៧. សមុច្ចយបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១. សលក្ខណា ចិន្តនាទិសលក្ខណា ចិត្តចេតសិកនិប្ផន្នរូបនិព្ពានវសេន ទ្វាសត្តតិបភេទា វត្ថុធម្មា សភាវធម្មា វុត្តា, ឥទានិ តេសំ យថាយោគំ សភាវធម្មានំ ឯកេកសមុច្ចយវសេន យោគានុរូបតោ អកុសលសង្គហាទិភេទំ សមុច្ចយំ រាសិំ បវក្ខាមីតិ យោជនា.

២. អកុសលានមេវ សភាគធម្មវសេន សង្គហោ អកុសលសង្គហោ. កុសលាទិវសេន មិស្សកានំ សង្គហោ មិស្សកសង្គហោ, សច្ចាភិសម្ពោធិសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស បក្ខេ ភវានំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ សតិបដ្ឋានាទិភេទានំ សភាគវត្ថុវសេន សង្គហោ ពោធិបក្ខិយសង្គហោ. ខន្ធាទិវសេន សព្ពេសំ សង្គហោ សព្ពសង្គហោ.

អកុសលសង្គហវណ្ណនា

៣. បុព្ពកោដិយា អបញ្ញាយនតោ ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន, វណតោ វា វិស្សន្ទមានយូសា វិយ ចក្ខាទិតោ វិសយេសុ វិស្សន្ទនតោ អាសវា. អថ វា ភវតោ អាភវគ្គំ ធម្មតោ អាគោត្រភុំ សវន្តិ បវត្តន្តីតិ អាសវា. អវធិអត្ថោ ចេត្ថ អា-ការោ, អវធិ ច មរិយាទាភិវិធិវសេន ទុវិធោ. តត្ថ ‘‘អាបាដលិបុត្តំ វុដ្ឋោ ទេវោ’’ត្យាទីសុ វិយ កិរិយំ ពហិ កត្វា បវត្តោ មរិយាទោ. ‘‘អាភវគ្គំ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ’’ត្យាទីសុ វិយ កិរិយំ ព្យាបេត្វា បវត្តោ អភិវិធិ. ឥធ បន អភិវិធិម្ហិ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហេតេ និព្ពត្តិដ្ឋានភូតេ ច ភវគ្គេ, គោត្រភុម្ហិ ច អារម្មណភូតេ បវត្តន្តិ. វិជ្ជមានេសុ ច អញ្ញេសុ អាភវគ្គំ, អាគោត្រភុញ្ច សវន្តេសុ មានាទីសុ អត្តត្តនិយគ្គហណវសេន អភិព្យាបនតោ មទករណដ្ឋេន អាសវសទិសតាយ ច ឯតេយេវ អាសវភាវេន និរុឡ្ហាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កាមោយេវ អាសវោ កាមាសវោ, កាមរាគោ. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ភវាសវោ. ឈាននិកន្តិសស្សតទិដ្ឋិសហគតោ ច រាគោ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហតិ. តត្ថ បឋមោ ឧបបត្តិភវេសុ រាគោ, ទុតិយោ កម្មភវេ, តតិយោ ភវទិដ្ឋិសហគតោ. ទ្វាសដ្ឋិវិធា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋាសវោ. ទុក្ខាទីសុ ចតូសុ សច្ចេសុ, បុព្ពន្តេ, អបរន្តេ, បុព្ពាបរន្តេ, បដិច្ចសមុប្បាទេសុ ចាតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាសវោ.

៤. ឱត្ថរិត្វា ហរណតោ, ឱហននតោ វា ហេដ្ឋា កត្វា ហននតោ ឱសីទាបនតោ ‘‘ឱឃោ’’តិ វុច្ចតិ ជលប្បវាហោ, ឯតេ ច សត្តេ ឱត្ថរិត្វា ហនន្តា វដ្ដស្មិំ សត្តេ ឱសីទាបេន្តា វិយ ហោន្តីតិ ឱឃសទិសតាយ ឱឃា, អាសវាយេវ បនេត្ថ យថាវុត្តដ្ឋេន ‘‘ឱឃា’’តិ ច វុច្ចន្តិ.

៥. វដ្ដស្មិំ, ភវយន្តកេ វា សត្តេ កម្មវិបាកេន ភវន្តរាទីហិ, ទុក្ខេន វា សត្តេ យោជេន្តីតិ យោគា, ហេដ្ឋា វុត្តធម្មាវ.

៦. នាមកាយេន រូបកាយំ, បច្ចុប្បន្នកាយេន វា អនាគតកាយំ គន្ថេន្តិ ទុប្បមុញ្ចំ វេឋេន្តីតិ កាយគន្ថា. គោសីលាទិនា សីលេន, វតេន, តទុភយេន ច សុទ្ធីតិ ឯវំ បរតោ អសភាវតោ អាមសនំ បរាមាសោ. ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសនំ ទឡ្ហគ្គាហោ ឥទំ សច្ចាភិនិវេសោ.

៧. មណ្ឌូកំ បន្នគោ វិយ ភុសំ ទឡ្ហំ អារម្មណំ អាទិយន្តីតិ ឧបាទានានិ. កាមោយេវ ឧបាទានំ, កាមេ ឧបាទិយតីតិ វា កាមុបាទានំ. ‘‘ឥមិនា មេ សីលវតាទិនា សំសារសុទ្ធី’’តិ ឯវំ សីលវតាទីនំ គហណំ សីលព្ពតុបាទានំ. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ខន្ធេហិ ព្យតិរិត្តាព្យតិរិត្តវសេន វីសតិ បរិកប្បិតស្ស អត្តនោ វាទោ អត្តវាទោ. សោយេវ ឧបាទានន្តិ អត្តវាទុបាទានំ.

៨. ឈានាទិវសេន ឧប្បជ្ជនកកុសលចិត្តំ និសេធេន្តិ តថា តស្ស ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តីតិ នីវរណានិ, បញ្ញាចក្ខុនោ វា អាវរណដ្ឋេន នីវរណា. បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អធិមត្តរាគសង្ខាតោ កាមោយេវ ឆន្ទនដ្ឋេន ឆន្ទោ ចាតិ កាមច្ឆន្ទោ. សោយេវ នីវរណន្តិ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. ព្យាបជ្ជតិ វិនស្សតិ ឯតេន ចិត្តន្តិ ព្យាបាទោ, ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’ត្យាទិនយប្បវត្តនវវិធអាឃាតវត្ថុបទដ្ឋានតាយ នវវិធោ, អដ្ឋានកោបេន សហ ទសវិធោ វា ទោសោ, សោយេវ នីវរណន្តិ ព្យាបាទនីវរណំ. ថិនមិទ្ធមេវ នីវរណំ ថិនមិទ្ធនីវរណំ. តថា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ. កស្មា បនេតេ ភិន្នធម្មា ទ្វេ ទ្វេ ឯកនីវរណភាវេន វុត្តាតិ? កិច្ចាហារបដិបក្ខានំ សមានភាវតោ. ថិនមិទ្ធានញ្ហិ ចិត្តុប្បាទស្ស លយាបាទនកិច្ចំ សមានំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចានំ អវូបសន្តភាវការណំ. តថា បុរិមានំ ទ្វិន្នំ តន្ទីវិជម្ភិតា អាហារោ, ហេតូត្យត្ថោ, បច្ឆិមានំ ញាតិព្យសនាទិវិតក្កនំ. បុរិមានញ្ច ទ្វិន្នំ វីរិយំ បដិបក្ខភូតំ, បច្ឆិមានំ សមថោតិ, តេនាហុ បោរាណា –

‘‘កិច្ចាហារវិបក្ខានំ, ឯកត្តា ឯកមេត្ថ ហិ;

កតមុទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ, ថិនមិទ្ធញ្ច តាទិនា.

‘‘លីនតាសន្តតា កិច្ចំ, តន្ទី ញាតិវិតក្កនំ;

ហេតុ វីរិយសមថា, ឥមេ តេសំ វិរោធិនោ’’តិ.

៩. អប្បហីនដ្ឋេន អនុ អនុ សន្តានេ សេន្តីតិ អនុសយា, អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីត្យត្ថោ. អប្បហីនា ហិ កិលេសា ការណលាភេ សតិ ឧបជ្ជនារហា សន្តានេ អនុ អនុ សយិតា វិយ ហោន្តីតិ តទវត្ថា ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេ បន និប្បរិយាយតោ អនាគតា កិលេសា, អតីតបច្ចុប្បន្នាបិ តំសភាវត្តា តថា វុច្ចន្តិ. ន ហិ កាលភេទេន ធម្មានំ សភាវភេទោ អត្ថិ, យទិ អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយា, ននុ សព្ពេបិ កិលេសា អប្បហីនា អនុសយា ភវេយ្យុន្តិ? ន មយំ អប្បហីនតាមត្តេន ‘‘អនុសយា’’តិ វទាម, អថ ខោ អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតា កិលេសា អនុសយាតិ. ថាមគមនញ្ច អនញ្ញសាធារណោ កាមរាគាទីនមេវ អាវេណិកោ សភាវោតិ អលំ វិវាទេន. កាមរាគោយេវ អនុសយោ កាមរាគានុសយោ.

១០. សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនានិ.

១២. ចិត្តំ កិលិស្សតិ ឧបតប្បតិ, ពាធីយតិ វា ឯតេហីតិ កិលេសា.

១៣. កាមភវនាមេនាតិ កាមភវសង្ខាតានំ អារម្មណានំ នាមេន. តថាបវត្តន្តិ សីលព្ពតាទីនំ បរតោ អាមសនាទិវសេន បវត្តំ.

១៤. អាសវា ច ឱឃា ច យោគា ច គន្ថា ច វត្ថុតោ ធម្មតោ វុត្តនយេន តយោ. តថា ឧបាទានា ទុវេ វុត្តា តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន. នីវរណា អដ្ឋ សិយុំ ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចានំ វិសុំ គហណតោ. អនុសយា ឆឡេវ ហោន្តិ កាមរាគភវរាគានុសយានំ តណ្ហាសភាវេន ឯកតោ គហិតត្តា. នវ សំយោជនា មតា ឧភយត្ថ វុត្តានំ តណ្ហាសភាវានំ, ទិដ្ឋិសភាវានញ្ច ឯកេកំ សង្គហិតត្តា. កិលេសា បន សុត្តន្តវសេន, អភិធម្មវសេនបិ ទស. ឥតិ ឯវំ បាបានំ អកុសលានំ សង្គហោ នវធា វុត្តោ. ឯត្ថ ច –

នវាដ្ឋសង្គហា លោភ-ទិដ្ឋិយោ សត្តសង្គហា;

អវិជ្ជា បដិឃោ បញ្ច-សង្គហោ ចតុសង្គហា;

កង្ខា តិសង្គហា មានុទ្ធច្ចា ថិនំ ទ្វិសង្គហំ.

កុក្កុច្ចមិទ្ធាហិរិកា-នោត្តប្បិស្សា និគូហនា;

ឯកសង្គហិតា បាបា, ឥច្ចេវំ នវសង្គហា.

អកុសលសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មិស្សកសង្គហវណ្ណនា

១៥. ហេតូសុ វត្តព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

១៦. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ចិន្តនសង្ខាតេន ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន យថារហំ បច្ចនីកធម្មឈាបនដ្ឋេន ច ឈានានិ ច តានិ អង្គានិ ច សមុទិតានំ អវយវភាវេន អង្គីយន្តិ ញាយន្តីតិ ឈានង្គានិ. អវយវវិនិមុត្តស្ស ច សមុទាយស្ស អភាវេបិ សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ វិសុំ វិសុំ អង្គភាវេន វុច្ចន្តិ ឯកតោ ហុត្វា ឈានភាវេន. ទោមនស្សញ្ចេត្ថ អកុសលឈានង្គំ, សេសានិ កុសលាកុសលាព្យាកតឈានង្គានិ.

១៧. សុគតិទុគ្គតីនំ, និព្ពានស្ស ច អភិមុខំ បាបនតោ មគ្គា, តេសំ បថភូតានិ អង្គានិ, មគ្គស្ស វា អដ្ឋង្គិកស្ស អង្គានិ មគ្គង្គានិ. សម្មា អវិបរីតតោ បស្សតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សា បន ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្ត្យាទិវសេន ទសវិធា, បរិញ្ញាទិកិច្ចវសេន ចតុព្ពិធា វា. សម្មា សង្កប្បេន្តិ ឯតេនាតិ សម្មាសង្កប្បោ. សោ នេក្ខម្មសង្កប្បអព្យាបាទសង្កប្បអវិហិំសាសង្កប្បវសេន តិវិធោ. សម្មាវាចាទយោ ហេដ្ឋា វិភាវិតាវ. សម្មា វាយមន្តិ ឯតេនាតិ សម្មាវាយាមោ. សម្មា សរន្តិ ឯតាយាតិ សម្មាសតិ. ឥមេសំ បន ភេទំ ឧបរិ វក្ខតិ. សម្មា សាមញ្ច អាធីយតិ ឯតេន ចិត្តន្តិ សម្មាសមាធិ, បឋមជ្ឈានាទិវសេន បញ្ចវិធា ឯកគ្គតា. មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ ទុគ្គតិមគ្គត្តា មគ្គង្គានិ.

១៨. ទស្សនាទីសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ, យេភុយ្យេន តំសហិតសន្តានប្បវត្តិយំ លិង្គាទីហិ, ជីវនេ ជីវន្តេហិ កម្មជរូបសម្បយុត្តធម្មេហិ, មននេ ជាននេ សម្បយុត្តធម្មេហិ, សុខិតាទិភាវេ សុខិតាទីហិ សហជាតេហិ, សទ្ទហនាទីសុ សទ្ទហនាទិវសប្បវត្តេហិ តេហេវ, ‘‘អនញ្ញាតំ ញស្សាមី’’តិ បវត្តិយំ តថាបវត្តេហិ សហជាតេហិ, អាជាននេ អញ្ញភាវិភាវេ ច អាជាននាទិវសប្បវត្តេហិ សហជាតេហិ អត្តានំ អនុវត្តាបេន្តា ធម្មា ឥស្សរដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានិ នាមាតិ អាហ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយ’’ន្ត្យាទិ. អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២១៩; វិសុទ្ធិ. ២.៥២៥) បន អបរេបិ ឥន្ទលិង្គដ្ឋាទយោ ឥន្ទ្រិយដ្ឋា វុត្តា. ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ រូបារូបវសេន ទុវិធំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. ‘‘អនមតគ្គេ សំសារេ អនញ្ញាតំ អមតំ បទំ, ចតុសច្ចធម្មមេវ វា ញស្សាមី’’តិ ឯវមជ្ឈាសយេន បដិបន្នស្ស ឥន្ទ្រិយំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ. អាជានាតិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វា ជានាតិ ឥន្ទ្រិយញ្ចាតិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. អញ្ញាតាវិនោ ចត្តារិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតស្ស អរហតោ ឥន្ទ្រិយំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. ធម្មសរូបវិភាវនត្ថញ្ចេត្ថ បញ្ញិន្ទ្រិយគ្គហណំ, បុគ្គលជ្ឈាសយកិច្ចវិសេសវិភាវនត្ថំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយាទីនំ គហណំ.

ឯត្ថ ច សត្តបញ្ញត្តិយា វិសេសនិស្សយត្តា អជ្ឈត្តិកាយតនានិ អាទិតោ វុត្តានិ, មនិន្ទ្រិយំ បន អជ្ឈត្តិកាយតនភាវសាមញ្ញេន ឯត្ថេវ វត្តព្ពម្បិ អរូបិន្ទ្រិយេហិ សហ ឯកតោ ទស្សនត្ថំ ជីវិតិន្ទ្រិយានន្តរំ វុត្តំ, សាយំ បញ្ញត្តិ ឥមេសំ វសេន ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ វិភាគំ គច្ឆតីតិ ទស្សនត្ថំ តទនន្តរំ ភាវទ្វយំ, តយិមេ ឧបាទិន្នធម្មា ឥមស្ស វសេន តិដ្ឋន្តីតិ ទស្សនត្ថំ តតោ បរំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, សត្តសញ្ញិតោ ធម្មបុញ្ជោ បពន្ធវសេន បវត្តមានោ ឥមាហិ វេទនាហិ សំកិលិស្សតីតិ ទស្សនត្ថំ តតោ វេទនាបញ្ចកំ, តាហិ បន វិសុទ្ធិកាមានំ វោទានសម្ភារទស្សនត្ថំ តតោ សទ្ធាទិបញ្ចកំ, សម្ភូតវោទានសម្ភារា ច ឥមេហិ វិសុជ្ឈន្តីតិ វិសុទ្ធិប្បត្តា, និដ្ឋិតកិច្ចា ច ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ អន្តេ តីណិ វុត្តានិ. ឯត្តាវតា អធិប្បេតត្ថសិទ្ធីតិ អញ្ញេសំ អគ្គហណន្តិ ឥទមេតេសំ អនុក្កមេន ទេសនាយ ការណន្តិ អលមតិប្បបញ្ចេន.

១៩. អសទ្ធិយកោសជ្ជបមាទឧទ្ធច្ចអវិជ្ជាអហិរិកអនោត្តប្បសង្ខាតេហិ បដិបក្ខធម្មេហិ អកម្បិយដ្ឋេន, សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន ច សទ្ធាទីនិ សត្ត ពលានិ, អហិរិកានោត្តប្បទ្វយំ បន សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេនេវ.

២០. អត្តាធីនប្បវត្តីនំ បតិភូតា ធម្មា អធិបតី. ‘‘ឆន្ទវតោ កិំនាម ន សិជ្ឈតី’’ត្យាទិកំ ហិ បុព្ពាភិសង្ខារូបនិស្សយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ ចិត្តេ ឆន្ទាទយោ ធុរភូតា សយំ សម្បយុត្តធម្មេ សាធយមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ, តេ ច តេសំ វសេន បវត្តន្តិ, តេន តេ អត្តាធីនានំ បតិភាវេន បវត្តន្តិ. អញ្ញេសំ អធិបតិធម្មានំ អធិបតិភាវនិវារណវសេន ឥស្សរិយំ អធិបតិតា. សន្តេសុបិ ឥន្ទ្រិយន្តរេសុ កេវលំ ទស្សនាទីសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ អនុវត្តាបនមត្តំ ឥន្ទ្រិយតាតិ អយំ អធិបតិឥន្ទ្រិយានំ វិសេសោ.

២១. ឱជដ្ឋមករូបាទយោ អាហរន្តីតិ អាហារា. កពឡីការាហារោ ហិ ឱជដ្ឋមករូបំ អាហរតិ, ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា, មនោសញ្ចេតនាហារសង្ខាតំ កុសលាកុសលកម្មំ តីសុ ភវេសុ បដិសន្ធិំ. វិញ្ញាណាហារសង្ខាតំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ សហជាតនាមរូបេអាហរតិ, កិញ្ចាបិ សកសកបច្ចយុប្បន្នេ អាហរន្តា អញ្ញេបិ អត្ថិ. អជ្ឈត្តិកសន្តតិយា បន វិសេសបច្ចយត្តា ឥមេយេវ ចត្តារោ ‘‘អាហារា’’តិ វុត្តា.

កពឡីការាហារភក្ខានញ្ហិ សត្តានំ រូបកាយស្ស កពឡីការាហារោ វិសេសបច្ចយោ កម្មាទិជនិតស្សបិ តស្ស កពឡីការាហារូបត្ថម្ភពលេនេវ ទសវស្សាទិប្បវត្តិសម្ភវតោ. តថា ហេស ‘‘ធាតិ វិយ កុមារស្ស, ឧបត្ថម្ភនកយន្តំ វិយ គេហស្សា’’តិ វុត្តោ. ផស្សោបិ សុខាទិវត្ថុភូតំ អារម្មណំ ផុសន្តោយេវ សុខាទិវេទនាបវត្តនេន សត្តានំ ឋិតិយា បច្ចយោ ហោតិ. មនោសញ្ចេតនា កុសលាកុសលកម្មវសេន អាយូហមានាយេវ ភវមូលនិប្ផាទនតោ សត្តានំ ឋិតិយា បច្ចយោ ហោតិ. វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវ នាមរូបប្បវត្តនេន សត្តានំ ឋិតិយា បច្ចយោ ហោតីតិ ឯវមេតេយេវ អជ្ឈត្តសន្តានស្ស វិសេសបច្ចយត្តា ‘‘អាហារា’’តិ វុត្តា, ផស្សាទីនំ ទុតិយាទិភាវោ ទេសនាក្កមតោ, ន ឧប្បត្តិក្កមតោ.

២៦. បញ្ចវិញ្ញាណានំ វិតក្កវិរហេន អារម្មណេសុ អភិនិបាតមត្តត្តា តេសុ វិជ្ជមានានិបិ ឧបេក្ខាសុខទុក្ខានិ ឧបនិជ្ឈានាការស្ស អភាវតោ ឈានង្គភាវេន ន ឧទ្ធដានិ. ‘‘វិតក្កបច្ឆិមកំ ហិ ឈានង្គ’’ន្តិ វុត្តំ. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណមនោធាតុត្តិកសន្តីរណត្តិកវសេន សោឡសចិត្តេសុ វីរិយាភាវតោ តត្ថ វិជ្ជមានោបិ សមាធិ ពលភាវំ ន គច្ឆតិ. ‘‘វីរិយបច្ឆិមកំ ពល’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. តថា អដ្ឋារសាហេតុកេសុ ហេតុវិរហតោ មគ្គង្គានិ ន លព្ភន្តិ. ‘‘ហេតុបច្ឆិមកំ មគ្គង្គ’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៣៨) ហិ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ មនសិ និធាយាហ ‘‘ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសូ’’ត្យាទិ. ឈានង្គានិ ន លព្ភន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

២៧. អធិមោក្ខវិរហតោ វិចិកិច្ឆាចិត្តេ ឯកគ្គតា ចិត្តដ្ឋិតិមត្តំ, ន បន មិច្ឆាសមាធិសមាធិន្ទ្រិយសមាធិពលវោហារំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘តថា វិចិកិច្ឆាចិត្តេ’’ត្យាទិ.

២៨. ទ្វិហេតុកតិហេតុកគ្គហណេន ឯកហេតុកេសុ អធិបតីនំ អភាវំ ទស្សេតិ. ជវនេស្វេវាតិ អវធារណំ លោកិយវិបាកេសុ អធិបតីនំ អសម្ភវទស្សនត្ថំ. ន ហិ តេ ឆន្ទាទីនិ បុរក្ខត្វា បវត្តន្តិ. វីមំសាធិបតិនោ ទ្វិហេតុកជវនេសុ អសម្ភវតោ ចិត្តាភិសង្ខារូបនិស្សយស្ស ច សម្ភវានុរូបតោ លព្ភមានតំ សន្ធាយាហ ‘‘យថាសម្ភវ’’ន្តិ. ឯកោវ លព្ភតិ, ឥតរថា អធិបតិភាវាយោគតោ, តេនេវ ហិ ភគវតា ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’ត្យាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.១) ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសេ វិយ ‘‘អធិបតី អធិបតិសម្បយុត្តកាន’’ន្ត្យាទិនា អវត្វា ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្ត្យាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៣) ឯកេកាធិបតិវសេនេវ អធិបតិបច្ចយោ ឧទ្ធដោ.

២៩. វត្ថុតោ ធម្មវសេន ហេតុធម្មា ឆ, ឈានង្គានិ បញ្ច សោមនស្សទោមនស្សុបេក្ខានំ វេទនាវសេន ឯកតោ គហិតត្តា, មគ្គង្គា នវ មិច្ឆាសង្កប្បវាយាមសមាធីនំ វិតក្កវីរិយចិត្តេកគ្គតាសភាវេន សម្មាសង្កប្បាទីហិ ឯកតោ គហិតត្តា. ឥន្ទ្រិយធម្មា សោឡស បញ្ចន្នំ វេទនិន្ទ្រិយានំ វេទនាសាមញ្ញេន, តិណ្ណំ លោកុត្តរិន្ទ្រិយានំ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស ច ញាណសាមញ្ញេន ឯកតោ គហិតត្តា, រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយានញ្ច វិសុំ គហិតត្តា, ពលធម្មា បន យថាវុត្តនយេនេវ នវ ឦរិតា, អធិបតិធម្មា ចត្តារោ វុត្តា, អាហារា តថា ចត្តារោ វុត្តាតិ កុសលាទីហិ តីហិ សមាកិណ្ណោ តតោយេវ មិស្សកសង្គហោ ឯវំនាមកោ សង្គហោ សត្តធា វុត្តោ. ឯត្ថ ច –

បញ្ចសង្គហិតា បញ្ញា, វាយាមេកគ្គតា បន;

ចតុសង្គហិតា ចិត្តំ, សតិ ចេវ តិសង្គហា.

សង្កប្បោ វេទនា សទ្ធា, ទុកសង្គហិតា មតា;

ឯកេកសង្គហា សេសា, អដ្ឋវីសតិ ភាសិតា.

មិស្សកសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពោធិបក្ខិយសង្គហវណ្ណនា

៣០. បដ្ឋាតីតិ បដ្ឋានំ, អសុភគ្គហណាទិវសេន អនុបវិសិត្វា កាយាទិអារម្មណេ បវត្តតីត្យត្ថោ, សតិយេវ បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. តំ បន កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តាការគ្គហណវសេន, សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញាវិបល្លាសប្បហានវសេន ច ចតុព្ពិធន្តិ វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ អាយោតិ កាយោ, សរីរំ, អស្សាសបស្សាសានំ វា សមូហោ កាយោ, តស្ស អនុបស្សនា បរិកម្មវសេន, វិបស្សនាវសេន ច សរណំ កាយានុបស្សនា. ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខភូតានំ វេទនានំ វសេន អនុបស្សនា វេទនានុបស្សនា. តថា សរាគមហគ្គតាទិវសេន សម្បយោគភូមិភេទេន ភិន្នស្សេវ ចិត្តស្ស អនុបស្សនា ចិត្តានុបស្សនា. សញ្ញាសង្ខារានំ ធម្មានំ ភិន្នលក្ខណានមេវ អនុបស្សនា ធម្មានុបស្សនា.

៣១. សម្មា បទហន្តិ ឯតេនាតិ សម្មប្បធានំ, វាយាមោ. សោ ច កិច្ចភេទេន ចតុព្ពិធោតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’ត្យាទិ. អសុភមនសិការកម្មដ្ឋានានុយុញ្ជនាទិវសេន វាយមនំ វាយាមោ. ភិយ្យោភាវាយាតិ អភិវុទ្ធិយា.

៣២. ឥជ្ឈតិ អធិដ្ឋានាទិកំ ឯតាយាហិ ឥទ្ធិ, ឥទ្ធិវិធញាណំ ឥទ្ធិយា បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ឆន្ទោយេវ ឥទ្ធិបាទោ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ.

៣៥. ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ, អារទ្ធវិបស្សកតោ បដ្ឋាយ យោគាវចរោ. យាយ វា សោ សតិអាទិកាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, កិលេសនិទ្ទាតោ វា វុដ្ឋាតិ, កិលេសសង្កោចាភាវតោ វា មគ្គផលប្បត្តិយា វិកសតិ, សា ធម្មសាមគ្គី ពោធិ, តស្ស ពោធិស្ស, តស្សា វា ពោធិយា អង្គភូតា ការណភូតាតិ ពោជ្ឈង្គា, តេ បន ធម្មវសេន សត្តវិធាតិ អាហ ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ’’ត្យាទិ. សតិយេវ សុន្ទរោ ពោជ្ឈង្គោ, សុន្ទរស្ស វា ពោធិស្ស, សុន្ទរាយ វា ពោធិយា អង្គោតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. ធម្មេ វិចិនាតិ ឧបបរិក្ខតីតិ ធម្មវិចយោ, វិបស្សនាបញ្ញា. ឧបេក្ខាតិ ឥធ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា.

៤០. ‘‘សត្តធា តត្ថ សង្គហោ’’តិ វត្វាន បុន តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្កប្បបស្សទ្ធិ ចា’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ វីរិយំ នវដ្ឋានំ សម្មប្បធានចតុក្កវីរិយិទ្ធិបាទវីរិយិន្ទ្រិយវីរិយពលសម្ពោជ្ឈង្គសម្មាវាយាមវសេន នវកិច្ចត្តា, សតិ អដ្ឋដ្ឋានា សតិបដ្ឋានចតុក្កសតិន្ទ្រិយសតិពលសតិសម្ពោជ្ឈង្គសម្មាសតិវសេន អដ្ឋកិច្ចត្តា. សមាធិ ចតុដ្ឋានោ សមាធិន្ទ្រិយសមាធិពលសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គសម្មាសមាធិវសេន ចតុកិច្ចត្តា, បញ្ញា បញ្ចដ្ឋានា វីមំសិទ្ធិបាទបញ្ញិន្ទ្រិយបញ្ញាពលធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គសម្មាទិដ្ឋិវសេន បញ្ចកិច្ចត្តា, សទ្ធា ទ្វិដ្ឋានា សទ្ធិន្ទ្រិយសទ្ធាពលវសេន ទ្វិកិច្ចត្តា. ឯសោ ឧត្តមានំ ពោធិបក្ខិយភាវេន វិសិដ្ឋានំ សត្តតិំស ធម្មានំ បវរោ ឧត្តមោ វិភាគោ.

៤១. លោកុត្តរេ អដ្ឋវិធេបិ សព្ពេ សត្តតិំស ធម្មា ហោន្តិ, សង្កប្បបីតិយោ ន វា ហោន្តិ, ទុតិយជ្ឈានិកេ សង្កប្បស្ស, ចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានិកេ បីតិយា ច អសម្ភវតោ ន ហោន្តិ វា, លោកិយេបិ ចិត្តេ សីលវិសុទ្ធាទិ ឆព្ពិសុទ្ធិបវត្តិយំ យថាយោគំ តំតំកិច្ចស្ស អនុរូបវសេន កេចិ កត្ថចិ វិសុំ វិសុំ ហោន្តិ, កត្ថចិ ន វា ហោន្តិ.

ពោធិបក្ខិយសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សព្ពសង្គហវណ្ណនា

៤២. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នាទិភេទភិន្នា តេ តេ សភាគធម្មា ឯកជ្ឈំ រាសដ្ឋេន ខន្ធា. តេនាហ ភគវា – ‘‘តទេកជ្ឈំ អភិសំយូហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា អយំ វុច្ចតិ រូបក្ខន្ធោ’’ត្យាទិ (វិភ. ២), តេ បនេតេ ខន្ធា ភាជនភោជនព្យញ្ជនភត្តការកភុញ្ជកវិកប្បវសេន បញ្ចេវ វុត្តាតិ អាហ ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’ត្យាទិ. រូបញ្ហិ វេទនានិស្សយត្តា ភាជនដ្ឋានិយំ, វេទនា ភុញ្ជិតព្ពត្តា ភោជនដ្ឋានិយា, សញ្ញា វេទនាស្សាទលាភហេតុត្តា ព្យញ្ជនដ្ឋានិយា, សង្ខារា អភិសង្ខរណតោ ភត្តការកដ្ឋានិយា, វិញ្ញាណំ ឧបភុញ្ជកត្តា ភុញ្ជកដ្ឋានិយំ. ឯត្តាវតា ច អធិប្បេតត្ថសិទ្ធីតិ បញ្ចេវ វុត្តា. ទេសនាក្កមេបិ ឥទមេវ ការណំ យត្ថ ភុញ្ជតិ, យញ្ច ភុញ្ជតិ, យេន ច ភុញ្ជតិ, យោ ច ភោជកោ, យោ ច ភុញ្ជិតា, តេសំ អនុក្កមេន ទស្សេតុកាមត្តា.

៤៣. ឧបាទានានំ គោចរា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា, តេ បន ឧបាទានវិសយភាវេន គហិតា រូបាទយោ បញ្ចេវាតិ វុត្តំ ‘‘រូបុបាទានក្ខន្ធោ’’ត្យាទិ. សព្ពសភាគធម្មសង្គហត្ថំ ហិ សាសវា, អនាសវាបិ ធម្មា អវិសេសតោ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ ទេសិតា. វិបស្សនាភូមិសន្ទស្សនត្ថំ បន សាសវាវ ‘‘ឧបាទានក្ខន្ធា’’តិ. យថា បនេត្ថ វេទនាទយោ សាសវា, អនាសវា ច, ន ឯវំ រូបំ, ឯកន្តកាមាវចរត្តា. សភាគរាសិវសេន បន តំ ខន្ធេសុ ទេសិតំ, ឧបាទានិយភាវេន, បន រាសិវសេន ច ឧបាទានក្ខន្ធេសូតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៤. អាយតន្តិ ឯត្ថ តំតំទ្វារារម្មណា ចិត្តចេតសិកា តេន តេន កិច្ចេន ឃដ្ដេន្តិ វាយមន្តិ, អាយភូតេ វា តេ ធម្មេ ឯតានិ តនោន្តិ វិត្ថារេន្តិ, អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ នយន្តិ បវត្តេន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ការណភូតានីតិ វា អាយតនានិ. អបិច លោកេ និវាសអាករសមោសរណសញ្ជាតិដ្ឋានំ ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា ឯតេបិ តំតំទ្វារិកានំ, តំតទារម្មណានញ្ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ និវាសដ្ឋានតាយ, តេសមេវ អាកិណ្ណភាវេន បវត្តានំ អាករដ្ឋានតាយ, ទ្វារារម្មណតោ សមោសរន្តានំ សមោសរណដ្ឋានតាយ, តត្ថេវ ឧប្បជ្ជន្តានំ សញ្ជាតិដ្ឋានតាយ ច អាយតនានិ. តានិ បន ទ្វារភូតានិ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ ឆ, អារម្មណភូតានិ ច ពាហិរាយតនានិ ឆាតិ ទ្វាទសវិធានីតិ អាហ ‘‘ចក្ខាយតន’’ន្ត្យាទិ. ចក្ខុ ច តំ អាយតនញ្ចាតិ ចក្ខាយតនំ. ឯវំ សេសេសុបិ.

ឯត្ថ អជ្ឈត្តិកាយតនេសុ សនិទស្សនសប្បដិឃារម្មណត្តា ចក្ខាយតនំ វិភូតន្តិ តំ បឋមំ វុត្តំ, តទនន្តរំ អនិទស្សនសប្បដិឃារម្មណានិ ឥតរានិ, តត្ថាបិ អសម្បត្តគ្គាហកសាមញ្ញេន ចក្ខាយតនានន្តរំ សោតាយតនំ វុត្តំ, ឥតរេសុ សីឃតរំ អារម្មណគ្គហណសមត្ថត្តា ឃានាយតនំ បឋមំ វុត្តំ. បុរតោ ឋបិតមត្តស្ស ហិ ភោជនាទិកស្ស គន្ធោ វាតានុសារេន ឃានេ បដិហញ្ញតិ, តទនន្តរំ បន បទេសវុត្តិសាមញ្ញេន ជិវ្ហាយតនំ វុត្តំ, តតោ សព្ពដ្ឋានិកំ កាយាយតនំ, តតោ បញ្ចន្នម្បិ គោចរគ្គហណសមត្ថំ មនាយតនំ, យថាវុត្តានំ បន អនុក្កមេន តេសំ តេសំ អារម្មណានិ រូបាយតនាទីនិ វុត្តានិ.

៤៥. អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធាតុយោ. អថ វា យថាសម្ភវំ អនេកប្បការំ សំសារទុក្ខំ វិទហន្តិ, ភារហារេហិ វិយ ច ភារោ សត្តេហិ ធីយន្តិ ធារិយន្តិ, អវសវត្តនតោ ទុក្ខវិធានមត្តមេវ ចេតា, សត្តេហិ ច សំសារទុក្ខំ អនុវិធីយតិ ឯតាហិ, តថាវិហិតញ្ច ឯតាស្វេវ មីយតិ ឋបិយតិ, រសសោណិតាទិសរីរាវយវធាតុយោ វិយ, ហរិតាលមនោសិលាទិសេលាវយវធាតុយោ វិយ ច ញេយ្យាវយវភូតា ចាតិ ធាតុយោ. យថាហុ –

‘‘វិទហតិ វិធានញ្ច, ធីយតេ ច វិធីយតេ;

ឯតាយ ធីយតេ ឯត្ថ, ឥតិ វា ធាតុសម្មតា;

សរីរសេលាវយវ-ធាតុយោ វិយ ធាតុយោ’’តិ.

តា បន មនាយតនំ សត្តវិញ្ញាណធាតុវសេន សត្តធា ភិន្ទិត្វា អវសេសេហិ ឯកាទសាយតនេហិ សហ អដ្ឋារសធាតូ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ចក្ខុធាតូ’’ត្យាទិ. កមការណំ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពំ.

៤៦. អរិយករត្តា អរិយានិ, តច្ឆភាវតោ សច្ចានីតិ អរិយសច្ចានិ. ឥមានិ ហិ ចត្តារោ បដិបន្នកេ, ចត្តារោ ផលដ្ឋេតិ អដ្ឋអរិយបុគ្គលេ សាធេន្តិ អសតិ សច្ចប្បដិវេធេ តេសំ អរិយភាវានុបគមនតោ, សតិ ច តស្មិំ ឯកន្តេន តព្ភាវូបគមនតោ ច. ទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គានមេវ បន យថាក្កមំ ពាធកត្តំ បភវត្តំ និស្សរណត្តំ និយ្យានិកត្តំ, នាញ្ញេសំ, ពាធកាទិភាវោយេវ ច ទុក្ខាទីនំ, ន អពាធកាទិភាវោ, តស្មា អញ្ញត្ថាភាវតត្ថព្យាបិតាសង្ខាតេន លក្ខណេន ឯតានិ តច្ឆានិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ពោធានុរូបំ ចត្តារោ, ឆិន្ទន្តេ ចតុរោ មលេ;

ខីណទោសេ ច ចត្តារោ, សាធេន្តារិយបុគ្គលេ.

‘‘អញ្ញត្ថ ពាធកត្តាទិ, ន ហិ ឯតេហិ លព្ភតិ;

នាពាធកត្តមេតេសំ, តច្ឆានេតានិវេតតោ’’តិ.

អរិយានំ វា សច្ចានិ តេហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពត្តា, អរិយស្ស វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សច្ចានិ តេន ទេសិតត្តាតិ អរិយសច្ចានិ. តានិ បន សំកិលិដ្ឋាសំកិលិដ្ឋផលហេតុវសេន ចតុព្ពិធានីតិ អាហ ‘‘ចត្តារិ អរិយសច្ចានី’’ត្យាទិ. តត្ថ កុច្ឆិតត្តា, តុច្ឆត្តា ច ទុក្ខំ. កម្មាទិបច្ចយសន្និដ្ឋានេ ទុក្ខុប្បត្តិនិមិត្តតាយ សមុទយោ សមុទេតិ ឯតស្មា ទុក្ខន្តិ កត្វា, ទុក្ខស្ស សមុទយោ ទុក្ខសមុទយោ. ទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធោ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា ទុក្ខនិរោធោ. ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតិ, បដិបជ្ជន្តិ ច តំ ឯតាយាតិ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទា.

៤៧. ចេតសិកានំ, សោឡសសុខុមរូបានំ, និព្ពានស្ស ច វសេន ឯកូនសត្តតិ ធម្មា អាយតនេសុ ធម្មាយតនំ, ធាតូសុ ធម្មធាតូតិ ច សង្ខំ គច្ឆន្តិ.

៤៩. សេសា ចេតសិកាតិ វេទនាសញ្ញាហិ សេសា បញ្ញាស ចេតសិកា. កស្មា បន វេទនាសញ្ញា វិសុំ កតាតិ? វដ្ដធម្មេសុ អស្សាទតទុបករណភាវតោ. តេភូមកធម្មេសុ ហិ អស្សាទវសប្បវត្តា វេទនា, អសុភេ សុភាទិសញ្ញាវិបល្លាសវសេន ច តស្សា តទាការប្បវត្តីតិ តទុបករណភូតា សញ្ញា, តស្មា សំសារស្ស បធានហេតុតាយ ឯតា វិនិភុជ្ជិត្វា ទេសិតាតិ. វុត្តញ្ហេតំ អាចរិយេន –

‘‘វដ្ដធម្មេសុ អស្សាទំ, តទស្សាទុបសេវនំ;

វិនិភុជ្ជ និទស្សេតុំ, ខន្ធទ្វយមុទាហដ’’ន្តិ. (នាម. បរិ. ៦៤៩);

៥០. ននុ ច អាយតនធាតូសុ និព្ពានំ សង្គហិតំ, ខន្ធេសុ កស្មា ន សង្គហិតន្តិ អាហ ‘‘ភេទាភាវេនា’’ត្យាទិ. អតីតាទិភេទភិន្នានញ្ហិ រាសដ្ឋេន ខន្ធវោហារោតិ និព្ពានំ ភេទាភាវតោ ខន្ធសង្គហតោ និស្សដំ, វិនិមុត្តន្ត្យត្ថោ.

៥១. ឆន្នំ ទ្វារានំ, ឆន្នំ អារម្មណានញ្ច ភេទេន អាយតនានិ ទ្វាទស ភវន្តិ, ឆន្នំ ទ្វារានំ ឆន្នំ អារម្មណានំ តទុភយំ និស្សាយ ឧប្បន្នានំ តត្តកានមេវ វិញ្ញាណានំ បរិយាយេន កមេន ធាតុយោ អដ្ឋារស ភវន្តិ.

៥២. តិស្សោ ភូមិយោ ឥមស្សាតិ តិភូមំ, តិភូមំយេវ តេភូមកំ. វត្តតិ ឯត្ថ កម្មំ, តព្ពិបាកោ ចាតិ វដ្ដំ. តណ្ហាតិ កាមតណ្ហាទិវសេន តិវិធា, បុន ឆឡារម្មណវសេន អដ្ឋារសវិធា, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នវសេន ចតុបញ្ញាសវិធា, អជ្ឈត្តិកពាហិរវសេន អដ្ឋសតប្បភេទា តណ្ហា. កស្មា បន អញ្ញេសុបិ ទុក្ខហេតូសុ សន្តេសុ តណ្ហាយេវ សមុទយោតិ វុត្តាតិ? បធានការណត្តា. កម្មវិចិត្តតាហេតុភាវេន, ហិ កម្មសហាយភាវូបគមនេន ច ទុក្ខវិចិត្តតាការណត្តា តណ្ហា ទុក្ខស្ស វិសេសការណន្តិ. មគ្គោ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទានាមេន វុត្តោ មគ្គោ លោកុត្តរោ មតោតិ មគ្គោតិ បុន មគ្គគ្គហណំ យោជេតព្ពំ.

៥៣. មគ្គយុត្តា អដ្ឋង្គិកវិនិមុត្តា សេសា មគ្គសម្បយុត្តា ផស្សាទយោ ផលញ្ចេវ សសម្បយុត្តន្តិ ឯតេ ចតូហិ សច្ចេហិ វិនិស្សដា វិនិគ្គតា និប្បរិយាយតោ, បរិយាយតោ បន អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេបិ ‘‘មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៥៥) វុត្តត្តា ផលធម្មេសុ សម្មាទិដ្ឋាទីនំ មគ្គសច្ចេ, ឥតរេសញ្ច មគ្គផលសម្បយុត្តានំ សង្ខារទុក្ខសាមញ្ញេន ទុក្ខសច្ចេ សង្គហោ សក្កា កាតុំ. ឯវញ្ហិ សតិ សច្ចទេសនាយបិ សព្ពសង្គាហិកតា ឧបបន្នា ហោតិ. កស្មា បនេតេ ខន្ធាទយោ ពហូ ធម្មា វុត្តាតិ? ភគវតាបិ តថេវ ទេសិតត្តា. ភគវតាបិ កស្មា តថា ទេសិតាតិ? តិវិធសត្តានុគ្គហស្ស អធិប្បេតត្តា. នាមរូបតទុភយសម្មុឡ្ហវសេន ហិ តិក្ខនាភិតិក្ខមុទិន្ទ្រិយវសេន, សង្ខិត្តមជ្ឈិមវិត្ថាររុចិវសេន ច តិវិធា សត្តា. តេសុ នាមសម្មុឡ្ហានំ ខន្ធគ្គហណំ នាមស្ស តត្ថ ចតុធា វិភត្តត្តា, រូបសម្មុឡ្ហានំ អាយតនគ្គហណំ រូបស្ស តត្ថ អឌ្ឍេកាទសធា វិភត្តត្តា, ឧភយមុឡ្ហានំ ធាតុគ្គហណំ ឧភយេសម្បិ តត្ថ វិត្ថារតោ វិភត្តត្តា, តថា តិក្ខិន្ទ្រិយានំ, សង្ខិត្តរុចិកានញ្ច ខន្ធាគ្គហណន្ត្យាទិ យោជេតព្ពំ. តំ បនេតំ តិវិធម្បិ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតុវសេន ទិដ្ឋមេវ ឧបការាវហំ. នោ អញ្ញថាតិ សច្ចគ្គហណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

សមុច្ចយបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.