ ឧបាទារូបានិ, ភូតានិ ចាតិ មហាភូតានិ. មហាភូតេ ឧបាទាយ បវត្តំ រូបំ ឧបាទាយរូបំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តតោ មហាភូតា’’ត្យាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣) ឯកេកមហាភូតា សេសមហាភូតានំ និស្សយា ហោន្តីតិ តេសម្បិ ឧបាទាយរូបតាបសង្គោតិ? នយិទមេវំ ឧបាទាយេវ បវត្តរូបានំ តំសមញ្ញាសិទ្ធិតោ. យញ្ហិ មហាភូតេ ឧបាទិយតិ, សយញ្ច អញ្ញេហិ ឧបាទីយតិ. ន តំ ឧបាទាយរូបំ. យំ បន ឧបាទីយតេវ, ន កេនចិ ឧបាទីយតិ, តទេវ ឧបាទាយរូបន្តិ នត្ថិ ភូតានំ តព្ពោហារប្បសង្គោ. អបិច ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបន្តិ ឧបាទាយរូបលក្ខណន្តិ នត្ថិ តយោ ឧបាទាយ បវត្តានំ ឧបាទាយរូបតាតិ.

៤. បថនដ្ឋេន បថវី, តរុបព្ពតាទីនំ បកតិបថវី វិយ សហជាតរូបានំ បតិដ្ឋានភាវេន បក្ខាយតិ, ឧបដ្ឋាតីតិ វុត្តំ ហោតិ, បថវី ឯវ ធាតុ សលក្ខណធារណាទិតោ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន សរីរសេលាវយវធាតុសទិសត្តា ចាតិ បថវីធាតុ. អាបេតិ សហជាតរូបានិ បត្ថរតិ, អាបាយតិ វា ព្រូហេតិ វឌ្ឍេតីតិ អាបោ. តេជេតិ បរិបាចេតិ, និសេតិ វា តិក្ខភាវេន សេសភូតត្តយំ ឧស្មាបេតីតិ តេជោ. វាយតិ ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ភូតសង្ឃាតំ បាបេតីតិ វាយោ. ចតស្សោបិ បនេតា យថាក្កមំ កថិនត្តទវត្តឧណ្ហត្តវិត្ថម្ភនត្តលក្ខណាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥. ចក្ខាទីនំ វចនត្ថោ ហេដ្ឋា កថិតោវ. បសាទរូបំ នាម ចតុន្នំ មហាភូតានំ បសន្នភាវហេតុកត្តា. តំ បន យថាក្កមំ ទដ្ឋុកាមតាសោតុកាមតាឃាយិតុកាមតាសាយិតុកាមតាផុសិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ. តត្ថ ចក្ខុ តាវ មជ្ឈេ កណ្ហមណ្ឌលស្ស ឩកាសិរប្បមាណេ អភិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិបទេសេ តេលមិវ បិចុបដលានិ សត្តក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា ធារណនហាបនមណ្ឌនពីជនកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតីហិ វិយ ខត្តិយកុមារោ សន្ធារណពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា បរិបាលិយមានំ វណ្ណាទីហិ បរិវារិតំ យថាយោគំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថុទ្វារភាវំ សធេន្តំ បវត្តតិ, ឥតរំ ‘‘សសម្ភារចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ សោតាទយោបិ យថាក្កមំ សោតពិលព្ភន្តរេ អង្គុលិវេធនាការំ ឧបចិតតនុតម្ពលោមំ, នាសិកព្ភន្តរេ អជបទសណ្ឋានំ, ជិវ្ហាមជ្ឈេ ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានំ បទេសំ អភិព្យាបេត្វា បវត្តន្តិ, ឥតរំ បន ឋបេត្វា កម្មជតេជស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ កេសគ្គលោមគ្គនខគ្គសុក្ខចម្មានិ ច អវសេសំ សកលសរីរំ ផរិត្វា បវត្តតិ. ឯវំ សន្តេបិ ឥតរេហិ តស្ស សង្ករោ ន ហោតិ ភិន្ននិស្សយលក្ខណត្តា. ឯកនិស្សយានិបិ ហិ រូបរសាទីនិ លក្ខណភេទតោ អសំកិណ្ណាតិ កិំ បន ភិន្ននិស្សយា បសាទា.

៦. អាបោធាតុយា សុខុមភាវេន ផុសិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ ‘‘អាបោធាតុ វិវជ្ជិតំ ភូតត្តយសង្ខាត’’ន្តិ. កិញ្ចាបិ ហិ សីតតា ផុសិត្វា គយ្ហតិ, សា បន តេជោយេវ. មន្ទេ ហិ ឧណ្ហត្តេ សីតពុទ្ធិ សីតតាសង្ខាតស្ស កស្សចិ គុណស្ស អភាវតោ. តយិទំ សីតពុទ្ធិយា អនវដ្ឋិតភាវតោ វិញ្ញាយតិ បារាបារេ វិយ. តថា ហិ ឃម្មកាលេ អាតបេ ឋត្វា ឆាយំ បវិដ្ឋានំ សីតពុទ្ធិ ហោតិ, តត្ថេវ ចិរកាលំ ឋិតានំ ឧណ្ហពុទ្ធិ. យទិ ច អាបោធាតុ សីតតា សិយា, ឧណ្ហភាវេន សហ ឯកស្មិំ កលាបេ ឧបលព្ភេយ្យ, ន ចេវំ ឧបលព្ភតិ, តស្មា វិញ្ញាយតិ ‘‘ន អាបោធាតុ សីតតា’’តិ. យេ បន ‘‘ទវតា អាបោធាតុ, សា ច ផុសិត្វា គយ្ហតី’’តិ វទន្តិ, តេ វត្តព្ពា ‘‘ទវតា នាម ផុសិត្វា គយ្ហតីតិ ឥទំ អាយស្មន្តានំ អភិមានមត្តំ សណ្ឋានេ វិយា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘ទវតាសហវុត្តីនិ, តីណិ ភូតានិ សម្ផុសំ;

ទវតំ សម្ផុសាមីតិ, លោកោយមភិមញ្ញតិ.

‘‘ភូតេ ផុសិត្វា សណ្ឋានំ, មនសា គណ្ហតោ យថា;

បច្ចក្ខតោ ផុសាមីតិ, វិញ្ញេយ្យា ទវតា តថា’’តិ.

គោចររូបំ នាម បញ្ចវិញ្ញាណវិសយភាវតោ. គាវោ ឥន្ទ្រិយានិ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរន្តិ ហិ អារម្មណស្សេតំ នាមំ. តំ បនេតំ បញ្ចវិធម្បិ យថាក្កមំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ គោចរភាវលក្ខណំ, ចក្ខាទិបដិហននលក្ខណំ វា.

៧. ឥត្ថិយា ភាវោ ឥត្ថត្តំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៣២). បុរិសស្ស ភាវោ បុរិសត្តំ. តត្ថ ឥត្ថិលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បហេតុភាវលក្ខណំ ឥត្ថត្តំ, បុរិសលិង្គាទិហេតុភាវលក្ខណំ បុរិសត្តំ. តត្ថ ឥត្ថីនំ អង្គជាតំ ឥត្ថិលិង្គំ. សរាធិប្បាយា ឥត្ថិនិមិត្តំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ សញ្ជាននស្ស បច្ចយភាវតោ. អវិសទឋានគមននិសជ្ជាទិ ឥត្ថិកុត្តំ. ឥត្ថិសណ្ឋានំ ឥត្ថាកប្បោ. បុរិសលិង្គាទីនិបិ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពានិ. អដ្ឋកថាយំ បន អញ្ញថា ឥត្ថិលិង្គាទីនិ វណ្ណិតានិ. តំ បន ឯវំ សង្គហេត្វា វទន្តិ –

‘‘លិង្គំ ហត្ថាទិសណ្ឋានំ, និមិត្តំ មិហិតាទិកំ;

កុត្តំ សុប្បាទិនា កីឡា, អាកប្បោ គមនាទិក’’ន្តិ.

ភាវរូបំ នាម ភវតិ ឯតេន ឥត្ថាទិអភិធានំ, ពុទ្ធិ ចាតិ កត្វា. តំ បនេតំ កាយិន្ទ្រិយំ វិយ សកលសរីរំ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ.

៨. ហទយមេវ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ និស្សយត្តា វត្ថុ ចាតិ ហទយវត្ថុ. តថា ហិ តំ ធាតុទ្វយនិស្សយភាវលក្ខណំ, តញ្ច ហទយកោសព្ភន្តរេ អឌ្ឍបសតមត្តំ លោហិតំ និស្សាយ បវត្តតិ. រូបកណ្ឌេ អវុត្តស្សបិ បនេតស្ស អាគមតោ, យុត្តិតោ ច អត្ថិភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ, តំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ ‘‘យំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨) ឯវមាគតំ បដ្ឋានវចនំ អាគមោ. យុត្តិ បនេវំ ទដ្ឋព្ពា –

‘‘និប្ផន្នភូតិកាធារា, ទ្វេ ធាតូ កាមរូបិនំ;

រូបានុពន្ធវុត្តិត្តា, ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ វិយ.

‘‘ចក្ខាទិនិស្សិតានេតា, តស្សញ្ញាធារភាវតោ;

នាបិ រូបាទិកេ តេសំ, ពហិទ្ធាបិ បវត្តិតោ.

‘‘ន ចាបិ ជីវិតំ តស្ស, កិច្ចន្តរនិយុត្តិតោ;

ន ច ភាវទ្វយំ តស្មិំ, អសន្តេបិ បវត្តិតោ.

‘‘តស្មា តទញ្ញំ វត្ថុ តំ, ភូតិកន្តិ វិជានិយំ;

វត្ថាលម្ពទុកានន្តុ, ទេសនាភេទតោ ឥទំ;

ធម្មសង្គណិបាឋស្មិំ, ន អក្ខាតំ មហេសិនា’’តិ.

៩. ជីវន្តិ តេនាតិ ជីវិតំ, តទេវ កម្មជរូបបរិបាលនេ អាធិបច្ចយោគតោ ឥន្ទ្រិយន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តថា ហេតំ កម្មជរូបបរិបាលនលក្ខណំ. យថាសកំ ខណមត្តដ្ឋាយីនម្បិ ហិ សហជាតានំ បវត្តិហេតុភាវេនេវ អនុបាលកំ. ន ហិ តេសំ កម្មំយេវ ឋិតិការណំ ហោតិ អាហារជាទីនំ អាហារាទិ វិយ កម្មស្ស តង្ខណាភាវតោ. ឥទំ បន សហ បាចនគ្គិនា អនវសេសឧបាទិន្នកាយំ ព្យាបេត្វា បវត្តតិ.

១០. កពឡំ កត្វា អជ្ឈោហរីយតីតិ កពឡីការោ អាហារោ, ឥទញ្ច សវត្ថុកំ កត្វា អាហារំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សេន្ទ្រិយកាយោបត្ថម្ភនហេតុភូតា បន អង្គមង្គានុសារី រសហរសង្ខាតា អជ្ឈោហរិតព្ពាហារសិនេហភូតា ឱជា ឥធ អាហាររូបំ នាម. តថា ហេតំ សេន្ទ្រិយកាយោបត្ថម្ភនហេតុភាវលក្ខណំ, ឱជដ្ឋមករូបាហរណលក្ខណំ វា.

១១. កក្ខឡត្តាទិនា អត្តនោ អត្តនោ សភាវេន ឧបលព្ភនតោ សភាវរូបំ នាម. ឧប្បាទាទីហិ, អនិច្ចតាទីហិ វា លក្ខណេហិ សហិតន្តិ សលក្ខណំ. បរិច្ឆេទាទិភាវំ វិនា អត្តនោ សភាវេនេវ កម្មាទីហិ បច្ចយេហិ និប្ផន្នត្តា និប្ផរូបំ នាម. រុប្បនសភាវោ រូបំ, តេន យុត្តម្បិ រូបំ, យថា ‘‘អរិសសោ, នីលុប្បល’’ន្តិ, ស្វាយំ រូប-សទ្ទោ រុឡ្ហិយា អតំសភាវេបិ បវត្តតីតិ អបរេន រូប-សទ្ទេន វិសេសេត្វា ‘‘រូបរូប’’ន្តិ វុត្តំ យថា ‘‘ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ. បរិច្ឆេទាទិភាវំ អតិក្កមិត្វា សភាវេនេវ ឧបលព្ភនតោ លក្ខណត្តយារោបនេន សម្មសិតុំ អរហត្តា សម្មសនរូបំ.

១២. ន កស្សតីតិ អកាសោ. អកាសោយេវ អាកាសោ, និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុ ចាតិ អាកាសធាតុ. ចក្ខុទសកាទិឯកេកកលាបគតរូបានំ កលាបន្តរេហិ អសំកិណ្ណភាវាបាទនវសេន បរិច្ឆេទកំ, តេហិ វា បរិច្ឆិជ្ជមានំ, តេសំ បរិច្ឆេទមត្តំ វា រូបំ បរិច្ឆេទរូបំ. តញ្ហិ តំ តំ រូបកលាបំ បរិច្ឆិន្ទន្តំ វិយ ហោតិ. វិជ្ជមានេបិ ច កលាបន្តរភូតេហិ កលាបន្តរភូតានំ សម្ផុដ្ឋភាវេ តំតំរូបវិវិត្តតា រូបបរិយន្តោ អាកាសោ. យេសញ្ច សោ បរិច្ឆេទោ, តេហិ សយំ អសម្ផុដ្ឋោយេវ. អញ្ញថា បរិច្ឆិន្នតា ន សិយា តេសំ រូបានំ ព្យាបីភាវាបត្តិតោ. អព្យាបិតា ហិ អសម្ផុដ្ឋតា. តេនាហ ភគវា ‘‘អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៧).

១៣. ចលមានកាយេន អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ច តេន វិញ្ញាយតីតិ កាយវិញ្ញត្តិ. សវិញ្ញាណកសទ្ទសង្ខាតវាចាយ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ច តាយ វិញ្ញាយតីតិ វចីវិញ្ញត្តិ. តត្ថ អភិក្កមាទិជនកចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុយា សហជាតរូបសន្ថម្ភនសន្ធារណចលិតេសុ សហការីការណភូតោ ផន្ទមានកាយផន្ទនតំហេតុកវាយោធាតុវិនិមុត្តោ មហន្តំ បាសាណំ ឧក្ខិបន្តស្ស សព្ពថាមេន គហណកាលេ ឧស្សាហនវិការោ វិយ រូបកាយស្ស បរិផន្ទនបច្ចយភាវេន ឧបលព្ភមានោ វិការោ កាយវិញ្ញត្តិ. សា ហិ ផន្ទមានកាយេន អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ. ន ហិ វិញ្ញត្តិវិការរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ‘‘ឥទមេស ការេតី’’តិ អធិប្បាយគ្គហណំ ទិដ្ឋន្តិ. ហត្ថចលនាទីសុ ច ផន្ទមានកាយគ្គហណានន្តរំ អវិញ្ញាយមានន្តរេហិ មនោទ្វារជវនេហិ គយ្ហមានត្តា សយញ្ច កាយេន វិញ្ញាយតិ.

កថំ បន វិញ្ញត្តិវសេន ហត្ថចលនាទយោ ហោន្តីតិ? វុច្ចតេ – ឯកាវជ្ជនវីថិយំ សត្តសុ ជវនេសុ សត្តមជវនសមុដ្ឋានវាយោធាតុ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាវ បឋមជវនាទិសមុដ្ឋានាហិ វាយោធាតូហិ លទ្ធោបត្ថម្ភា ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចលយតិ ចិត្តជំ, បុរិមជវនាទិសម្ភូតា បន សន្ថម្ភនសន្ធារណមត្តករា តស្ស ឧបការាយ ហោន្តីតិ. យថា ហិ សត្តហិ យុគេហិ អាកឌ្ឍិតព្ពសកដេ សត្តមយុគយុត្តាយេវ គោណា ហេដ្ឋា ឆសុ យុគេសុ យុត្តគោណេហិ លទ្ធូបត្ថម្ភា សកដំ ចាលេន្តិ, បឋមយុគាទិយុត្តា បន ឧបត្ថម្ភនសន្ធារណមត្តមេវ សាធេន្តា តេសំ ឧបការាយ ហោន្តិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

ទេសន្តរុប្បត្តិយេវ ចេត្ថ ចលនំ ឧប្បន្នទេសតោ កេសគ្គមត្តម្បិ ធម្មានំ សង្កមនាភាវតោ. ឥតរថា នេសំ អព្យាបារកតា, ខណិកតា ច ន សិយា. ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវោតិ ច យថា អត្តនា សហជរូបានិ ហេដ្ឋិមជវនសមុដ្ឋិតរូបេហិ បតិដ្ឋិតដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ តេហិ សហ តត្ថ ឧប្បត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឯត្ថ បន ចិត្តជេ ចលិតេ តំសម្ពន្ធេន ឥតរម្បិ ចលតិ នទីសោតេ បក្ខិត្តសុក្ខគោមយបិណ្ឌំ វិយ. តថា ចលយិតុំ អសក្កោន្តិ យោបិ បឋមជវនាទិសមុដ្ឋានវាយោធាតុយោ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាយេវ យេន ទិសាភាគេន អយំ អភិក្កមាទីនិ បវត្តេតុកាមោ, តទភិមុខភាវវិការសម្ភវតោ. ឯវញ្ច កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តំ វក្ខតិ. វចីភេទករចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាតុយា អក្ខរុប្បត្តិដ្ឋានគតឧបាទិន្នរូបេហិ សហ ឃដ្ដនបច្ចយភូតោ ឯកោ វិការោ វចីវិញ្ញត្តិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ កាយវិញ្ញត្តិយំ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពំ.

អយំ បន វិសេសោ – យថា តត្ថ ‘‘ផន្ទមានកាយគ្គហណានន្តរ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘សុយ្យមានសទ្ទសវនានន្តរ’’ន្តិ យោជេតព្ពំ. ឥធ ច សន្ថម្ភនាទីនំ អភាវតោ សត្តមជវនសមុដ្ឋិតាត្យាទិនយោ ន លព្ភតិ. ឃដ្ដនេន ហិ សទ្ធិំយេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឃដ្ដនញ្ច បឋមជវនាទីសុបិ លព្ភតេវ. ឯត្ថ ច យថា ឧស្សាបេត្វា ពទ្ធគោសីសតាលបណ្ណាទិរូបានិ ទិស្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ អវិញ្ញាយមានន្តរាយ មនោទ្វារវីថិយា គោសីសាទីនំ ឧទកសហចារិតប្បការំ សញ្ញាណំ គហេត្វា ឧទកគ្គហណំ ហោតិ, ឯវំ វិប្ផន្ទមានសមុច្ចារិយមានកាយសទ្ទេ គហេត្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ អវិញ្ញាយមានន្តរាយ មនោទ្វារវីថិយា បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធូបនិស្សយាយ សាធិប្បាយវិការគ្គហណំ ហោតីតិ អយំ ទ្វិន្នំ សាធារណា ឧបមា.

១៤. លហុភាវោ លហុតា. មុទុភាវោ មុទុតា. កម្មញ្ញភាវោ កម្មញ្ញតា. យថាក្កមញ្ចេតា អរោគិនោ វិយ រូបានំ អគរុតា សុបរិមទ្ទិតចម្មស្ស វិយ អកថិនតា សុធន្តសុវណ្ណស្ស វិយ សរីរកិរិយានំ អនុកូលភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមញ្ញំ អវិជហន្តស្សបិ ហិ លហុតាទិត្តយស្ស តំតំវិការាធិករូបេហិ នានត្តំ វុច្ចតិ, ទន្ធត្តករធាតុក្ខោភប្បដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ ហិ រូបវិការោ លហុតា. ថទ្ធត្តករធាតុក្ខោភប្បដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ មុទុតា. សរីរកិរិយានំ អននុកូលភាវករធាតុក្ខោភប្បដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ កម្មញ្ញតាតិ.

១៥. ឧបចយនំ ឧបចយោ, បឋមចយោត្យត្ថោ ‘‘ឧបញ្ញត្ត’’ន្ត្យាទីសុ វិយ ឧប-សទ្ទស្ស បឋមត្ថជោតនតោ. សន្តានោ សន្តតិ, បពន្ធោត្យត្ថោ. តត្ថ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវ ចក្ខាទិទសកានំ ឧប្បត្តិ, ឯត្ថន្តរេ រូបុប្បាទោ ឧបចយោ នាម. តតោ បរំ សន្តតិ នាម. យថាសកំ ខណមត្តដ្ឋាយីនំ រូបានំ និរោធាភិមុខភាវវសេន ជីរណំ ជរា, សាយេវ ជរតា, និច្ចធុវភាវេន ន ឥច្ចំ អនុបគន្តព្ពន្តិ អនិច្ចំ, តស្ស ភាវោ អនិច្ចតា, រូបបរិភេទោ. លក្ខណរូបំ នាម ធម្មានំ តំតំអវត្ថាវសេន លក្ខណហេតុត្តា.

១៦. ជាតិរូបមេវាតិ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ រូបានំ ខណេ ខណេ ឧប្បត្តិភាវតោ ជាតិសង្ខាតំ រូបុប្បត្តិភាវេន ចតុសន្តតិរូបប្បដិពទ្ធវុត្តិត្តា រូបសម្មតញ្ច ជាតិរូបមេវ ឧបចយសន្តតិភាវេន បវុច្ចតិ បឋមុបរិនិច្ចត្តសង្ខាតប្បវត្តិអាការភេទតោ វេនេយ្យវសេន ‘‘ឧបចយោ សន្តតី’’តិ (ធ. ស. ៦៤២) វិភជិត្វា វុត្តត្តា. ឯវញ្ច កត្វា តាសំ និទ្ទេសេ អត្ថតោ អភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ អាយតនានំ អាចយោ, សោ រូបស្ស ឧបចយោ. យោ រូបស្ស ឧបចយោ, សា រូបស្ស សន្តតី’’តិ (ធ. ស. ៦៤១-៦៤២) វុត្តំ. ឯកាទសវិធម្បីតិ សភាគសង្គហវសេន ឯកាទសប្បការម្បិ.

១៧. ចត្តារោ ភូតា, បញ្ច បសាទា, ចត្តារោ វិសយា, ទុវិធោ ភាវោ, ហទយរូបមិច្ចបិ ឥទំ ជីវិតាហាររូបេហិ ទ្វីហិ សហ អដ្ឋារសវិធំ, តថា បរិច្ឆេទោ ច ទុវិធា វិញ្ញត្តិ, តិវិធោ វិការោ, ចតុព្ពិធំ លក្ខណន្តិ រូបានំ បរិច្ឆេទវិការាទិភាវំ វិនា វិសុំ បច្ចយេហិ អនិព្ពត្តត្តា ឥមេ អនិប្ផន្នា ទស ចេតិ អដ្ឋវីសតិវិធំ ភវេ.

រូបសមុទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបវិភាគវណ្ណនា

១៨. ឥទានិ យថាឧទ្ទិដ្ឋរូបានំ ឯកវិធាទិនយទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពញ្ច បនេត’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. សម្បយុត្តស្ស អលោភាទិហេតុនោ អភាវា អហេតុកំ. យថាសកំ បច្ចយវន្តតាយ សប្បច្ចយំ. អត្តានំ អារព្ភ បវត្តេហិ កាមាសវាទីហិ សហិតត្តា សាសវំ. បច្ចយេហិ អភិសង្ខតត្តា សង្ខតំ. ឧបាទានក្ខន្ធសង្ខាតេ លោកេ និយុត្តតាយ លោកិយំ. កាមតណ្ហាយ អវចរិតត្តា កាមាវចរំ. អរូបធម្មានំ វិយ កស្សចិ អារម្មណស្ស អគ្គហណតោ នាស្ស អារម្មណន្តិ អនារម្មណំ. តទង្គាទិវសេន បហាតព្ពតាភាវតោ អប្បហាតព្ពំ. ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, តេន ‘‘អព្យាកត’’ន្ត្យាទិកំ សព្ពំ ឯកវិធនយំ សង្គណ្ហាតិ.

១៩. អជ្ឈត្តិករូបំ អត្តភាវសង្ខាតំ អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តត្តា. កាមំ អញ្ញេបិ ហិ អជ្ឈត្តសម្ភូតា អត្ថិ, រុឡ្ហីវសេន បន ចក្ខាទិកំយេវ អជ្ឈត្តិកំ. អថ វា ‘‘យទិ មយំ ន ហោម, ត្វំ កដ្ឋកលិង្គរូបមោ ភវិស្សសី’’តិ វទន្តា វិយ អត្តភាវស្ស សាតិសយំ ឧបការត្តា ចក្ខាទីនេវ វិសេសតោ អជ្ឈត្តិកានិ នាម. អត្តសង្ខាតំ វា ចិត្តំ អធិកិច្ច តស្ស ទ្វារភាវេន បវត្តតីតិ អជ្ឈត្តំ, តទេវ អជ្ឈត្តិកំ. តតោ ពហិភូតត្តា ឥតរំ តេវីសតិវិធំ ពាហិររូបំ.

២០. ឥតរំ ពាវីសតិវិធំ អវត្ថុរូបំ.

២២. អដ្ឋវិធម្បិ ឥន្ទ្រិយរូបំ បញ្ចវិញ្ញាណេសុ លិង្គាទីសុ សហជរូបបរិបាលនេ ច អាធិបច្ចយោគតោ. បសាទរូបស្ស ហិ បញ្ចវិធស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាធិបច្ចំ អត្តនោ បដុមន្ទាទិភាវេន តេសម្បិ បដុមន្ទាទិភាវាបាទនតោ. ភាវទ្វយស្សាបិ ឥត្ថិលិង្គាទីសុ អាធិបច្ចំ យថាសកំ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានានម្បិ តេសំ យេភុយ្យេន សភាវកសន្តានេយេវ តំតទាការេន ឧប្បជ្ជនតោ, ន បន ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវតោ. ជីវិតស្ស ច កម្មជបរិបាលនេ អាធិបច្ចំ តេសំ យថាសកំ ខណដ្ឋានស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយប្បដិពទ្ធត្តា. សយញ្ច អត្តនា ឋបិតធម្មសម្ពន្ធេនេវ បវត្តតិ នាវិកោ វិយ.

២៣. វិសយវិសយិភាវប្បត្តិវសេន ថូលត្តា ឱឡារិករូបំ. តតោយេវ គហណស្ស សុករត្តា សន្តិកេរូបំ អាសន្នរូបំ នាម. យោ សយំ, និស្សយវសេន ច សម្បត្តានំ, អសម្បត្តានញ្ច បដិមុខភាវោ អញ្ញមញ្ញបតនំ, សោ បដិឃោ វិយាតិ បដិឃោ. យថា ហិ បដិឃាតេ សតិ ទុព្ពលស្ស ចលនំ ហោតិ, ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ បដិមុខភាវេ សតិ អរូបសភាវត្តា ទុព្ពលស្ស ភវង្គស្ស ចលនំ ហោតិ. បដិឃោ យស្ស អត្ថិ តំ សប្បដិឃំ. តត្ថ សយំ សម្បត្តិ ផោដ្ឋព្ពស្ស, និស្សយវសេន សម្បត្តិ ឃានជិវ្ហាកាយគន្ធរសានំ, ឧភយថាបិ អសម្បត្តិ ចក្ខុសោតរូបសទ្ទានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរំ សោឡសវិធំ ឱឡារិកតាទិសភាវាភាវតោ សុខុមរូបាទិកំ.

២៤. កម្មតោ ជាតំ អដ្ឋារសវិធំ ឧបាទិន្នរូបំ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន កម្មុនា អត្តនោ ផលភាវេន អាទិន្នត្តា គហិតត្តា. ឥតរំ អគ្គហិតគ្គហណេនទសវិធំ អនុបាទិន្នរូបំ.

២៥. ទដ្ឋព្ពភាវសង្ខាតេន និទស្សនេន សហ វត្តតីតិ សនិទស្សនំ. ចក្ខុវិញ្ញាណគោចរភាវោ ហិ និទស្សនន្តិ វុច្ចតិ តស្ស ច រូបាយតនតោ អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ តំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា វត្តុំ វដ្ដតីតិ សហ និទស្សនេន សនិទស្សនន្តិ. ធម្មភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ វិសេសោ, សោ អញ្ញោ វិយ កត្វា ឧបចរិតុំ យុត្តោ. ឯវញ្ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតិ.

២៦. អសម្បត្តវសេនាតិ អត្តានំ អសម្បត្តស្ស គោចរស្ស វសេន, អត្តនា វិសយប្បទេសំ វា អសម្បត្តវសេន. ចក្ខុសោតានិ ហិ រូបសទ្ទេហិ អសម្បត្តានិ, សយំ វា តានិ អសម្បត្តានេវ អារម្មណំ គណ្ហន្តិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ចក្ខុសោតំ បនេតេសុ, ហោតាសម្បត្តគាហកំ;

វិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុត្តា, សន្តរាធិកគោចរេ.

‘‘តថា ហិ ទូរទេសដ្ឋំ, ផលិកាទិតិរោហិតំ;

មហន្តញ្ច នគាទីនំ, វណ្ណំ ចក្ខុ ឧទិក្ខតិ.

‘‘អាកាសាទិគតោ កុច្ឆិ-ចម្មានន្តរិកោបិ ច;

មហន្តោ ច ឃណ្ដាទីនំ, សទ្ទោ សោតស្ស គោចរោ.

‘‘គន្ត្វា វិសយទេសំ តំ, ផរិត្វា គណ្ហតីតិ ចេ;

អធិដ្ឋានវិធានេបិ, តស្ស សោ គោចរោ សិយា.

‘‘ភូតប្បពន្ធតោ សោ ចេ, យាតិ ឥន្ទ្រិយសន្និធិំ;

កម្មចិត្តោជសម្ភូតោ, វណ្ណោ សទ្ទោ ច ចិត្តជោ.

‘‘ន តេសំ គោចរា ហោន្តិ, ន ហិ សម្ភោន្តិ តេ ពហិ;

វុត្តា ច អវិសេសេន, បាឋេ តំវិសយាវ តេ.

‘‘យទិ ចេតំ ទ្វយំ អត្តសមីបំយេវ គណ្ហតិ;

អក្ខិវណ្ណំ តថា មូលំ, បស្សេយ្យ ភមុកស្ស ច.

‘‘ទិសាទេសវវត្ថានំ, សទ្ទស្ស ន ភវេយ្យ ច;

សិយា ច សរវេធិស្ស, សកណ្ណេ សរបាតន’’ន្តិ.

គោចរគ្គាហិករូបំ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ហុត្វា តំតំគោចរគ្គហណសភាវត្តា. ឥតរំ តេវីសតិវិធំ អគោចរគ្គាហិករូបំ គោចរគ្គហណាភាវតោ.

២៧. វណ្ណិតព្ពោ ទដ្ឋព្ពោតិ វណ្ណោ. អត្តនោ ឧទយានន្តរំ រូបំ ជនេតីតិ ឱជា. អវិនិព្ភោគរូបំ កត្ថចិបិ អញ្ញមញ្ញំ វិនិភុញ្ជនស្ស វិសុំ វិសុំ បវត្តិយា អភាវតោ. រូបលោកេ គន្ធាទីនំ អភាវវាទិមតម្បិ ហិ តត្ថ តត្ថ (វិភ. មូលដី. ២២៧; វិភ. អនុដី. ២២៧) អាចរិយេហិ បដិក្ខិត្តមេវ.

២៨. ឥច្ចេវន្តិ ឯត្ថបិ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, តេន ឥធ អនាគតម្បិ សព្ពំ ទុកតិកាទិភេទំ សង្គណ្ហាតិ.

រូបវិភាគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបសមុដ្ឋាននយវណ្ណនា

២៩. កានិ បន តានិ កម្មាទីនិ, កថំ, កត្ថ, កទា ច រូបសមុដ្ឋានានីតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’ត្យាទិ. បដិសន្ធិមុបាទាយាតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណំ ឧបាទាយ. ខណេ ខណេតិ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស តីសុ តីសុ ខណេសុ, និរន្តរមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អបរេ បន ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណំ (វិភ. មូលដី. ២០ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា), ភង្គក្ខណេ ច រូបុប្បាទំ (វិភ. មូលដី. ២០ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា) បដិសេធេន្តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ឋិតិក្ខណាភាវេ តេសំ ឧបបត្តិ ចេវ តត្ថ វត្តព្ពញ្ច ហេដ្ឋា កថិតមេវ, ឥធាបិ បន ភង្គក្ខណេ រូបុប្បាទាភាវេ ឧបបត្តិយា តត្ថ វត្តព្ពេន ច សហ សុខគ្គហណត្ថំ សង្គហេត្វា វុច្ចតិ –

‘‘ឧប្បន្នុប្បជ្ជមានន្តិ, វិភង្គេ ឯវមាទិនំ;

ភង្គក្ខណស្មិំ ឧប្បន្នំ, នោ ច ឧប្បជ្ជមានកំ.

‘‘ឧប្បជ្ជមានមុប្បាទេ, ឧប្បន្នញ្ចាតិអាទិនា;

ភង្គុប្បាទាវ អក្ខាតា, ន ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណោ.

‘‘‘ឧប្បាទោ ច វយោ ចេវ, អញ្ញថត្តំ ឋិតស្ស ច;

បញ្ញាយតី’តិ (អ. និ. ៣.៤៧) វុត្តត្តា, ឋិតិ អត្ថីតិ ចេ មតំ.

‘‘អញ្ញថត្តស្ស ឯកស្មិំ, ធម្មេ អនុបលទ្ធិតោ;

បញ្ញាណវចនា ចេវ, បពន្ធដ្ឋិតិ តត្ថបិ.

‘‘វុត្តា តស្មា ន ចិត្តស្ស, ឋិតិ ទិស្សតិ បាឡិយំ;

អភិធម្មេ អភាវោបិ, និសេធោយេវ សព្ពថា.

‘‘យទា សមុទយោ យស្ស, និរុជ្ឈតិ តទាស្ស កិំ;

ទុក្ខមុប្បជ្ជតីត្យេត្ថ, បញ្ហេ នោតិ និសេធតោ.

‘‘រូបុប្បាទោ ន ភង្គស្មិំ, តស្មា សព្ពេបិ បច្ចយា;

ឧប្បាទេយេវ ចិត្តស្ស, រូបហេតូតិ កេចន.

‘‘វុច្ចតេ តត្ថ ឯកស្មិំ, ធម្មេយេវ យថា មតា;

ឧប្បាទាវត្ថតោ ភិន្នា, ភង្គាវត្ថា តថេវ តុ.

‘‘ភង្គស្សាភិមុខាវត្ថា, ឥច្ឆិតព្ពា អយំ ឋិតិ;

នយទស្សនតោ ឯសា, វិភង្គេ ន តុ ទេសិតា.

‘‘លក្ខណំ សង្ខតស្សេវ, វត្តុមុប្បាទអាទិនំ;

ទេសិតត្តា ន តត្ថាបិ, បពន្ធស្ស ឋិតីរិតា.

‘‘ឧបសគ្គស្ស ធាតូនមត្ថេយេវ បវត្តិតោ;

បញ្ញាយតីតិ ចេតស្ស, អត្ថោ វិញ្ញាយតេ ឥតិ.

‘‘ភង្គេ រូបស្ស នុប្បាទោ, ចិត្តជានំ វសេន វា;

អារុប្បំវាភិសន្ធាយ, ភាសិតោ យមកស្ស ហិ.

‘‘សភាវោយំ យថាលាភ-យោជនាតិ តតោ នហិ;

ន ចិត្តដ្ឋិតិ ភង្គេ ច, ន រូបស្ស អសម្ភវោ’’តិ.

៣១. រូបវិរាគភាវនានិព្ពត្តត្តា ហេតុនោ តព្ពិធុរតាយ, អនោកាសតាយ ច អរូបវិបាកា, រូបជននេ វិសេសបច្ចយេហិ ឈានង្គេហិ សម្បយោគាភាវតោ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ ចាតិ ចុទ្ទស ចិត្តានិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អារុប្បវិបាកទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិត’’ន្តិ. បដិសន្ធិចិត្តំ, បន ចុតិចិត្តញ្ច ឯកូនវីសតិ ភវង្គស្សេវ អន្តោគធត្តា ចិត្តន្តរំ ន ហោតីតិ ន តស្ស វជ្ជនំ កតំ. កិញ្ចាបិ ន កតំ, បច្ឆាជាតបច្ចយរហិតំ, បន អាហារាទីហិ ច អនុបត្ថទ្ធំ ទុព្ពលវត្ថុំ និស្សាយ បវត្តត្តា, អត្តនោ ច អាគន្តុកតាយ កម្មជរូបេហិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ ឋានំ គហេត្វា ឋិតត្តា ច បដិសន្ធិចិត្តំ រូបសមុដ្ឋាបកំ ន ហោតិ. ចុតិចិត្តេ បន អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៣៦; វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា) តាវ ‘‘វូបសន្តវដ្ដមូលស្មិំ សន្តានេ សាតិសយំ សន្តវុត្តិតាយ ខីណាសវស្សេវ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ (ធ. ស. មូលដី. ៦៣៦) វុត្តំ. អានន្ទាចរិយាទយោ បន ‘‘សព្ពេសម្បិ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ វទន្តិ. វិនិច្ឆយោ បន នេសំ សង្ខេបតោ មូលដីកាទីសុ, វិត្ថារតោ ច អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយំ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពោ. បឋមភវង្គមុបាទាយាតិ បដិសន្ធិយា អនន្តរនិព្ពត្តបឋមភវង្គតោ បដ្ឋាយ. ជាយន្តមេវ សមុដ្ឋាបេតិ, ន បន ឋិតំ, ភិជ្ជមានំ វា អនន្តរាទិបច្ចយលាភេន ឧប្បាទក្ខណេយេវ ជនកសាមត្ថិយយោគតោ.

៣២. ឥរិយាយ កាយិកកិរិយាយ បវត្តិបថភាវតោ ឥរិយាបថោ, គមនាទិ, អត្ថតោ តទវត្ថា រូបប្បវត្តិ. តម្បិ សន្ធារេតិ យថាបវត្តំ ឧបត្ថម្ភេតិ. យថា ហិ វីថិចិត្តេហិ អព្ពោកិណ្ណេ ភវង្គេ បវត្តមានេ អង្គានិ ឱសីទន្តិ, ន ឯវមេតេសុ ទ្វត្តិំសវិធេសុ, វក្ខមានេសុ ច ឆព្ពីសតិយា ជាគរណចិត្តេសុ បវត្តមានេសុ. តទា បន អង្គានិ ឧបត្ថទ្ធានិ យថាបវត្តឥរិយាបថភាវេនេវ បវត្តន្តិ.

៣៣. វិញ្ញត្តិម្បិ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ន កេវលំ រូបិរិយាបថានេវ. អវិសេសវចនេបិ បនេត្ថ មនោទ្វារប្បវត្តានេវ វោដ្ឋព្ពនជវនានិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកានិ, តថា ហាសជនកានិ ច បញ្ចទ្វារប្បវត្តានំ បរិទុព្ពលភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កាមញ្ចេត្ថ រូបវិនិមុត្តោ ឥរិយាបថោ, វិញ្ញត្តិ វា នត្ថិ, តថាបិ ន សព្ពំ រូបសមុដ្ឋាបកំ ចិត្តំ ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកំ, វិញ្ញត្តិវិការជនកញ្ច ហោតិ. យំ បន ចិត្តំ វិញ្ញត្តិជនកំ, តំ ឯកំសតោ ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកំ ឥរិយាបថស្ស វិញ្ញត្តិយា សហ អវិនាភាវតោ. ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកញ្ច រូបជនកន្តិ ឥមស្ស វិសេសទស្សនត្ថំ រូបតោ ឥរិយាបថវិញ្ញត្តីនំ វិសុំ គហណំ.

៣៤. តេរសាតិ កុសលតោ ចត្តារិ, អកុសលតោ ចត្តារិ, កិរិយតោ បញ្ចាតិ តេរស. តេសុ ហិ បុថុជ្ជនា អដ្ឋហិ កុសលាកុសលេហិ ហសន្តិ, សេក្ខា ទិដ្ឋិសហគតវជ្ជិតេហិ, អសេក្ខា បន បញ្ចហិ កិរិយចិត្តេហិ, តត្ថាបិ ពុទ្ធា ចតូហិ សហេតុកកិរិយចិត្តេហេវ ហសន្តិ, ន អហេតុកេន ‘‘អតីតំសាទីសុ អប្បដិហតញាណំ បត្វា ឥមេហិ តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តី’’តិ វចនតោ (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥). ន ហិ វិចារណបញ្ញារហិតស្ស ហសិតុប្បាទស្ស ពុទ្ធានំ បវត្តិ យុត្តាតិ វទន្តិ. ហសិតុប្បាទចិត្តេន បន បវត្តិយមានម្បិ តេសំ សិតករណំ បុព្ពេនិវាសអនាគតំសសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ អនុវត្តកត្តា ញាណានុបរិវត្តិយេវាតិ. ឯវញ្ច កត្វា អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៦៨) ‘‘តេសំ ញាណានំ ចិណ្ណបរិយន្តេ ឥទំ ចិត្តំ ហាសយមានំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ន តស្ស ពុទ្ធានំ បវត្តិ សក្កា និវារេតុំ.

៣៥. បច្ឆាជាតាទិបច្ចយូបត្ថម្ភលាភេន ឋិតិក្ខណេយេវ ឧតុឱជានំ ពលវភាវោតិ វុត្តំ ‘‘តេជោធាតុ ឋិតិប្បត្តា’’ត្យាទិ.

៣៧. តត្ថ ហទយឥន្ទ្រិយរូបានិ នវ កម្មតោយេវ ជាតត្តា កម្មជានេវ. យញ្ហិ ជាតំ, ជាយតិ, ជាយិស្សតិ ច, តំ ‘‘កម្មជ’’ន្តិ វុច្ចតិ យថា ទុទ្ធន្តិ.

៤០. បច្ចុប្បន្នបច្ចយាបេក្ខត្តា លហុតាទិត្តយំ កម្មជំ ន ហោតិ, ឥតរថា សព្ពទាភាវីហិ ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘លហុតាទិត្តយំ ឧតុចិត្តាហារេហិ សម្ភោតី’’តិ.

៤៣. ឯកន្តកម្មជានិ នវ, ចតុជេសុ កម្មជានិ នវាតិ អដ្ឋារស កម្មជានិ, បញ្ចវិការរូបសទ្ទអវិនិព្ភោគរូបអាកាសវសេន បន្នរស ចិត្តជានិ, សទ្ទោ, លហុតាទិត្តយំ, អវិនិព្ភោគាកាសរូបានិ នវាតិ តេរស ឧតុជានិ, លហុតាទិត្តយអវិនិព្ភោគាកាសវសេន ទ្វាទស អាហារជានិ.

៤៤. កេវលំ ជាយមានាទិរូបានំ ជាយមានបរិបច្ចមានភិជ្ជមានរូបានំ សភាវត្តា សភាវមត្តំ វិនា អត្តនោ ជាតិអាទិលក្ខណាភាវតោ លក្ខណានិ កេហិចិ បច្ចយេហិ ន ជាយន្តីតិ បកាសិតំ. ឧប្បាទាទិយុត្តានញ្ហិ ចក្ខាទីនំ ជាតិអាទីនិ លក្ខណានិ វិជ្ជន្តិ, ន ឯវំ ជាតិអាទីនំ. យទិ តេសម្បិ ជាតិអាទីនិ សិយុំ, ឯវំ អនវត្ថានមេវ អាបជ្ជេយ្យ. យំ បន ‘‘រូបាយតនំ…បេ… កពឡីការោ អាហារោ. ឥមេ ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានា’’ត្យាទីសុ (ធ. ស. ១២០១) ជាតិយា កុតោចិជាតត្តំ អនុញ្ញាតំ, តម្បិ រូបជនកបច្ចយានំ រូបុប្បាទនំ បតិ អនុបរតព្យាបារានំ បច្ចយភាវូបគមនក្ខណេ ជាយមានធម្មវិការភាវេន ឧបលព្ភមានតំ សន្ធាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យម្បិ ‘‘ជាតិ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ វចនំ (សំ. និ. ២.២០), តត្ថាបិ បដិច្ចសមុប្បន្នានំ លក្ខណភាវតោតិ អយមេត្ថាភិសន្ធិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘បាឋេ កុតោចិ ជាតត្តំ, ជាតិយា បរិយាយតោ;

សង្ខតានំ សភាវត្តា, តីសុ សង្ខតតោទិតា’’តិ.

រូបសមុដ្ឋាននយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កលាបយោជនាវណ្ណនា

៤៥. យស្មា បនេតានិ រូបានិ កម្មាទិតោ ឧប្បជ្ជមានានិបិ ន ឯកេកំ សមុដ្ឋហន្តិ, អថ ខោ បិណ្ឌតោវ. តស្មា បិណ្ឌានំ គណនបរិច្ឆេទំ, សរូបញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ឯកុប្បាទា’’ត្យាទិ វុត្តំ. សហវុត្តិនោតិ វិសុំ វិសុំ កលាបគតរូបវសេន សហវុត្តិនោ, ន សព្ពកលាបានំ អញ្ញមញ្ញំ សហុប្បត្តិវសេន.

៤៦. ទស បរិមាណា អស្សាតិ ទសកំ, សមុទាយស្សេតំ នាមំ, ចក្ខុនា ឧបលក្ខិតំ, តប្បធានំ វា ទសកំ ចក្ខុទសកំ. ឯវំ សេសេសុបិ.

៤៧. វចីវិញ្ញត្តិគ្គហណេន សទ្ទោបិ សង្គហិតោ ហោតិ តស្សា តទវិនាភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘វចីវិញ្ញត្តិទសក’’ន្តិ.

៥០. កិំ បនេតេ ឯកវីសតិ កលាបា សព្ពេបិ សព្ពត្ថ ហោន្តិ, ឧទាហុ កេចិ កត្ថចីតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’ត្យាទិ.

កលាបយោជនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបបវត្តិក្កមវណ្ណនា

៥២. ឥទានិ នេសំ សម្ភវវសេន, បវត្តិបដិសន្ធិវសេន, យោនិវសេន ច បវត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពានិបិ បនេតានី’’ត្យាទិ វុត្តំ. យថារហន្តិ សភាវកបរិបុណ្ណាយតនានំ អនុរូបតោ.

៥៣. កមលកុហរគព្ភមលាទិសំសេទដ្ឋានេសុ ជាតា សំសេទជា. ឧបបាតោ នេសំ អត្ថីតិ ឱបបាតិកា, ឧក្កំសគតិបរិច្ឆេទវសេន ចេត្ថ វិសិដ្ឋឧបបាតោ គហិតោ យថា ‘‘អភិរូបស្ស កញ្ញា ទាតព្ពា’’តិ. សត្ត ទសកានិ បាតុភវន្តិ បរិបុណ្ណាយតនភាវេន ឧបលព្ភនតោ. កទាចិ ន លព្ភន្តិ ជច្ចន្ធជច្ចពធិរជច្ចាឃាននបុំសកអាទិកប្បិកានំ វសេន. តត្ថ សុគតិយំ មហានុភាវេន កម្មុនា និព្ពត្តមានានំ ឱបបាតិកានំ ឥន្ទ្រិយវេកល្លាយោគតោ ចក្ខុសោតឃានាលាភោ សំសេទជានំ, ភាវាលាភោ បឋមកប្បិកឱបបាតិកានំ វសេនបិ. ទុគ្គតិយំ បន ចក្ខុសោតភាវាលាភោ ទ្វិន្នម្បិ វសេន, ឃានាលាភោ សំសេទជានមេវ វសេន, ន ឱបបាតិកានំ វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ ធម្មហទយវិភង្គេ ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ទស, កស្សចិ អបរានិបិ ទស, កស្សចិ នវ, កស្សចិ សត្តា’’តិ (វិភ. ១០០៧) វចនតោ បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយស្ស ឱបបាតិកស្ស សទ្ទាយតនវជ្ជិតានិ ឯកាទសាយតនានិ វុត្តានិ. អន្ធស្ស ចក្ខាយតនវជ្ជិតានិ ទស, តថា ពធិរស្ស សោតាយតនវជ្ជិតានិ, អន្ធពធិរស្ស តទុភយវជ្ជិតានិ នវ, គព្ភសេយ្យកស្ស ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាសទ្ទាយតនវជ្ជិតានិសត្តាយតនានិ វុត្តានិ. យទិ បន អឃានកោបិ ឱបបាតិកោ សិយា, អន្ធពធិរាឃានកានំ វសេន តិក្ខត្តុំ ទស, អន្ធពធិរអន្ធាឃានកពធិរាឃានកានំ វសេន តិក្ខត្តុំ នវ, អន្ធពធិរាឃានកស្ស វសេន ច អដ្ឋ អាយតនានិ វត្តព្ពានិ សិយុំ, ន បនេវំ វុត្តានិ. តស្មា នត្ថិ ឱបបាតិកស្ស ឃានវេកល្លន្តិ. តថា ច វុត្តំ យមកដ្ឋកថាយំ ‘‘អឃានកោ ឱបបាតិកោ នត្ថិ. យទិ ភវេយ្យ, កស្សចិ អដ្ឋាយតនានីតិ វទេយ្យា’’តិ (យម. អដ្ឋ. អាយតនយមក. ១៨-២១).

សំសេទជានំ បន ឃានាភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ’’ត្យាទិបាឡិយា (វិភ. ១០០៧) ឱបបាតិកយោនិមេវ សន្ធាយ, សត្តាយតនគ្គហណស្ស ច អញ្ញេសំ អសម្ភវតោ គព្ភសេយ្យកមេវ សន្ធាយ វុត្តត្តា. យំ បន ‘‘សំសេទជយោនិកា បរិបុណ្ណាយតនភាវេន ឱបបាតិកសង្គហំ កត្វា វុត្តា’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ, តម្បិ បរិបុណ្ណាយតនំយេវ សំសេទជានំ ឱបបាតិកេសុ សង្គហវសេន វុត្តំ. អបរេ បន យមកេ ឃានជិវ្ហានំ សហចារិតា វុត្តាតិ អជិវ្ហស្ស អសម្ភវតោ អឃានកស្សបិ អភាវមេវ វណ្ណេន្តិ, តត្ថាបិ យថា ចក្ខុសោតានិ រូបភវេ ឃានជិវ្ហាហិ វិនា បវត្តន្តិ, ន ឯវំ ឃានជិវ្ហា អញ្ញមញ្ញំ វិនា បវត្តន្តិ ទ្វិន្នម្បិ រូបភវេ អនុប្បជ្ជនតោតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ កាមភវេ អប្បវត្តិវសេន តេសំ សហចារិតា វុត្តាតិ ន ន សក្កា វត្តុន្តិ.

៥៤. គព្ភេ មាតុកុច្ឆិយំ សេន្តីតិ គព្ភសេយ្យកា, តេយេវ រូបាទីសុ សត្តតាយ សត្តាតិ គព្ភសេយ្យកសត្តា. ឯតេ អណ្ឌជជលាពុជា. តីណិ ទសកានិ បាតុភវន្តិ, យានិ ‘‘កលលរូប’’ន្តិ វុច្ចន្តិ, បរិបិណ្ឌិតានិ ច តានិ ជាតិឧណ្ណាយ ឯកស្ស អំសុនោ បសន្នតិលតេលេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដស្ស បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្តានិ អច្ឆានិ វិប្បសន្នានិ. កទាចិ ន លព្ភតិ អភាវកសត្តានំ វសេន. តតោ បរន្តិ បដិសន្ធិតោ បរំ. បវត្តិកាលេតិ សត្តមេ សត្តាហេ, ដីកាការមតេន ឯកាទសមេ សត្តាហេ វា. កមេនាតិ ចក្ខុទសកបាតុភាវតោ សត្តាហាតិក្កមេន សោតទសកំ, តតោ សត្តាហាតិក្កមេន ឃានទសកំ, តតោ សត្តាហាតិក្កមេន ជិវ្ហាទសកន្តិ ឯវំ អនុក្កមេន. អដ្ឋកថាយម្បិ ហិ អយមត្ថោ ទស្សិតោវ.

៥៥. ឋិតិកាលន្តិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិកាលំ. បដិសន្ធិចិត្តសហជាតា ហិ ឧតុ ឋានប្បត្តា តស្ស ឋិតិក្ខណេ សុទ្ធដ្ឋកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តទា ឧប្បន្នា ភង្គក្ខណេត្យាទិនា អនុក្កមេន ឧតុ រូបំ ជនេតិ. ឱជាផរណមុបាទាយាតិ គព្ភសេយ្យកស្ស មាតុ អជ្ឈោហដាហារតោ សំសេទជោបបាតិកានញ្ច មុខគតសេម្ហាទិតោ ឱជាយ រសហរណីអនុសារេន សរីរេ ផរណកាលតោ បដ្ឋាយ.

៥៦. ចុតិចិត្តំ ឧបរិមំ ឯតស្សាតិ ចុតិចិត្តោបរិ. កម្មជរូបានិ ន ឧប្បជ្ជន្តិ តទុប្បត្តិយំ មរណាភាវតោ. កម្មជរូបវិច្ឆេទេ ហិ ‘‘មតោ’’តិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘អាយុ ឧស្មា ច វិញ្ញាណំ, យទា កាយំ ជហន្តិមំ;

អបវិទ្ធោ តទា សេតិ, និរត្ថំវ កលិង្គរ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៣.៩៥ ថោកំ វិសទិសំ);

បុរេតរន្តិ សត្តរសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេ. តតោបរំ ចិត្តជាហារជរូបញ្ច វោច្ឆិជ្ជតីតិ អជីវកសន្តានេ តេសំ ឧប្បត្តិយា អភាវតោ យថានិព្ពត្តំ ចិត្តជំ, អាហារជញ្ច តតោ បរំ កិញ្ចិ កាលំ បវត្តិត្វា និរុជ្ឈតិ. អបរេ បន អាចរិយា ‘‘ចិត្តជរូបំ ចុតិចិត្តតោ បុរេតរមេវ វោច្ឆិជ្ជតី’’តិ វណ្ណេន្តិ.

៥៨. រូបលោកេ ឃានជិវ្ហាកាយានំ អភាវេ ការណំ វុត្តមេវ. ភាវទ្វយំ បន ពហលកាមរាគូបនិស្សយត្តា ព្រហ្មានញ្ច តទភាវតោ តត្ថ ន បវត្តតិ. អាហារជកលាបានិ ច ន លព្ភន្តិ អជ្ឈោហដាហារាភាវេន សរីរគតស្សបិ អាហារស្ស រូបសមុដ្ឋាបនាភាវតោ. ពាហិរញ្ហិ ឧតុំ, អាហារញ្ច ឧបនិស្សយំ លភិត្វា ឧតុអាហារា រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ. ជីវិតនវកន្តិ កាយាភាវតោ កាយទសកដ្ឋានិយំ ជីវិតនវកំ.

៥៩. អតិរិច្ឆតិ សេសព្រហ្មានំ បដិសន្ធិយំ, បវត្តេ ច ឧបលភិតព្ពរូបតោ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, មរណកាលេ បន ព្រហ្មានំ សរីរនិក្ខេបាភាវតោ សព្ពេសម្បិ តិសមុដ្ឋានានិ, ទ្វិសមុដ្ឋានានិ ច សហេវ និរុជ្ឈន្តិ.

៦១. រូបេសុ តេវីសតិ ឃានជិវ្ហាកាយភាវទ្វយវសេន បញ្ចន្នំ អភាវតោ. កេចិ បន ‘‘លហុតាទិត្តយម្បិ តេសុ នត្ថិ ទន្ធត្តករាទិធាតុក្ខោភាភាវតោ’’តិ វទន្តិ, តំ អការណំ. ន ហិ វូបសមេតព្ពាបេក្ខា តព្ពិរោធិធម្មប្បវត្តិ តថា សតិ សហេតុកកិរិយចិត្តេសុ លហុតាទីនំ អភាវប្បសង្គតោ. ‘‘សទ្ទោ វិការោ’’ត្យាទិ សព្ពេសម្បិ សាធារណវសេន វុត្តំ.

រូបបវត្តិក្កមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និព្ពានភេទវណ្ណនា

៦២. ឯត្តាវតា ចិត្តចេតសិករូបានិ វិភាគតោ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ និព្ពានំ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘និព្ពានំ បនា’’ត្យាទិ. ‘‘ចតុមគ្គញាណេន សច្ឆិកាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា និព្ពានស្ស តំតំអរិយបុគ្គលានំ បច្ចក្ខសិទ្ធតំ ទស្សេតិ. ‘‘មគ្គផលានមារម្មណភូត’’ន្តិ ឥមិនា កល្យាណបុថុជ្ជនានំ អនុមានសិទ្ធតំ. សង្ខតធម្មារម្មណញ្ហិ, បញ្ញត្តារម្មណំ វា ញាណំ កិលេសានំ សមុច្ឆេទបដិប្បស្សម្ភនេ អសមត្ថំ, អត្ថិ ច លោកេ កិលេសសមុច្ឆេទាទិ. តស្មា អត្ថិ សង្ខតសម្មុតិធម្មវិបរីតោ កិលេសានំ សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិករានំ មគ្គផលានំ អារម្មណភូតោ និព្ពានំ នាម ឯកោ ធម្មោតិ សិទ្ធំ. បច្ចក្ខានុមានសិទ្ធតាសន្ទស្សនេន ច អភាវមត្តំ និព្ពានន្តិ វិប្បដិបន្នានំ វាទំ និសេធេតីតិ អលមតិប្បបញ្ចេន. ខន្ធាទិភេទេ តេភូមកធម្មេ ហេដ្ឋុបរិយវសេន វិននតោ សំសិព្ពនតោ វានសង្ខាតាយ តណ្ហាយ និក្ខន្តត្តា វិសយាតិក្កមវសេន អតីតត្តា.

៦៣. សភាវតោតិ អត្តនោ សន្តិលក្ខណេន. ឧបាទីយតិ កាមុបាទាទីហីតិ ឧបាទិ, បញ្ចក្ខន្ធស្សេតំ អធិវចនំ, ឧបាទិយេវ សេសោ កិលេសេហីតិ ឧបាទិសេសោ, តេន សហ វត្តតីតិ សឧបាទិសេសា, សា ឯវ និព្ពានធាតូតិ សឧបាទិសេសនិព្ពានធាតុ. ការណបរិយាយេនាតិ សឧបាទិសេសាទិវសេន បញ្ញាបនេ ការណភូតស្ស ឧបាទិសេស ភាវាភាវស្ស លេសេន.

៦៤. អារម្មណតោ, សម្បយោគតោ ច រាគទោសមោហេហិ សុញ្ញត្តា សុញ្ញំ, សុញ្ញមេវ សុញ្ញតំ, តថា រាគាទិនិមិត្តរហិតត្តា អនិមិត្តំ. រាគាទិបណិធិរហិតត្តា អប្បណិហិតំ. សព្ពសង្ខារេហិ វា សុញ្ញត្តា សុញ្ញតំ. សព្ពសង្ខារនិមិត្តាភាវតោ អនិមិត្តំ. តណ្ហាបណិធិយា អភាវតោ អប្បណិហិតំ.

៦៥. ចវនាភាវតោ អច្ចុតំ. អន្តស្ស បរិយោសានស្ស អតិក្កន្តត្តា អច្ចន្តំ. បច្ចយេហិ អសង្ខតត្តា អសង្ខតំ. អត្តនោ ឧត្តរិតរស្ស អភាវតោ, សហធម្មេន វត្តព្ពស្ស ឧត្តរស្ស វា អភាវតោ អនុត្តរំ. វានតោ តណ្ហាតោ មុត្តត្តា សព្ពសោ អបគតត្តា វានមុត្តា. មហន្តេ សីលក្ខន្ធាទិកេ ឯសន្តិ គវេសន្តីតិ មហេសយោ. ‘‘ឥតិ ចិត្ត’’ន្ត្យាទិ ឆហិ បរិច្ឆេទេហិ វិភត្តានំ ចិត្តាទីនំ និគមនំ.

និព្ពានភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

រូបបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.