៨. បច្ចយបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១. ឥទានិ យថាវុត្តនាមរូបធម្មានំ បដិច្ចសមុប្បាទបដ្ឋាននយវសេន បច្ចយេ ទស្សេតុំ ‘‘យេស’’ន្ត្យាទិ អារទ្ធំ. យេសំ បច្ចយេហិ សង្ខតត្តា សង្ខតានំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ យេ បច្ចយធម្មា យថា យេនាការេន បច្ចយា ឋិតិយា, ឧប្បត្តិយា ច ឧបការកា, តំ វិភាគំ តេសំ បច្ចយុប្បន្នានំ, តេសំ បច្ចយានំ, តស្ស ច បច្ចយាការស្ស បភេទំ ឥហ ឥមស្មិំ សមុច្ចយសង្គហានន្តរេ ឋានេ យថារហំ តំតំបច្ចយុប្បន្នធម្មេ សតិ តំតំបច្ចយានំ តំតំបច្ចយភាវាការានុរូបំ ឥទានិ បវក្ខាមីតិ យោជនា.

២. តត្ថ បច្ចយសាមគ្គិំ បដិច្ច សមំ គន្ត្វា ផលានំ ឧប្បាទោ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ, បច្ចយាការោ. នានប្បការានិ ឋានានិ បច្ចយា ឯត្ថាត្យាទិនា បដ្ឋានំ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានមហាបករណំ, តត្ថ ទេសិតនយោ បដ្ឋាននយោ.

៣. តត្ថាតិ តេសុ ទ្វីសុ នយេសុ. តស្ស បច្ចយធម្មស្ស ភាវេន ភវនសីលស្ស ភាវោ តព្ភាវភាវីភាវោ, សោយេវ អាការមត្តំ, តេន ឧបលក្ខិតោ តព្ភាវភាវីភាវាការមត្តោបលក្ខិតោ. ឯតេនេវ តទភាវាភាវាការមត្តោបលក្ខិតតាបិ អត្ថតោ ទស្សិតា ហោតិ. អន្វយព្យតិរេកវសេន ហិ បច្ចយលក្ខណំ ទស្សេតព្ពំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទមុប្បជ្ជតិ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៤, ៤០៦; សំ. និ. ២.២១; ឧទា. ១, ២). បដិច្ច ផលំ ឯតិ ឯតស្មាតិ បច្ចយោ. តិដ្ឋតិ ផលំ ឯត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋិតិ, អាហច្ច វិសេសេត្វា បវត្តា បច្ចយសង្ខាតា ឋិតិ អាហច្ចបច្ចយដ្ឋិតិ. បដិច្ចសមុប្បាទនយោ ហិ តព្ភាវភាវីភាវាការមត្តំ ឧបាទាយ បវត្តត្តា ហេតាទិបច្ចយនិយមវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា អវិសេសតោវ បវត្តតិ, អយំ បន ហេតាទិតំតំបច្ចយានំ តស្ស តស្ស ធម្មន្តរស្ស តំតំបច្ចយភាវសាមត្ថិយាការវិសេសំ ឧបាទាយ វិសេសេត្វា បវត្តោតិ អាហច្ចបច្ចយដ្ឋិតិមារព្ភ បវុច្ចតីតិ. កេចិ បន ‘‘អាហច្ច កណ្ឋតាលុអាទីសុ បហរិត្វា វុត្តា ឋិតិ អាហច្ចបច្ចយដ្ឋិតី’’តិ វណ្ណេន្តិ. តំ បន សវនមត្តេនេវ តេសំ អវហសិតព្ពវចនតំ បកាសេតិ. ន ហិ បដិច្ចសមុប្បាទនយោ, អញ្ញោ វា កោចិ នយោ កណ្ឋតាលុអាទីសុ អនាហច្ច ទេសេតុំ សក្កាតិ. វោមិស្សេត្វាតិ បដ្ឋាននយម្បិ បដិច្ចសមុប្បាទេយេវ បក្ខិបិត្វា តព្ភាវភាវីភាវេន ហេតាទិបច្ចយវសេន ច មិស្សេត្វា អាចរិយា សង្គហការាទយោ បបញ្ចេន្តិ វិត្ថារេន្តិ, មយំ បន វិសុំ វិសុំយេវ ទស្សយិស្សាមាត្យធិប្បាយោ.

បដិច្ចសមុប្បាទនយវណ្ណនា

៤. ន វិជានាតីតិ អវិជ្ជា, អវិន្ទិយំ វា កាយទុច្ចរិតាទិំ វិន្ទតិ បដិលភតិ, វិន្ទិយំ វា កាយសុចរិតាទិំ ន វិន្ទតិ, វេទិតព្ពំ វា ចតុសច្ចាទិកំ ន វិទិតំ ករោតិ, អវិជ្ជមានេ វា ជវាបេតិ, វិជ្ជមានេ វា ន ជវាបេតីតិ អវិជ្ជា, ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ បុព្ពន្តាទីសុ ចតូសុ អញ្ញាណស្សេតំ នាមំ. អវិជ្ជា ឯវ បច្ចយោ អវិជ្ជាបច្ចយោ. តតោ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា, កុសលាកុសលកម្មានិ. តេ តិវិធា បុញ្ញាភិសង្ខារោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ អានេញ្ជាភិសង្ខារោតិ. តត្ថកាមរូបាវចរា តេរស កុសលចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ, ទ្វាទស អកុសលចេតនា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ, ចតស្សោ អារុប្បចេតនា អានេញ្ជាភិសង្ខារោតិ ឯវមេតា ឯកូនតិំស ចេតនា សង្ខារា នាម. បដិសន្ធិវសេន ឯកូនវីសតិវិធំ, បវត្តិវសេន ទ្វត្តិំសវិធំ វិបាកចិត្តំ វិញ្ញាណំ នាម. នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបំ. តត្ថ នាមំ ឥធ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយំ, រូបំ បន ភូតុបាទាយភេទតោ ទុវិធំ កម្មសមុដ្ឋានរូបំ, តទុភយម្បិ ឥធ បដិសន្ធិវិញ្ញាណសហគតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នាមរូបបច្ចយាតិ ឯត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបន្តិ សរូបេកសេសោ វេទិតព្ពោ. ចក្ខាទីនិ ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ, កេសញ្ចិ មតេន រូបាទីនិ ឆ ពាហិរាយតនានិបិ វា អាយតនំ នាម. ឆ អាយតនានិ ច ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនំ. ចក្ខុសម្ផស្សាទិវសេន ឆទ្វារិកោ ផស្សោ ផស្សោ នាម. សុខទុក្ខុបេក្ខាវសេន តិវិធា វេទនា.

កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហាតិ តិវិធា តណ្ហា. ឆឡារម្មណាទិវសេន បន អដ្ឋសតប្បភេទា ហោន្តិ កាមុបាទានាទិវសេន ចត្តារិ ឧបាទានានិ. ឯត្ថ ច ទុព្ពលា តណ្ហា តណ្ហា នាម, ពលវតី ឧបាទានំ. អសម្បត្តវិសយបត្ថនា វា តណ្ហា តមសិ ចោរានំ ហត្ថប្បសារណំ វិយ, សម្បត្តវិសយគ្គហណំ ឧបាទានំ ចោរានំ ហត្ថប្បត្តស្ស គហណំ វិយ. អប្បិច្ឆតាបដិបក្ខា តណ្ហា, សន្តោសប្បដិបក្ខំ ឧបាទានំ. បរិយេសនទុក្ខមូលំ តណ្ហា, អារក្ខទុក្ខមូលំ ឧបាទានន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ. កម្មភវោ ឧបបត្តិភវោតិ ទុវិធោ ភវោ. តត្ថ បឋមោ ភវតិ ឯតស្មា ផលន្តិ ភវោ, សោ កាមាវចរកុសលាកុសលាទិវសេន ឯកូនតិំសវិធោ. ទុតិយោ បន ភវតីតិ ភវោ, សោ កាមភវាទិវសេន នវវិធោ. ឧបាទានបច្ចយា ភវោតិ ចេត្ថ ឧបបត្តិភវោបិ អធិប្បេតោ. ភវបច្ចយា ជាតីតិ កម្មភវោវ. សោ ហិ ជាតិយា បច្ចយោ ហោតិ, ន ឥតរោ. សោ ហិ បឋមាភិនិព្ពត្តក្ខន្ធសភាវោ ជាតិយេវ, ន ច តទេវ តស្ស ការណំ យុត្តំ. តេសំ តេសំ សត្តានំ តំតំគតិអាទីសុ អត្តភាវបដិលាភោ ជាតិ. តថានិព្ពត្តស្ស ច អត្តភាវស្ស បុរាណភាវោ ជរា. ឯតស្សេវ ឯកភវបរិច្ឆិន្នស្ស បរិយោសានំ មរណំ. ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស ចិត្តសន្តាបោ សោកោ. តស្សេវ វចីបលាបោ បរិទេវោ. កាយិកទុក្ខវេទនា ទុក្ខំ. មានសិកទុក្ខវេទនា ទោមនស្សំ. ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស អធិមត្តចេតោទុក្ខប្បភាវិតោ ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ.

ឯត្ថ ច សតិបិ វត្ថារម្មណាទិកេ បច្ចយន្តរេ អវិជ្ជាទិឯកេកបច្ចយគ្គហណំ បធានភាវតោ, បាកដភាវតោ ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច អវិជ្ជានុសយិតេយេវ សន្តានេ សង្ខារានំ វិបាកធម្មភាវេន បវត្តនតោ អវិជ្ជាបច្ចយាសង្ខារាសម្ភវន្តិ, វិញ្ញាណញ្ច សង្ខារជនិតំ ហុត្វា ភវន្តរេ បតិដ្ឋាតិ. ន ហិ ជនកាភាវេ តស្សុប្បត្តិ សិយា, តស្មា សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ. នាមរូបញ្ច បុព្ពង្គមាធិដ្ឋានភូតវិញ្ញាណុបត្ថទ្ធំ បដិសន្ធិបវត្តីសុ បតិដ្ឋហតីតិ វិញ្ញាណបច្ចយានាមរូបំ, សឡាយតនញ្ច នាមរូបនិស្សយមេវ ឆព្ពិធផស្សស្ស ទ្វារភាវេន យថារហំ បវត្តតិ, នោ អញ្ញថាតិ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ. ផស្សោ ច សឡាយតនសម្ភវេយេវ អារម្មណំ ផុសតិ. ន ហិ ទ្វារាភាវេ តស្សុប្បត្តិ សិយាតិ សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ. ឥដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តញ្ច អារម្មណំ ផុសន្តោយេវ វេទនំ វេទយតិ, នោ អញ្ញថាតិ ផស្សបច្ចយា វេទនា. វេទនីយេសុ ច ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វេទនាហេតុកា តណ្ហា សមុដ្ឋាតីតិ វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តណ្ហាសិនេហបិបាសិតាយេវ ច ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ ឧបាទាយ ទឡ្ហភាវាយ សំវត្តន្តិ. តណ្ហាយ ហិ រូបាទីនិ អស្សាទេត្វា អស្សាទេត្វា កាមេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជន្តីតិ តណ្ហា កាមុបាទានស្ស បច្ចយោ. តថា រូបាទិភេទេគធិតោ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្ត្យាទិនា មិច្ឆាទស្សនំ សំសារតោ មុច្ចិតុកាមោ អសុទ្ធិមគ្គេ សុទ្ធិមគ្គបរាមាសំ ខន្ធេសុ អត្តត្តនិយគាហភូតំ អត្តវាទទស្សនទ្វយញ្ច គណ្ហាតិ, តស្មា ទិដ្ឋុបាទាទីនម្បិ បច្ចយោតិ តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ. យថារហំ សម្បយោគានុសយវសេន ឧបាទានបតិដ្ឋិតាយេវ សត្តា កម្មាយូហនាយ សំវត្តន្តីតិ ឧបាទានំ ភវស្ស បច្ចយោ. ឧបបត្តិភវសង្ខាតា ច ជាតិ កម្មភវហេតុកាយេវ. ពីជតោ អង្កុរោ វិយ តត្ថ តត្ថ សមុបលព្ភតីតិ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ នាម. សតិ ច ជាតិយា ឯវ ជរាមរណសម្ភវោ. ន ហិ អជាតានំ ជរាមរណសម្ភវោ ហោតីតិ ជាតិ ជរាមរណានំ បច្ចយោតិ ឯវមេតេសំ តព្ភាវភាវីភាវោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតីតិ យថាវុត្តេន បច្ចយបរម្បរវិធិនា, ន បន ឥស្សរនិម្មានាទីហិ ឯតស្ស វដ្ដសង្ខាតស្ស កេវលស្ស សុខាទីហិ អសម្មិស្សស្ស, សកលស្ស វា ទុក្ខក្ខន្ធស្ស ទុក្ខរាសិស្ស ន សុខសុភាទីនំ សមុទយោ និព្ពត្តិ ហោតិ. ឯត្ថ ឥមស្មិំ បច្ចយសង្គហាធិការេ.

៥. អតតិ សតតំ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អទ្ធា, កាលោ.

៦. អវិជ្ជាសង្ខារា អតីតោ អទ្ធា អតីតភវបរិយាបន្នហេតូនមេវេត្ថ អធិប្បេតត្តា, អទ្ធាគ្គហណេន ច អវិជ្ជាទីនំ ធម្មានមេវ គហណំ តព្ពិនិមុត្តស្ស កស្សចិ កាលស្ស អនុបលព្ភនតោ. និរុទ្ធានុប្បាទា ឯវ ហិ ធម្មា អតីតានាគតកាលវសេន ឧប្បាទាទិក្ខណត្តយបរិយាបន្នា ច បច្ចុប្បន្នកាលវសេន វោហរីយន្តិ. ជាតិជរាមរណំ អនាគតោ អទ្ធា បច្ចុប្បន្នហេតុតោ អនាគតេ និព្ពត្តនតោ. មជ្ឈេ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា អតីតហេតុតោ ឥធ និព្ពត្តនកផលសភាវត្តា, អនាគតផលស្ស ឥធ ហេតុសភាវត្តា ច មជ្ឈេ វិញ្ញាណាទីនិ អដ្ឋង្គានិ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា.

៨. ននុ សោកបរិទេវាទយោបិ អង្គភាវេន វត្តព្ពាតិ អាហ ‘‘សោកាទិវចន’’ន្ត្យាទិ. សោកាទិវចនំ ជាតិយា និស្សន្ទស្ស អមុខ្យផលមត្តស្ស និទស្សនំ, ន បន វិសុំ អង្គទស្សនន្ត្យត្ថោ.

៩. តណ្ហុបាទានភវាបិ គហិតា ហោន្តីតិ កិលេសភាវសាមញ្ញតោ អវិជ្ជាគ្គហណេន តណ្ហុបាទានានិ, កម្មភវសាមញ្ញតោ សង្ខារគ្គហណេន កម្មភវោ គហិតោ. តថា តណ្ហុបាទានភវគ្គហណេន ច អវិជ្ជាសង្ខារា គហិតាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាបិ វុត្តនយេន តេសំ គហណេន តេសំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនានំ ជាតិជរាភង្គាវ ជាតិជរាមរណន្តិ ច វុត្តាតិ អាហ ‘‘ជាតិជរាមរណគ្គហណេនា’’ត្យាទិ.

១០. អតីតេ ហេតវោ បញ្ចាតិ សរូបតោ វុត្តានំ ទ្វិន្នំ អវិជ្ជាសង្ខារានំ, សង្គហវសេន គហិតានំ តិណ្ណំ តណ្ហុបាទានភវានញ្ច វសេន បច្ចុប្បន្នផលស្ស បច្ចយា អតីតភវេ និព្ពត្តា ហេតវោ បញ្ច, ឥទានិ ផលបញ្ចកន្តិ អតីតហេតុបច្ចយា ឥធ បច្ចុប្បន្នេ និព្ពត្តំ វិញ្ញាណាទិផលបញ្ចកំ. ឥទានិ ហេតវោ បញ្ចាតិ សរូបតោ វុត្តានំ តណ្ហាទីនំ តិណ្ណំ, សង្គហតោ លទ្ធានំ អវិជ្ជាសង្ខារានំ ទ្វិន្នញ្ច វសេន អាយតិំ ផលស្ស បច្ចយា ឥទានិ ហេតវោ បញ្ច. អាយតិំ ផលបញ្ចកន្តិ ជាតិជរាមរណគ្គហណេន វុត្តំ បច្ចុប្បន្នហេតុបច្ចយា អនាគតេ និព្ពត្តនកវិញ្ញាណាទិផលបញ្ចកន្តិ ឯវំ វីសតិ អតីតាទីសុ តត្ថ តត្ថ អាកិរិយន្តីតិ អាការា.

អតីតហេតូនំ, ឥទានិ ផលបញ្ចកស្ស ច អន្តរា ឯកោ សន្ធិ, ឥទានិ ផលបញ្ចកស្ស, ឥទានិ ហេតូនញ្ច អន្តរា ឯកោ, ឥទានិ ហេតូនំ, អាយតិំ ផលស្ស ច អន្តរា ឯកោតិ ឯវំ តិសន្ធិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សង្ខារវិញ្ញាណានមន្តរា ឯកោ, វេទនាតណ្ហានមន្តរា ឯកោ, ភវជាតីនមន្តរា ឯកោ សន្ធី’’តិ. ឯត្ថ ហិ ហេតុតោផលស្ស អវិច្ឆេទប្បវត្តិភាវតោ ហេតុផលសម្ពន្ធភូតោ បឋមោ សន្ធិ, តថា តតិយោ, ទុតិយោ បន ផលតោ ហេតុនោ អវិច្ឆេទប្បវត្តិភាវតោ ផលហេតុសម្ពន្ធភូតោ. ផលភូតោបិ ហិ ធម្មោ អញ្ញស្ស ហេតុសភាវស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោតិ. សង្ខិបីយន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ, វិញ្ញាណាទយោ ចាតិ សង្ខេបោ, អតីតហេតុ, ឯតរហិ វិបាកោ, ឯតរហិ ហេតុ អាយតិំ វិបាកោតិ ចត្តារោ សង្ខេបាតិ ចតុសង្ខេបា.

១១. កម្មភវសង្ខាតោ ភវេកទេសោតិ ឯត្ថ អាយតិំ បដិសន្ធិយា បច្ចយចេតនា ភវោ នាម, បុរិមកម្មភវស្មិំ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយចេតនា សង្ខារាតិ វេទិតព្ពា. អវសេសា ចាតិ វិញ្ញាណាទិបញ្ចកជាតិជរាមរណវសេន សត្តវិធា បច្ចុប្បន្នផលវសេន វុត្តធម្មា. ឧបបត្តិភវសង្ខាតោ ភវេកទេសោតិ បន អនាគតបរិយាបន្នា វេទិតព្ពា. ភវ-សទ្ទេន កម្មភវស្សបិ វុច្ចមានត្តា ភវេកទេស-សទ្ទោ វុត្តោ.

១២. បុព្ពន្តស្ស អវិជ្ជា មូលំ. អបរន្តស្ស តណ្ហា មូលន្តិ អាហ អវិជ្ជាតណ្ហាវសេន ទ្វេ មូលានី’’តិ.

១៣. តេសមេវ អវិជ្ជាតណ្ហាសង្ខាតានំ វដ្ដមូលានំ និរោធេន អនុប្បាទធម្មតាបត្តិយា សច្ចប្បដិវេធតោ សិទ្ធាយ អប្បវត្តិយា វដ្ដំ និរុជ្ឈតិ. អភិណ្ហសោ អភិក្ខណំ ជរាមរណសង្ខាតាយ មុច្ឆាយ បីឡិតានំ សត្តានំ សោកាទិសមប្បិតានំ កាមាសវាទិអាសវានំ សមុប្បាទតោ បុន អវិជ្ជា ច បវត្តតិ. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) ហិ វុត្តំ. ឯតេន អវិជ្ជាយបិ បច្ចយោ ទស្សិតោ ហោតិ, ឥតរថា បដិច្ចសមុប្បាទចក្កំ អពទ្ធំ សិយាតិ. ឥច្ចេវំ វុត្តនយេន អាពទ្ធំ អវិច្ឆិន្នំ អនាទិកំ អាទិរហិតំ តិភូមកបរិយាបន្នត្តា តេភូមកំ កិលេសកម្មវិបាកវសេន តិវដ្ដភូតំ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ បដ្ឋបេសិ បញ្ញបេសិ មហាមុនិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

បដិច្ចសមុប្បាទនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដ្ឋាននយវណ្ណនា

១៤. ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទនយំ វិភាគតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ បដ្ឋាននយំ ទស្សេតុំ ‘‘ហេតុបច្ចយោ’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហិនោតិ បតិដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ ហេតុ. អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ ហិ-សទ្ទោ ឥធ បតិដ្ឋត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ហិនោតិ វា ឯតេន កម្មនិទានភូតេន ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តេន មូលេន វិយ បាទបោ តប្បច្ចយំ ផលំ គច្ឆតិ បវត្តតិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ អាបជ្ជតីតិ ហេតុ. ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ហេតុបច្ចយោ. ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ, ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ. មូលដ្ឋេន ហេតុ, ឧបការដ្ឋេន បច្ចយោតិ សង្ខេបតោ មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោ. សោ បន បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ, បដិសន្ធិយំ កម្មសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឧភយត្ថ សម្បយុត្តានំ នាមធម្មានញ្ច រុក្ខស្ស មូលានិ វិយ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនសង្ខាតមូលដ្ឋេន ឧបការកា ឆ ធម្មាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អាលម្ពីយតិ ទុព្ពលេន វិយ ទណ្ឌាទិកំ ចិត្តចេតសិកេហិ គយ្ហតីតិ អារម្មណំ. ចិត្តចេតសិកា ហិ យំ យំ ធម្មំ អារព្ភ បវត្តន្តិ, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយោ នាម. ន ហិ សោ ធម្មោ អត្ថិ, យោ ចិត្តចេតសិកានំ អារម្មណបច្ចយភាវំ ន គច្ឆេយ្យ. អត្តាធីនប្បវត្តីនំ បតិភូតោ បច្ចយោ អធិបតិបច្ចយោ.

ន វិជ្ជតិ បច្ចយុប្បន្នេន សហ អន្តរំ ឯតស្ស បច្ចយស្សាតិ អនន្តរបច្ចយោ. សណ្ឋានាភាវេន សុដ្ឋុ អនន្តរបច្ចយោ សមនន្តរបច្ចយោ. អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរំ អនុរូបចិត្តុប្បាទជននសមត្ថោ បុរិមបុរិមនិរុទ្ធោ ធម្មោ ‘‘អនន្តរបច្ចយោ’’, ‘‘សមនន្តរបច្ចយោ’’តិ ច វុច្ចតិ. ព្យញ្ជនមត្តេនេវ ហិ នេសំ វិសេសោ. អត្ថតោ បន ឧភយម្បិ សមនន្តរនិរុទ្ធស្សេវាធិវចនំ. ន ហិ តេសំ អត្ថតោ ភេទោ ឧបលព្ភតិ. យំ បន កេចិ វទន្តិ ‘‘អត្ថានន្តរតាយ អនន្តរបច្ចយោ, កាលានន្តរតាយ សមនន្តរបច្ចយោ’’តិ, តំ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ផលសមាបត្តិយា សមនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’ត្យាទីហិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) វិរុជ្ឈតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ហិ សត្តាហាទិកាលំ និរុទ្ធំ ផលសមាបត្តិយា សមនន្តរបច្ចយោ, តស្មា អភិនិវេសំ អកត្វា ព្យញ្ជនមត្តតោវេត្ថ នានាករណំ បច្ចេតព្ពំ, ន អត្ថតោ. បុព្ពធម្មនិរោធស្ស ហិ បច្ឆាជាតធម្មុប្បាទនស្ស ច អន្តរាភាវេន ឧប្បាទនសមត្ថតាយ និរោធោ អនន្តរបច្ចយតា, ‘‘ឥទមិតោ ឧទ្ធំ, ឥទំ ហេដ្ឋា, ឥទំ សមន្តតោ’’តិ អត្តនា ឯកត្តំ ឧបនេត្វា វិយ សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន ឧប្បាទេតុំ សមត្ថំ ហុត្វា និរោធោ សមនន្តរបច្ចយតាតិ ឯវំ ព្យញ្ជនមត្តតោវ ភេទោ. និរោធបច្ចយស្សបិ ហិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស អសញ្ញុប្បត្តិយា បុរិមស្ស ច ចុតិចិត្តស្ស កាលន្តរេបិ ឧប្បជ្ជន្តានំ ផលបដិសន្ធីនំ អន្តរា សមានជាតិយេន អរូបធម្មេន ព្យវធានាភាវតោ ភិន្នជាតិកានញ្ច រូបធម្មានំ ព្យវធានករណេ អសមត្ថតាយ និរន្តរុប្បាទនេ ឯកត្តំ ឧបនេត្វា វិយ ឧប្បាទនេ ច សមត្ថតា អត្ថីតិ តេសម្បិ អនន្តរសមនន្តរបច្ចយតា លព្ភតិ, តស្មា ធម្មតោ អវិសេសេបិ តថា តថា ពុជ្ឈនកានំ វេនេយ្យានំ វសេន ឧបសគ្គត្ថវិសេសមត្តតោវ ភេទោ បច្ចេតព្ពោតិ.

អត្តនោ អនុប្បត្តិយា សហុប្បន្នានម្បិ អនុប្បត្តិតោ បកាសស្ស បទីបោ វិយ សហុប្បន្នានំ សហុប្បាទភាវេន បច្ចយោ សហជាតបច្ចយោ, អរូបិនោ ចតុក្ខន្ធា, ចត្តារោ មហាភូតា, បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុវិបាកា ច ធម្មា.

អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភយមានំ តិទណ្ឌំ វិយ អត្តនោ ឧបការកធម្មានំ ឧបត្ថម្ភកភាវេន បច្ចយោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ. អញ្ញមញ្ញតាវសេនេវ ច ឧបការកតា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា, ន សហជាតមត្តេនាតិ អយមេតេសំ ទ្វិន្នំ វិសេសោ. តថា ហិ សហជាតបច្ចយភាវីយេវ កោចិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ន ហោតិ ចិត្តជរូបានំ សហជាតបច្ចយភាវិនោ នាមស្ស ឧបាទារូបានំ សហជាតបច្ចយភាវីនំ មហាភូតានញ្ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវស្ស អនុទ្ធដត្តា. យទិ ហិ សហជាតភាវេនេវ អត្តនោ ឧបការកានំ ឧបការកតា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា សិយា, តទា សហជាតអញ្ញមញ្ញបច្ចយេហិ សមានេហិ ភវិតព្ពន្តិ.

ចិត្តកម្មស្ស បដោ វិយ សហជាតនាមរូបានំ និស្សយភូតា ចតុក្ខន្ធា, តរុបព្ពតាទីនំ បថវី វិយ អាធារណតោយេវ សហជាតរូបសត្តវិញ្ញាណធាតូនំ យថាក្កមំ និស្សយា ភូតរូបំ, វត្ថុ ចាតិ ឥមេ និស្សយបច្ចយោ នាម និស្សីយតិ និស្សិតកេហីតិ កត្វា, ពលវភាវេន និស្សយោ បច្ចយោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ឧប-សទ្ទស្ស អតិសយជោតកត្តា, តស្ស បន ភេទំ វក្ខតិ.

ឆ វត្ថូនិ, ឆ អារម្មណានិ ចាតិ ឥមេ បច្ចយុប្បន្នតោ បឋមំ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តមានភាវេន ឧបការកោ បុរេជាតបច្ចយោ. បច្ឆាជាតបច្ចយេ អសតិ សន្តានដ្ឋិតិហេតុភាវំ អាគច្ឆន្តស្ស កាយស្ស ឧបត្ថម្ភនភាវេន ឧបការកា បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បច្ឆាជាតបច្ចយោ. សោ គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសា ចេតនា វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

បុរិមបុរិមបរិចិតគន្ថោ វិយ ឧត្តរឧត្តរគន្ថស្ស កុសលាទិភាវេន អត្តសទិសស្ស បគុណពលវភាវវិសិដ្ឋអត្តសមានជាតិយតាគាហណំ អាសេវនំ, តេន បច្ចយា សជាតិយធម្មានំ សជាតិយធម្មាវ អាសេវនបច្ចយោ. ភិន្នជាតិកា ហិ ភិន្នជាតិកេហិ អាសេវនបគុណេន បគុណពលវភាវវិសិដ្ឋំ កុសលាទិភាវសង្ខាតំ អត្តនោ គតិំ គាហាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, ន ច សយំ តតោ គណ្ហន្តិ, តេ បន អនន្តរាតីតានិ លោកិយកុសលាកុសលានិ ចេវ អនាវជ្ជនកិរិយជវនានិ ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ចិត្តប្បយោគសង្ខាតកិរិយាភាវេន សហជាតានំ នានាក្ខណិកានំ វិបាកានំ, កដត្តារូបានញ្ច ឧបការិកា ចេតនា កម្មបច្ចយោ.

អត្តនោ និរុស្សាហសន្តភាវេន សហជាតនាមរូបានំ និរុស្សាហសន្តភាវាយ ឧបការកា វិបាកចិត្តចេតសិកា វិបាកបច្ចយោ. តេ ហិ បយោគេន អសាធេតព្ពតាយ កម្មស្ស កដត្តា និប្ផជ្ជមានមត្តតោ និរុស្សាហសន្តភាវា ហោន្តិ, ន កិលេសវូបសមសន្តភាវា. តថា សន្តភាវតោយេវ ហិ ភវង្គាទយោ ទុព្ពិញ្ញេយ្យា. អភិនិបាតសម្បដិច្ឆនសន្តីរណមត្តា បន វិបាកា ទុព្ពិញ្ញេយ្យាវ. ជវនប្បវត្តិយាវ នេសំ រូបាទិគ្គហិតតា វិញ្ញាយតិ.

រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេន ឧបការកា ចត្តារោ អាហារា អាហារបច្ចយោ. សតិបិ ហិ ជនកភាវេ ឧបត្ថម្ភកត្តមេវ អាហារស្ស បធានកិច្ចំ. ជនយន្តោបិ អាហារោ អវិច្ឆេទវសេន ឧបត្ថម្ភេន្តោ វ ជនេតីតិ ឧបត្ថម្ភកភាវោ វ អាហារភាវោ. តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ បច្ចយុប្បន្នធម្មេហិ អត្តានំ អនុវត្តាបនសង្ខាតាធិបតិយដ្ឋេន បច្ចយោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ.

អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណូបនិជ្ឈានវសេន ឧបគន្ត្វា អារម្មណនិជ្ឈានកា វិតក្កាទយោ ឈានបច្ចយោ. សុគតិតោ បុញ្ញតោ, ទុគ្គហិតោ បាបតោ វា និយ្យានដ្ឋេន ឧបការកា សម្មាទិដ្ឋាទយោ មគ្គបច្ចយោ.

បរមត្ថតោ ភិន្នាបិ ឯកីភាវគតា វិយ ឯកុប្បាទាទិភាវសង្ខាតសម្បយោគលក្ខណេន ឧបការកា នាមធម្មា វ សម្បយុត្តបច្ចយោ. អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធតាយ យុត្តាបិ សមានា វិប្បយុត្តភាវេន វិសំសដ្ឋតាយ នានត្តុបគមនេន ឧបការកា វត្ថុចិត្តចេតសិកា វិប្បយុត្តបច្ចយោ.

បច្ចុប្បន្នសភាវសង្ខាតេន អត្ថិភាវេន តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស ឧបត្ថម្ភកត្តេន ឧបការកា ‘‘សហជាតំ បុរេជាត’’ន្ត្យាទិនា វក្ខមានធម្មា អត្ថិបច្ចយោ. សតិបិ ហិ ជនកត្តេ ឋិតិយំយេវ សាតិសយោ អត្ថិបច្ចយានំ ព្យាបារោតិ ឧបត្ថម្ភកតាវ តេសំ គហិតា. ឯកស្មិំ ផស្សាទិសមុទាយេ បវត្តមានេ ទុតិយស្ស អភាវតោ អត្តនោ ឋិតិយា ឱកាសំ អលភន្តានំ អនន្តរមុប្បជ្ជមានកចិត្តចេតសិកានំ ឱកាសទានវសេន ឧបការកា អនន្តរនិរុទ្ធា ចិត្តចេតសិកា នត្ថិបច្ចយោ.

អត្តនោ សភាវាវិគមនេន អប្បវត្តមានានំ វិគតភាវេន ឧបការកាយេវ ធម្មា វិគតបច្ចយោ. និរោធានុបគមនវសេន ឧបការកា អត្ថិបច្ចយា វ អវិគតបច្ចយោ. សសភាវតាមត្តេន ឧបការកតា អត្ថិបច្ចយតា, និរោធានុបគមនវសេន ឧបការកតា អវិគតបច្ចយតាតិ បច្ចយតាវិសេសោ នេសំ ធម្មាវិសេសេបិ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មានញ្ហិ សមត្ថតាវិសេសំ សព្ពាការេន ញត្វា ភគវតា ចតុវីសតិបច្ចយា ទេសិតាតិ ភគវតិ សទ្ធាយ ‘‘ឯវំ វិសេសា ឯតេ ធម្មា’’តិ សុតមយញាណំ ឧប្បាទេត្វា ចិន្តាភាវនាមយញាណេហិ តទភិសមយាយ យោគោ ករណីយោ. អវិសេសេបិ ហិ ធម្មសាមគ្គិយស្ស តថា តថា វិនេតព្ពបុគ្គលានំ វសេន ហេដ្ឋា វុត្តោបិ បច្ចយោ បុន បការន្តេន វុច្ចតិ អហេតុកទុកំ វត្វាបិ ហេតុវិប្បយុត្តទុកំ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៥. នាមំ ចតុក្ខន្ធសង្ខាតំ នាមំ តាទិសស្សេវ នាមស្ស ឆធា ឆហាការេហិ បច្ចយោ ហោតិ, តទេវ នាមរូបីនំ សមុទិតានំ បញ្ចធា បច្ចយោ ហោតិ, រូបស្ស បុន ភូតុបាទាយភេទស្ស ឯកធា បច្ចយោ ហោតិ, រូបញ្ច នាមស្ស ឯកធា បច្ចយោ, បញ្ញត្តិនាមរូបានិ នាមស្ស ទ្វិធា ទ្វិប្បការា បច្ចយា ហោន្តិ, ទ្វយំ បន នាមរូបទ្វយំ សមុទិតំ ទ្វយស្ស តាទិសស្សេវ នាមរូបទ្វយស្ស នវធា បច្ចយោ ចេតិ ឯវំ បច្ចយា ឆព្ពិធា ឋិតា.

១៦. វិបាកព្យាកតំ កម្មវសេន វិបាកភាវប្បត្តំ កម្មវេគក្ខិត្តបតិតំ វិយ ហុត្វា បវត្តមានំ អត្តនោ សភាវំ គាហេត្វា បរិភាវេត្វា នេវ អញ្ញំ បវត្តេតិ, ន ច បុរិមវិបាកានុភាវំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ឯក’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.២២១) វចនតោ ច អហេតុកកិរិយេសុ ហសិតុប្បាទស្សេវ អាសេវនតាឧទ្ធរណេន អាវជ្ជនទ្វយំ អាសេវនបច្ចយោ ន ហោតិ, តស្មា ជវនានេវ អាសេវនបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘បុរិមានិ ជវនានី’’ត្យាទិ. អវិសេសវចនេបេត្ថ លោកិយកុសលាកុសលាព្យាកតជវនានេវ ទដ្ឋព្ពានិ លោកុត្តរជវនានំ អាសេវនភាវស្ស អនុទ្ធដត្តា.

ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ បដ្ឋានដ្ឋកថាយំ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១.១២) ‘‘លោកុត្តរោ បន អាសេវនបច្ចយោ នាម នត្ថី’’តិ. តត្ថ ហិ កុសលំ ភិន្នជាតិកស្ស បុរេចរត្តា ន តេន អាសេវនគុណំ គណ្ហាបេតិ, ផលចិត្តានិ ច ជវនវសេន ឧប្បជ្ជមានានិបិ វិបាកាព្យាកតេ វុត្តនយេន អាសេវនំ ន គណ្ហន្តិ, ន ច អញ្ញំ គាហាបេន្តិ. យម្បិ ‘‘អាសេវនវិនិមុត្តំ ជវនំ នត្ថី’’តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ, តម្បិ យេភុយ្យវសេន វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ. ឥតរថា អាចរិយស្ស អសមបេក្ខិតាភិធាយកត្តប្បសង្គោ សិយា. មគ្គោ បន គោត្រភុតោ អាសេវនំ ន គណ្ហាតីតិ នត្ថិ ភូមិអាទិវសេន នានាជាតិតាយ អនធិប្បេតត្តា. តថា ហិ វុត្តំ បដ្ឋានេ ‘‘គោត្រភុ មគ្គស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ, វោទានំ មគ្គស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៦). ឯកុប្បាទាទិចតុព្ពិធសម្បយោគលក្ខណាភាវតោ សហុប្បន្នានម្បិ រូបធម្មានំ សម្បយុត្តបច្ចយតា នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ចិត្តចេតសិកា ធម្មា អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ.

១៧. ហេតុឈានង្គមគ្គង្គានិ សហជាតានំ នាម រូបានន្តិ តយោបេតេ បដិសន្ធិយំ កម្មសមុដ្ឋានានំ, បវត្តិយំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ, ឧភយត្ថ សហជាតានំ នាមានញ្ច ហេតាទិបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តិ. ‘‘សហជាតរូបន្តិ ហិ សព្ពត្ថ បដិសន្ធិយំ កម្មសមុដ្ឋានានំ, បវត្តិយំ ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ វក្ខតិ. សហជាតា ចេតនាតិ អន្តមសោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិបិ សហជាតចេតនា. សហជាតានំ នាម រូបានន្តិ សព្ពាបិ ចេតនា នាមានំ, បដិសន្ធិសហគតា ចេតនា កម្មសមុដ្ឋានរូបានំ, បវត្តិយំ រូបសមុដ្ឋាបកចិត្តសហគតា ចេតនា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច. នានាក្ខណិកា ចេតនាតិ វិបាកក្ខណតោ នានាក្ខណេ អតីតភវាទីសុ និព្ពត្តា កុសលាកុសលចេតនា. នាមរូបានន្តិ ឧភយត្ថាបិ នាមរូបានំ. វិបាកក្ខន្ធាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណាទិកា វិបាកា អរូបក្ខន្ធា. កម្មសមុដ្ឋានម្បិ ហិ រូបំ វិបាកវោហារំ ន លភតិ អរូបធម្មភាវេន, សារម្មណភាវេន ច កម្មសទិសេសុ អរូបធម្មេស្វេវ វិបាក-សទ្ទស្ស និរុឡ្ហត្តា.

១៨. បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្សាតិ បច្ចយធម្មតោ បុរេ ឧប្បន្នស្ស ឥមស្ស រូបកាយស្ស. កថំ បន បច្ចយុប្បន្នស្ស បុរេ និព្ពត្តិយំ បច្ឆាជាតស្ស បច្ចយតាតិ? ននុ វុត្តំ ‘‘បច្ឆាជាតបច្ចយេ អសតិ សន្តានដ្ឋិតិហេតុកភាវំ អាគច្ឆន្តស្សា’’តិ, តស្មា សន្តានប្បវត្តស្ស ហេតុភាវុបត្ថម្ភនេ ឥមស្ស ព្យាបារោតិ ន កោចិ វិរោធោ.

១៩. បដិសន្ធិយំ ចក្ខាទិវត្ថូនំ អសម្ភវតោ, សតិ ច សម្ភវេ តំតំវិញ្ញាណានំ បច្ចយភាវានុបគមនតោ, ហទយវត្ថុនោ ច បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សហុប្បន្នស្ស បុរេជាតកតាភាវតោ វុត្តំ ‘‘ឆវត្ថូនិ បវត្តិយ’’ន្តិ. ‘‘បញ្ចារម្មណានិ បញ្ចវិញ្ញាណវីថិយា’’តិ ច ឥទំ អារម្មណបុរេជាតនិទ្ទេសេ អាគតំ សន្ធាយ វុត្តំ. បញ្ហាវារេ បន ‘‘សេក្ខា វា បុថុជ្ជនា វា ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តី’’ត្យាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤) អវិសេសេន បច្ចុប្បន្នចក្ខាទីនម្បិ គហិតត្តា ធម្មារម្មណម្បិ អារម្មណបុរេជាតំ មនោវិញ្ញាណវីថិយា លព្ភតិ. អត្ថតោ ហេតំ សិទ្ធំ, យំ បច្ចុប្បន្នធម្មារម្មណំ គហេត្វា មនោទ្វារិកវីថិ បវត្តតិ, តំ តស្ស អារម្មណបុរេជាតំ ហោតីតិ.

២២. បកតិយា ឯវ បច្ចយន្តររហិតេន អត្តនោ សភាវេនេវ ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ. អារម្មណានន្តរេហិ អសំមិស្សោ បុថគេវ កោចិ ឧបនិស្សយោតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា បកតោ ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ. បកតោតិ ចេត្ថ ប-ការោ ឧបសគ្គោ, សោ អត្តនោ ផលស្ស ឧប្បាទនសមត្ថភាវេន សន្តានេ និប្ផាទិតភាវំ, អាសេវិតភាវញ្ច ទីបេតិ, តស្មា អត្តនោ សន្តានេ និប្ផន្នោ រាគាទិ, សទ្ធាទិ, ឧបសេវិតោ វា ឧតុភោជនាទិ បកតូបនិស្សយោ. តថា ចេវ និទ្ទិសតិ.

២៣. គរុកតន្តិ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខិតំ. តថា ហិ ‘‘ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតី’’ត្យាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤១៣) ទានសីលឧបោសថកម្មបុព្ពេកតសុចិណ្ណឈានគោត្រភុវោទានមគ្គាទីនិ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខណវសេន អស្ស និទ្ទេសោ បវត្តោ.

២៤. ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ខន្ធា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ខន្ធានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’ត្យាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) នយេន អនន្តរបច្ចយេន សទ្ធិំ នានត្តំ អកត្វា អនន្តរូបនិស្សយស្ស អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘អនន្តរនិរុទ្ធា’’ត្យាទិ. ឯវំ សន្តេបិ អត្តនោ អនន្តរំ អនុរូបចិត្តុប្បាទវសេន អនន្តរបច្ចយោ, ពលវការណវសេន អនន្តរូបនិស្សយបច្ចយោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

២៥. យថារហំ អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច រាគាទយោ…បេ… សេនាសនញ្ចាតិ យោជនា. រាគាទយោ ហិ អជ្ឈត្តំ និប្ផាទិតា, បុគ្គលាទយោ ពហិទ្ធា សេវិតា. តថា ហិ វុត្តំ អាចរិយេន –

‘‘រាគសទ្ធាទយោ ធម្មា, អជ្ឈត្តមនុវាសិតា;

សត្តសង្ខារធម្មា ច, ពហិទ្ធោបនិសេវិតា’’តិ. (នាម. បរិ. ៨២៧);

អថ វា អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច កុសលាទិធម្មានន្តិ យថាឋិតវសេនេវ យោជនា អត្តនោ ហិ រាគាទយោ ច អត្តនោ កុសលាទិធម្មានំ កល្យាណមិត្តស្ស សទ្ធាទិកេ និស្សាយ កុសលំ ករោន្តានំ បរេសញ្ច និស្សយា ហោន្តិ.

តត្ថ កាមរាគាទយោ និស្សាយ កាមភវាទីសុ និព្ពត្តនត្ថំ, រាគាទិវូបសមត្ថញ្ច ទានសីលឧបោសថជ្ឈានាភិញ្ញាវិបស្សនាមគ្គភាវនា, រាគាទិហេតុកា ច ឧបរូបរិរាគាទយោ ហោន្តីតិ យថារហំ ទដ្ឋព្ពំ. យំ យញ្ហិ និស្សាយ យស្ស យស្ស សម្ភវោ, តំ តំ តស្ស តស្ស បកតូបនិស្សយោ ហោតិ. បច្ចយមហាបទេសោ ហេស, យទិទំ ‘‘ឧបនិស្សយបច្ចយោ’’តិ វុត្តំ. តថា ចាហ ‘‘ពហុធា ហោតិ បកតូបនិស្សយោ’’តិ. សទ្ធាទយោតិ សីលសុតចាគបញ្ញា. អត្តនោ សទ្ធាទិកញ្ហិ ឧបនិស្សាយ អត្តនោ ទានសីលាទយោ, តថា កល្យាណមិត្តានំ សទ្ធាទយោ ឧបនិស្សាយ បរេសញ្ច ទានសីលាទយោ ហោន្តីតិ បាកដមេតំ. សុខំ ទុក្ខន្តិ កាយិកំ សុខំ ទុក្ខំ. បុគ្គលោតិ កល្យាណមិត្តាទិបុគ្គលោ. ភោជនន្តិ សប្បាយាទិភោជនំ, ឧតុបិ តាទិសោវ.

២៧. ‘‘អធិបតិ…បេ… បច្ចយា ហោន្តី’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេតុំ ‘‘តត្ថ គរុកតមារម្មណ’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. គរុកតមារម្មណន្តិ បច្ចវេក្ខណអស្សាទាទិនា គរុកតំ អារម្មណំ. តញ្ហិ ឈានមគ្គផលវិបស្សនានិព្ពានាទិភេទំ បច្ចវេក្ខណអស្សាទាទិមគ្គផលាទិធម្មេ អត្តាធីនេ ករោតីតិ អារម្មណាធិបតិ នាម. គរុកាតព្ពតាមត្តេន អារម្មណាធិបតិ. គរុកតោបិ ពលវការណដ្ឋេន អារម្មណូបនិស្សយោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. សហជាតា…បេ… នាមរូបានន្តិ ឆន្ទចិត្តវីរិយវីមំសានំ, វសេន ចតុព្ពិធោបិ សហជាតាធិបតិ យថារហំ សហជាតនាមរូបានំ បវត្តិយំយេវ សហជាតាធិបតិវសេន បច្ចយោ.

២៨. រូបធម្មស្ស អរូបធម្មំ បតិ សហជាតបច្ចយតា បដិសន្ធិយំ វត្ថុវសេន វុត្តាតិ អាហ ‘‘វត្ថុវិបាកា អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ –

៣០. យស្មា បន អញ្ញមញ្ញុបត្ថម្ភនវសេនេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា, ន សហជាតមត្តតោតិ បវត្តិយំ រូបំ នាមានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ន ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចិត្តចេតសិកា ធម្មា អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ. តថា ឧបាទារូបានិ ច ភូតរូបានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘មហាភូតា អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ.

៣១. ននុ ច ‘‘អរូបិនោ អាហារា សហជាតានំ នាមរូបាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវញ្ច សតិ អសញ្ញីនំ សហជាតាហារស្ស អសម្ភវតោ ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ កថមិទំ នីយតីតិ? វុច្ចតេ – មនោសញ្ចេតនាហារវសប្បវត្តស្ស កម្មស្ស, តំសហគតានម្បិ វា សេសាហារានំ កម្មូបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយត្តបរិយាយំ គហេត្វា សព្ពសត្តានំ អាហារដ្ឋិតិកតា វុត្តា, ន អាហារបច្ចយភាវតោតិ.

៣២. ‘‘បញ្ច បសាទា’’ត្យាទីសុ ននុ ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយា ន គហិតាតិ? សច្ចំ ន គហិតា. យទិបិ តេសំ លិង្គាទីហិ អនុវត្តនីយតា អត្ថិ, សា បន ន បច្ចយភាវតោ. យថា ហិ ជីវិតាហារា យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, តេសំ អនុបាលកា ឧបត្ថម្ភកា អត្ថិ, អវិគតបច្ចយភូតា ច ហោន្តិ, ន ឯវំ ឥត្ថិបុរិសភាវា លិង្គាទីនំ កេនចិ ឧបការេន ឧបការា ហោន្តិ. កេវលំ បន យថាសកេហេវ កម្មាទិបច្ចយេហិ បវត្តមានំ លិង្គាទីនំ យថា ឥត្ថាទិគ្គហណស្ស បច្ចយភាវោ ហោតិ, តតោ អញ្ញេនាការេន តំ-សហិតសន្តានេ អប្បវត្តិតោ លិង្គាទីហិ អនុវត្តនីយតា, ឥន្ទ្រិយតា ច នេសំ វុច្ចតិ, តស្មា ន តេសំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ វុត្តោ.

៣៣. យេសំ នាមានំ ចក្ខាទីនំ អព្ភន្តរតោ និក្ខមន្តានំ វិយ បវត្តានំ, យេសញ្ច រូបានំ នាមសន្និស្សយេនេវ ឧប្បជ្ជមានានំ សម្បយោគាសង្កា ហោតិ, តេសមេវ វិប្បយុត្តបច្ចយតា. រូបានំ បន រូបេហិ សាសង្កា នត្ថិ. វត្ថុសន្និស្សយេនេវ ជាយន្តានំ វិសយភាវមត្តំ អារម្មណន្តិ តេនាបិ តេសំ សម្បយោគាសង្កា នត្ថីតិ យេសំ សម្បយោគាសង្កា អត្ថិ, តេសមេវ វិប្បយុត្តបច្ចយតាបិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណេ វត្ថូ’’ត្យាទិ.

៣៤. សព្ពថា សព្ពាការេន យថារហំ នាមវសេន វុត្តំ តិវិធំ សហជាតំ, ទុវិធំ បុរេជាតំ, ឯកវិធំ បច្ឆាជាតញ្ច បច្ចយជាតំ, អាហារេសុ កពឡីការោ អាហារោ, រូបជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ អយំ បញ្ចវិធោបិ អត្ថិបច្ចយោ, អវិគតបច្ចយោ ច ហោតិ. បច្ចុប្បន្នសភាវេន អត្ថិភាវេន តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស ឧបត្ថម្ភកត្តា អត្ថិភាវាភាវេន អនុបការកានមេវ អត្ថិភាវេន ឧបការកតា អត្ថិបច្ចយភាវោតិ នត្ថិ និព្ពានស្ស សព្ពទា ភាវិនោ អត្ថិបច្ចយតា, អវិគតបច្ចយតា ច. ឧប្បាទាទិយុត្តានំ វា នត្ថិភាវោបការកតាវិរុទ្ធោ, វិគតភាវោបការកតាវិរុទ្ធោ ច ឧបការកភាវោ អត្ថិបច្ចយតាទិកាតិ ន តស្ស តប្បច្ចយត្តប្បសង្គោ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ចេត្ថ ឱជា វិយ ឋិតិក្ខណេវ ឧបការកត្តា សហជាតបច្ចយេសុ ន គយ្ហតីតិ វិសុំ វុត្តំ.

៣៥. ឥទានិ សព្ពេបិ បច្ចយា សង្ខេបតោបិ ចតុធាយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណូ…បេ… គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ សោ កោចិ បច្ចយោ អត្ថិ, យោ ចិត្តចេតសិកានំ អារម្មណភាវំ ន គច្ឆេយ្យ, សកសកបច្ចយុប្បន្នស្ស ច ឧបនិស្សយភាវំ ន គច្ឆតិ, កម្មហេតុកត្តា ច លោកប្បវត្តិយា ផលហេតូបចារវសេន សព្ពេបិ កម្មសភាវំ នាតិវត្តន្តិ, តេ ច បរមត្ថតោ លោកសម្មុតិវសេន ច វិជ្ជមានាយេវាតិ សព្ពេបិ ចតូសុ សមោធានំ គច្ឆន្តិ.

៣៦. ឥទានិ យំ វុត្តំ តត្ថ តត្ថ ‘‘សហជាតរូប’’ន្តិ, តំ សព្ពំ ន អវិសេសតោ ទដ្ឋព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សហជាតរូប’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. បដិសន្ធិយញ្ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបាភាវតោ បវត្តិយំ កម្មសមុដ្ឋានានញ្ច ចិត្តចេតសិកេហិ សហុប្បត្តិនិយមាភាវតោ សហជាតរូបន្តិ សព្ពត្ថាបិ បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ, បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបសង្ខាតកម្មជរូបានញ្ច វសេន ទុវិធំ ហោតិ. កម្មស្ស កតត្តា និព្ពត្តមានានិ រូបានិ កដត្តារូបានិ.

៣៧. ឥតិ ឯវំ វុត្តនយេន សម្ភវា យថាសម្ភវំ តេកាលិកា អនន្តរសមនន្តរអាសេវននត្ថិវិគតវសេន បញ្ចន្នំ អតីតកាលិកានំ, កម្មបច្ចយស្ស អតីតវត្តមានវសេន ទ្វិកាលិកស្ស, អារម្មណអធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយានំ តិកាលិកានំ, ឥតរេសំ បន្នរសន្នំ បច្ចុប្បន្នកាលិកានញ្ច វសេន កាលត្តយវន្តោ, និព្ពានបញ្ញត្តិវសេន កាលវិមុត្តា ច, ចក្ខាទិរាគាទិសទ្ធាទិវសេន អជ្ឈត្តិកា ច, បុគ្គលឧតុភោជនាទិវសេន តតោ ពហិទ្ធា ច, បច្ចយុប្បន្នភាវេន សង្ខតា ច, កថា តប្បដិបក្ខភាវេន អសង្ខតា ច ធម្មា បញ្ញត្តិនាមរូបានំ វសេន សង្ខេបតោ តិវិធា ឋិតា សព្ពថា បដ្ឋានេ អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានេ បករណេ ចតុវីសតិសង្ខាតា បច្ចយា នាមាតិ យោជនា.

៣៨. តត្ថាតិ តេសុ បញ្ញត្តិនាមរូបេសុ.

បដ្ឋាននយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ញត្តិភេទវណ្ណនា

៣៩. វចនីយវាចកភេទា ទុវិធា បញ្ញត្តីតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបិយត្តា’’ត្យាទិ. បញ្ញាបិយត្តាតិ តេន តេន បការេន ញាបេតព្ពត្តា, ឥមិនា រូបាទិធម្មានំ សមូហសន្តានាទិអវត្ថាវិសេសាទិភេទា សម្មុតិសច្ចភូតា ឧបាទាបញ្ញត្តិសង្ខាតា អត្ថបញ្ញត្តិ វុត្តា. សា ហិ នាមបញ្ញត្តិយា បញ្ញាបីយតិ. បញ្ញាបនតោតិ បការេហិ អត្ថបញ្ញត្តិយា ញាបនតោ. ឥមិនា ហិ បញ្ញាបេតីតិ ‘‘បញ្ញត្តី’’តិ លទ្ធនាមានំ អត្ថានំ អភិធានសង្ខាតា នាមបញ្ញត្តិ វុត្តា.

៤០. ភូតបរិណាមាការមុបាទាយាតិ បថវាទិកានំ មហាភូតានំ បពន្ធវសេន បវត្តមានានំ បត្ថដសង្គហតាទិអាការេន បរិណាមាការំ បរិណតភាវសង្ខាតំ អាការំ ឧបាទាយ និស្សយំ កត្វា. តថា តថាតិ ភូមាទិវសេន. ភូមិបព្ពតាទិកាតិ ភូមិបព្ពតរុក្ខាទិកា សន្តានបញ្ញត្តិ. សម្ភារសន្និវេសាការន្តិ ទារុមត្តិកាតន្តាទីនំ សម្ភារានំ ឧបករណានំ សន្និវេសាការំ រចនាទិវិសិដ្ឋតំតំសណ្ឋានាទិអាការំ. រថសកដាទិកាតិ រថសកដគាមឃដបដាទិកា សមូហបញ្ញត្តិ. ចន្ទាវដ្ដនាទិកន្តិ ចន្ទិមសូរិយនក្ខត្តានំ សិនេរុំ បទក្ខិណវសេន ឧទយាទិអាវដ្ដនាការំ. ទិសាកាលាទិកាតិ បុរត្ថិមទិសាទិកា ទិសាបញ្ញត្តិ, បុព្ពណ្ហាទិកា កាលបញ្ញត្តិ, មាសោតុវេសាខមាសាទិកា តំតំនាមវិសិដ្ឋា មាសាទិបញ្ញត្តិ ច. អសម្ផុដ្ឋាការន្តិ តំតំរូបកលាបេហិ អសម្ផុដ្ឋំ សុសិរាទិអាការំ. កូបគុហាទិកា តិ កូបគុហឆិទ្ទាទិកា អាកាសបញ្ញត្តិ. តំតំភូតនិមិត្តន្តិ បថវីកសិណាទិតំតំភូតនិមិត្តំ. ភាវនាវិសេសន្តិ បរិកម្មាទិភេទំ ភាវនាយ បពន្ធវិសេសំ. កសិណនិមិត្តាទិកាតិ កសិណាសុភនិមិត្តាទិភេទា យោគីនំ ឧបដ្ឋិតា ឧគ្គហបដិភាគាទិភេទា និមិត្តបញ្ញត្តិ. ឯវមាទិប្បភេទាតិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសនិរោធកសិណាទិភេទា ច. អត្ថច្ឆាយាការេនាតិ បរមត្ថធម្មស្ស ឆាយាការេន បដិភាគាការេន.

៤១. នាមនាមកម្មាទិនាមេនាតិ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោតិ ឥមេហិ ឆហិ នាមេហិ. តត្ថ អត្ថេសុ នមតីតិ នាមំ. តំ អន្វត្ថរុឡ្ហីវសេន ទុវិធំ, សាមញ្ញគុណកិរិយាយទិច្ឆាវសេន ចតុព្ពិធំ. នាមមេវ នាមកម្មំ. តថា នាមធេយ្យំ. អក្ខរទ្វារេន អត្ថំ នីហរិត្វា ឧត្តិ កថនំ និរុត្តិ, អត្ថំ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ. អភិលបតីតិ អភិលាបោ, សទ្ទគតអក្ខរសន្និវេសក្កមោ. សា បនាយំ នាមបញ្ញត្តិ វិជ្ជមានអវិជ្ជមានតទុភយសំយោគវសេន ឆព្ពិធា ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’ត្យាទិ វុត្តំ, ឯតាយ បញ្ញាបេន្តីតិ ‘‘រូបវេទនា’’ត្យាទិនា បកាសេន្តិ.

៤២. ឧភិន្នន្តិ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានានំ ទ្វិន្នំ. បញ្ចាភិញ្ញា, អាសវក្ខយញាណន្តិ ឆ អភិញ្ញា អស្សាតិ ឆឡភិញ្ញោ. ឯត្ថ ច អភិញ្ញានំ វិជ្ជមានត្តា, តប្បដិលាភិនោ បុគ្គលស្ស អវិជ្ជមានត្តា ច អយំ វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. តថា ឥត្ថិយា អវិជ្ជមានត្តា, សទ្ទស្ស ច វិជ្ជមានត្តា ឥត្ថិសទ្ទោតិ អវិជ្ជមានេន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. បសាទចក្ខុនោ, តន្និស្សិតវិញ្ញាណស្ស ច វិជ្ជមានត្តា ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ វិជ្ជមានេន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. រញ្ញោ ច បុត្តស្ស ច សម្មុតិសច្ចភូតត្តា រាជបុត្តោតិ អវិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ.

៤៣. វចីឃោសានុសារេនាតិ ភូមិបព្ពតរូបវេទនាទិវចីមយសទ្ទស្ស អនុសារេន អនុគមនេន អនុស្សរណេន អារម្មណករណេន បវត្តាយ សោតវិញ្ញាណវីថិយា បវត្តិតោ អនន្តរំ ឧប្បន្នស្ស មនោទ្វារស្ស នាមចិន្តនាការប្បវត្តស្ស មនោទ្វារិកវិញ្ញាណសន្តានស្ស ‘‘ឥទមីទិសស្ស អត្ថស្ស នាម’’ន្តិ បុព្ពេយេវ គហិតសង្កេតោបនិស្សយស្ស គោចរា អារម្មណភូតា តតោ នាមគ្គហណតោ បរំ យស្សា សម្មុតិបរមត្ថវិសយាយ នាមបញ្ញត្តិយា អនុសារេន អនុគមនេន អត្ថា សម្មុតិបរមត្ថភេទា វិញ្ញាយន្តិ, សាយំ ភូមិបព្ពតរូបវេទនាទិកា បញ្ញាបេតព្ពត្ថបញ្ញាបិកា លោកសង្កេតេន និម្មិតា លោកវោហារេន សិទ្ធា, មនោទ្វារគ្គហិតា អក្ខរាវលិភូតា បញ្ញត្តិ វិញ្ញេយ្យា បញ្ញាបនតោ បញ្ញត្តិសង្ខាតា នាមបញ្ញត្តីតិ វិញ្ញេយ្យា.

ឯត្ថ ច សោតវិញ្ញាណវីថិយា អនន្តរភាវិនិំ មនោទ្វារិកវីថិម្បិ សោតវិញ្ញាណវីថិគ្គហណេនេវ សង្គហេត្វា ‘‘សោតវិញ្ញាណវីថិយា’’តិ វុត្តំ. ឃដាទិសទ្ទញ្ហិ សុណន្តស្ស ឯកមេកំ សទ្ទំ អារព្ភ បច្ចុប្បន្នាតីតារម្មណវសេន ទ្វេ ទ្វេ ជវនវារា, ពុទ្ធិយា គហិតនាមបណ្ណត្តិភូតំ អក្ខរាវលិមារព្ភ ឯកោតិ ឯវំ សោតវិញ្ញាណវីថិយា អនន្តរាយ អតីតសទ្ទារម្មណាយ ជវនវីថិយា អនន្តរំ នាមបញ្ញត្តិយា គហណំ, តតោ បរំ អត្ថាវពោធោតិ អាចរិយា.

បញ្ញត្តិភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

បច្ចយបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.