រូបសមុទ្ទេសវណ្ណនា

៣. ឧបាទិន្នានុបាទិន្នសន្តានេសុ សសម្ភារធាតុវសេន មហន្តា ហុត្វា ភូតា បាតុភូតាតិ មហាភូតា (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨៤). អថវា អនេកវិធអព្ភុតវិសេសទស្សនេន, អនេកាភូតទស្សនេន វា មហន្តានិ អព្ភុតានិ, អភូតានិ វា ឯតេសូតិ មហាភូតា, មាយាការាទយោ. តេហិ សមានា សយំ អនីលាទិសភាវានេវ នីលាទិឧបាទាយរូបទស្សនាទិតោតិ មហាភូតា. មនាបវណ្ណសណ្ឋានាទីហិ វា សត្តានំ វញ្ចិកា យក្ខិនិអាទយោ វិយ មនាបឥត្ថិបុរិសរូបទស្សនាទិនា សត្តានំ វញ្ចកត្តា មហន្តានិ អភូតានិ ឯតេសូតិ មហាភូតា. វុត្តម្បិ ហេតំ –

‘‘មហន្តា បាតុភូតាតិ, មហាភូតសមាតិ វា;

វញ្ចកត្តា អភូតេន, ‘មហាភូតា’តិ សម្មតា’’តិ. (អភិធ. ៦២៦);

អថ វា មហន្តបាតុភាវតោ មហន្តានិ ភវន្តិ ឯតេសុ ឧបាទារូបានិ, ភូតានិ ចាតិ មហាភូតានិ. មហាភូតេ ឧបាទាយ បវត្តំ រូបំ ឧបាទាយរូបំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តតោ មហាភូតា’’ត្យាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣) ឯកេកមហាភូតា សេសមហាភូតានំ និស្សយា ហោន្តីតិ តេសម្បិ ឧបាទាយរូបតាបសង្គោតិ? នយិទមេវំ ឧបាទាយេវ បវត្តរូបានំ តំសមញ្ញាសិទ្ធិតោ. យញ្ហិ មហាភូតេ ឧបាទិយតិ, សយញ្ច អញ្ញេហិ ឧបាទីយតិ. ន តំ ឧបាទាយរូបំ. យំ បន ឧបាទីយតេវ, ន កេនចិ ឧបាទីយតិ, តទេវ ឧបាទាយរូបន្តិ នត្ថិ ភូតានំ តព្ពោហារប្បសង្គោ. អបិច ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបន្តិ ឧបាទាយរូបលក្ខណន្តិ នត្ថិ តយោ ឧបាទាយ បវត្តានំ ឧបាទាយរូបតាតិ.

៤. បថនដ្ឋេន បថវី, តរុបព្ពតាទីនំ បកតិបថវី វិយ សហជាតរូបានំ បតិដ្ឋានភាវេន បក្ខាយតិ, ឧបដ្ឋាតីតិ វុត្តំ ហោតិ, បថវី ឯវ ធាតុ សលក្ខណធារណាទិតោ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន សរីរសេលាវយវធាតុសទិសត្តា ចាតិ បថវីធាតុ. អាបេតិ សហជាតរូបានិ បត្ថរតិ, អាបាយតិ វា ព្រូហេតិ វឌ្ឍេតីតិ អាបោ. តេជេតិ បរិបាចេតិ, និសេតិ វា តិក្ខភាវេន សេសភូតត្តយំ ឧស្មាបេតីតិ តេជោ. វាយតិ ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ភូតសង្ឃាតំ បាបេតីតិ វាយោ. ចតស្សោបិ បនេតា យថាក្កមំ កថិនត្តទវត្តឧណ្ហត្តវិត្ថម្ភនត្តលក្ខណាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥. ចក្ខាទីនំ វចនត្ថោ ហេដ្ឋា កថិតោវ. បសាទរូបំ នាម ចតុន្នំ មហាភូតានំ បសន្នភាវហេតុកត្តា. តំ បន យថាក្កមំ ទដ្ឋុកាមតាសោតុកាមតាឃាយិតុកាមតាសាយិតុកាមតាផុសិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ. តត្ថ ចក្ខុ តាវ មជ្ឈេ កណ្ហមណ្ឌលស្ស ឩកាសិរប្បមាណេ អភិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិបទេសេ តេលមិវ បិចុបដលានិ សត្តក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា ធារណនហាបនមណ្ឌនពីជនកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតីហិ វិយ ខត្តិយកុមារោ សន្ធារណពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា បរិបាលិយមានំ វណ្ណាទីហិ បរិវារិតំ យថាយោគំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថុទ្វារភាវំ សធេន្តំ បវត្តតិ, ឥតរំ ‘‘សសម្ភារចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ សោតាទយោបិ យថាក្កមំ សោតពិលព្ភន្តរេ អង្គុលិវេធនាការំ ឧបចិតតនុតម្ពលោមំ, នាសិកព្ភន្តរេ អជបទសណ្ឋានំ, ជិវ្ហាមជ្ឈេ ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានំ បទេសំ អភិព្យាបេត្វា បវត្តន្តិ, ឥតរំ បន ឋបេត្វា កម្មជតេជស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ កេសគ្គលោមគ្គនខគ្គសុក្ខចម្មានិ ច អវសេសំ សកលសរីរំ ផរិត្វា បវត្តតិ. ឯវំ សន្តេបិ ឥតរេហិ តស្ស សង្ករោ ន ហោតិ ភិន្ននិស្សយលក្ខណត្តា. ឯកនិស្សយានិបិ ហិ រូបរសាទីនិ លក្ខណភេទតោ អសំកិណ្ណាតិ កិំ បន ភិន្ននិស្សយា បសាទា.

៦. អាបោធាតុយា សុខុមភាវេន ផុសិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ ‘‘អាបោធាតុ វិវជ្ជិតំ ភូតត្តយសង្ខាត’’ន្តិ. កិញ្ចាបិ ហិ សីតតា ផុសិត្វា គយ្ហតិ, សា បន តេជោយេវ. មន្ទេ ហិ ឧណ្ហត្តេ សីតពុទ្ធិ សីតតាសង្ខាតស្ស កស្សចិ គុណស្ស អភាវតោ. តយិទំ សីតពុទ្ធិយា អនវដ្ឋិតភាវតោ វិញ្ញាយតិ បារាបារេ វិយ. តថា ហិ ឃម្មកាលេ អាតបេ ឋត្វា ឆាយំ បវិដ្ឋានំ សីតពុទ្ធិ ហោតិ, តត្ថេវ ចិរកាលំ ឋិតានំ ឧណ្ហពុទ្ធិ. យទិ ច អាបោធាតុ សីតតា សិយា, ឧណ្ហភាវេន សហ ឯកស្មិំ កលាបេ ឧបលព្ភេយ្យ, ន ចេវំ ឧបលព្ភតិ, តស្មា វិញ្ញាយតិ ‘‘ន អាបោធាតុ សីតតា’’តិ. យេ បន ‘‘ទវតា អាបោធាតុ, សា ច ផុសិត្វា គយ្ហតី’’តិ វទន្តិ, តេ វត្តព្ពា ‘‘ទវតា នាម ផុសិត្វា គយ្ហតីតិ ឥទំ អាយស្មន្តានំ អភិមានមត្តំ សណ្ឋានេ វិយា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘ទវតាសហវុត្តីនិ, តីណិ ភូតានិ សម្ផុសំ;

ទវតំ សម្ផុសាមីតិ, លោកោយមភិមញ្ញតិ.

‘‘ភូតេ ផុសិត្វា សណ្ឋានំ, មនសា គណ្ហតោ យថា;

បច្ចក្ខតោ ផុសាមីតិ, វិញ្ញេយ្យា ទវតា តថា’’តិ.

គោចររូបំ នាម បញ្ចវិញ្ញាណវិសយភាវតោ. គាវោ ឥន្ទ្រិយានិ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរន្តិ ហិ អារម្មណស្សេតំ នាមំ. តំ បនេតំ បញ្ចវិធម្បិ យថាក្កមំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ គោចរភាវលក្ខណំ, ចក្ខាទិបដិហននលក្ខណំ វា.

៧. ឥត្ថិយា ភាវោ ឥត្ថត្តំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៣២). បុរិសស្ស ភាវោ បុរិសត្តំ. តត្ថ ឥត្ថិលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បហេតុភាវលក្ខណំ ឥត្ថត្តំ, បុរិសលិង្គាទិហេតុភាវលក្ខណំ បុរិសត្តំ. តត្ថ ឥត្ថីនំ អង្គជាតំ ឥត្ថិលិង្គំ. សរាធិប្បាយា ឥត្ថិនិមិត្តំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ សញ្ជាននស្ស បច្ចយភាវតោ. អវិសទឋានគមននិសជ្ជាទិ ឥត្ថិកុត្តំ. ឥត្ថិសណ្ឋានំ ឥត្ថាកប្បោ. បុរិសលិង្គាទីនិបិ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពានិ. អដ្ឋកថាយំ បន អញ្ញថា ឥត្ថិលិង្គាទីនិ វណ្ណិតានិ. តំ បន ឯវំ សង្គហេត្វា វទន្តិ –

‘‘លិង្គំ ហត្ថាទិសណ្ឋានំ, និមិត្តំ មិហិតាទិកំ;

កុត្តំ សុប្បាទិនា កីឡា, អាកប្បោ គមនាទិក’’ន្តិ.

ភាវរូបំ នាម ភវតិ ឯតេន ឥត្ថាទិអភិធានំ, ពុទ្ធិ ចាតិ កត្វា. តំ បនេតំ កាយិន្ទ្រិយំ វិយ សកលសរីរំ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ.

៨. ហទយមេវ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ និស្សយត្តា វត្ថុ ចាតិ ហទយវត្ថុ. តថា ហិ តំ ធាតុទ្វយនិស្សយភាវលក្ខណំ, តញ្ច ហទយកោសព្ភន្តរេ អឌ្ឍបសតមត្តំ លោហិតំ និស្សាយ បវត្តតិ. រូបកណ្ឌេ អវុត្តស្សបិ បនេតស្ស អាគមតោ, យុត្តិតោ ច អត្ថិភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ, តំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ ‘‘យំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨) ឯវមាគតំ បដ្ឋានវចនំ អាគមោ. យុត្តិ បនេវំ ទដ្ឋព្ពា –

‘‘និប្ផន្នភូតិកាធារា, ទ្វេ ធាតូ កាមរូបិនំ;

រូបានុពន្ធវុត្តិត្តា, ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ វិយ.

‘‘ចក្ខាទិនិស្សិតានេតា, តស្សញ្ញាធារភាវតោ;

នាបិ រូបាទិកេ តេសំ, ពហិទ្ធាបិ បវត្តិតោ.

‘‘ន ចាបិ ជីវិតំ តស្ស, កិច្ចន្តរនិយុត្តិតោ;

ន ច ភាវទ្វយំ តស្មិំ, អសន្តេបិ បវត្តិតោ.

‘‘តស្មា តទញ្ញំ វត្ថុ តំ, ភូតិកន្តិ វិជានិយំ;

វត្ថាលម្ពទុកានន្តុ, ទេសនាភេទតោ ឥទំ;

ធម្មសង្គណិបាឋស្មិំ, ន អក្ខាតំ មហេសិនា’’តិ.

៩. ជីវន្តិ តេនាតិ ជីវិតំ, តទេវ កម្មជរូបបរិបាលនេ អាធិបច្ចយោគតោ ឥន្ទ្រិយន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តថា ហេតំ កម្មជរូបបរិបាលនលក្ខណំ. យថាសកំ ខណមត្តដ្ឋាយីនម្បិ ហិ សហជាតានំ បវត្តិហេតុភាវេនេវ អនុបាលកំ. ន ហិ តេសំ កម្មំយេវ ឋិតិការណំ ហោតិ អាហារជាទីនំ អាហារាទិ វិយ កម្មស្ស តង្ខណាភាវតោ. ឥទំ បន សហ បាចនគ្គិនា អនវសេសឧបាទិន្នកាយំ ព្យាបេត្វា បវត្តតិ.

១០. កពឡំ កត្វា អជ្ឈោហរីយតីតិ កពឡីការោ អាហារោ, ឥទញ្ច សវត្ថុកំ កត្វា អាហារំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សេន្ទ្រិយកាយោបត្ថម្ភនហេតុភូតា បន អង្គមង្គានុសារី រសហរសង្ខាតា អជ្ឈោហរិតព្ពាហារសិនេហភូតា ឱជា ឥធ អាហាររូបំ នាម. តថា ហេតំ សេន្ទ្រិយកាយោបត្ថម្ភនហេតុភាវលក្ខណំ, ឱជដ្ឋមករូបាហរណលក្ខណំ វា.

១១. កក្ខឡត្តាទិនា អត្តនោ អត្តនោ សភាវេន ឧបលព្ភនតោ សភាវរូបំ នាម. ឧប្បាទាទីហិ, អនិច្ចតាទីហិ វា លក្ខណេហិ សហិតន្តិ សលក្ខណំ. បរិច្ឆេទាទិភាវំ វិនា អត្តនោ សភាវេនេវ កម្មាទីហិ បច្ចយេហិ និប្ផន្នត្តា និប្ផរូបំ នាម. រុប្បនសភាវោ រូបំ, តេន យុត្តម្បិ រូបំ, យថា ‘‘អរិសសោ, នីលុប្បល’’ន្តិ, ស្វាយំ រូប-សទ្ទោ រុឡ្ហិយា អតំសភាវេបិ បវត្តតីតិ អបរេន រូប-សទ្ទេន វិសេសេត្វា ‘‘រូបរូប’’ន្តិ វុត្តំ យថា ‘‘ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ. បរិច្ឆេទាទិភាវំ អតិក្កមិត្វា សភាវេនេវ ឧបលព្ភនតោ លក្ខណត្តយារោបនេន សម្មសិតុំ អរហត្តា សម្មសនរូបំ.

១២. ន កស្សតីតិ អកាសោ. អកាសោយេវ អាកាសោ, និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុ ចាតិ អាកាសធាតុ. ចក្ខុទសកាទិឯកេកកលាបគតរូបានំ កលាបន្តរេហិ អសំកិណ្ណភាវាបាទនវសេន បរិច្ឆេទកំ, តេហិ វា បរិច្ឆិជ្ជមានំ, តេសំ បរិច្ឆេទមត្តំ វា រូបំ បរិច្ឆេទរូបំ. តញ្ហិ តំ តំ រូបកលាបំ បរិច្ឆិន្ទន្តំ វិយ ហោតិ. វិជ្ជមានេបិ ច កលាបន្តរភូតេហិ កលាបន្តរភូតានំ សម្ផុដ្ឋភាវេ តំតំរូបវិវិត្តតា រូបបរិយន្តោ អាកាសោ. យេសញ្ច សោ បរិច្ឆេទោ, តេហិ សយំ អសម្ផុដ្ឋោយេវ. អញ្ញថា បរិច្ឆិន្នតា ន សិយា តេសំ រូបានំ ព្យាបីភាវាបត្តិតោ. អព្យាបិតា ហិ អសម្ផុដ្ឋតា. តេនាហ ភគវា ‘‘អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៧).

១៣. ចលមានកាយេន អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ច តេន វិញ្ញាយតីតិ កាយវិញ្ញត្តិ. សវិញ្ញាណកសទ្ទសង្ខាតវាចាយ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ច តាយ វិញ្ញាយតីតិ វចីវិញ្ញត្តិ. តត្ថ អភិក្កមាទិជនកចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុយា សហជាតរូបសន្ថម្ភនសន្ធារណចលិតេសុ សហការីការណភូតោ ផន្ទមានកាយផន្ទនតំហេតុកវាយោធាតុវិនិមុត្តោ មហន្តំ បាសាណំ ឧក្ខិបន្តស្ស សព្ពថាមេន គហណកាលេ ឧស្សាហនវិការោ វិយ រូបកាយស្ស បរិផន្ទនបច្ចយភាវេន ឧបលព្ភមានោ វិការោ កាយវិញ្ញត្តិ. សា ហិ ផន្ទមានកាយេន អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ. ន ហិ វិញ្ញត្តិវិការរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ‘‘ឥទមេស ការេតី’’តិ អធិប្បាយគ្គហណំ ទិដ្ឋន្តិ. ហត្ថចលនាទីសុ ច ផន្ទមានកាយគ្គហណានន្តរំ អវិញ្ញាយមានន្តរេហិ មនោទ្វារជវនេហិ គយ្ហមានត្តា សយញ្ច កាយេន វិញ្ញាយតិ.

កថំ បន វិញ្ញត្តិវសេន ហត្ថចលនាទយោ ហោន្តីតិ? វុច្ចតេ – ឯកាវជ្ជនវីថិយំ សត្តសុ ជវនេសុ សត្តមជវនសមុដ្ឋានវាយោធាតុ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាវ បឋមជវនាទិសមុដ្ឋានាហិ វាយោធាតូហិ លទ្ធោបត្ថម្ភា ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចលយតិ ចិត្តជំ, បុរិមជវនាទិសម្ភូតា បន សន្ថម្ភនសន្ធារណមត្តករា តស្ស ឧបការាយ ហោន្តីតិ. យថា ហិ សត្តហិ យុគេហិ អាកឌ្ឍិតព្ពសកដេ សត្តមយុគយុត្តាយេវ គោណា ហេដ្ឋា ឆសុ យុគេសុ យុត្តគោណេហិ លទ្ធូបត្ថម្ភា សកដំ ចាលេន្តិ, បឋមយុគាទិយុត្តា បន ឧបត្ថម្ភនសន្ធារណមត្តមេវ សាធេន្តា តេសំ ឧបការាយ ហោន្តិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

ទេសន្តរុប្បត្តិយេវ ចេត្ថ ចលនំ ឧប្បន្នទេសតោ កេសគ្គមត្តម្បិ ធម្មានំ សង្កមនាភាវតោ. ឥតរថា នេសំ អព្យាបារកតា, ខណិកតា ច ន សិយា. ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវោតិ ច យថា អត្តនា សហជរូបានិ ហេដ្ឋិមជវនសមុដ្ឋិតរូបេហិ បតិដ្ឋិតដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ តេហិ សហ តត្ថ ឧប្បត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឯត្ថ បន ចិត្តជេ ចលិតេ តំសម្ពន្ធេន ឥតរម្បិ ចលតិ នទីសោតេ បក្ខិត្តសុក្ខគោមយបិណ្ឌំ វិយ. តថា ចលយិតុំ អសក្កោន្តិ យោបិ បឋមជវនាទិសមុដ្ឋានវាយោធាតុយោ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាយេវ យេន ទិសាភាគេន អយំ អភិក្កមាទីនិ បវត្តេតុកាមោ, តទភិមុខភាវវិការសម្ភវតោ. ឯវញ្ច កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តំ វក្ខតិ. វចីភេទករចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាតុយា អក្ខរុប្បត្តិដ្ឋានគតឧបាទិន្នរូបេហិ សហ ឃដ្ដនបច្ចយភូតោ ឯកោ វិការោ វចីវិញ្ញត្តិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ កាយវិញ្ញត្តិយំ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពំ.

អយំ បន វិសេសោ – យថា តត្ថ ‘‘ផន្ទមានកាយគ្គហណានន្តរ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘សុយ្យមានសទ្ទសវនានន្តរ’’ន្តិ យោជេតព្ពំ. ឥធ ច សន្ថម្ភនាទីនំ អភាវតោ សត្តមជវនសមុដ្ឋិតាត្យាទិនយោ ន លព្ភតិ. ឃដ្ដនេន ហិ សទ្ធិំយេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឃដ្ដនញ្ច បឋមជវនាទីសុបិ លព្ភតេវ. ឯត្ថ ច យថា ឧស្សាបេត្វា ពទ្ធគោសីសតាលបណ្ណាទិរូបានិ ទិស្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ អវិញ្ញាយមានន្តរាយ មនោទ្វារវីថិយា គោសីសាទីនំ ឧទកសហចារិតប្បការំ សញ្ញាណំ គហេត្វា ឧទកគ្គហណំ ហោតិ, ឯវំ វិប្ផន្ទមានសមុច្ចារិយមានកាយសទ្ទេ គហេត្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ អវិញ្ញាយមានន្តរាយ មនោទ្វារវីថិយា បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធូបនិស្សយាយ សាធិប្បាយវិការគ្គហណំ ហោតីតិ អយំ ទ្វិន្នំ សាធារណា ឧបមា.

១៤. លហុភាវោ លហុតា. មុទុភាវោ មុទុតា. កម្មញ្ញភាវោ កម្មញ្ញតា. យថាក្កមញ្ចេតា អរោគិនោ វិយ រូបានំ អគរុតា សុបរិមទ្ទិតចម្មស្ស វិយ អកថិនតា សុធន្តសុវណ្ណស្ស វិយ សរីរកិរិយានំ អនុកូលភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមញ្ញំ អវិជហន្តស្សបិ ហិ លហុតាទិត្តយស្ស តំតំវិការាធិករូបេហិ នានត្តំ វុច្ចតិ, ទន្ធត្តករធាតុក្ខោភប្បដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ ហិ រូបវិការោ លហុតា. ថទ្ធត្តករធាតុក្ខោភប្បដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ មុទុតា. សរីរកិរិយានំ អននុកូលភាវករធាតុក្ខោភប្បដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ កម្មញ្ញតាតិ.

១៥. ឧបចយនំ ឧបចយោ, បឋមចយោត្យត្ថោ ‘‘ឧបញ្ញត្ត’’ន្ត្យាទីសុ វិយ ឧប-សទ្ទស្ស បឋមត្ថជោតនតោ. សន្តានោ សន្តតិ, បពន្ធោត្យត្ថោ. តត្ថ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវ ចក្ខាទិទសកានំ ឧប្បត្តិ, ឯត្ថន្តរេ រូបុប្បាទោ ឧបចយោ នាម. តតោ បរំ សន្តតិ នាម. យថាសកំ ខណមត្តដ្ឋាយីនំ រូបានំ និរោធាភិមុខភាវវសេន ជីរណំ ជរា, សាយេវ ជរតា, និច្ចធុវភាវេន ន ឥច្ចំ អនុបគន្តព្ពន្តិ អនិច្ចំ, តស្ស ភាវោ អនិច្ចតា, រូបបរិភេទោ. លក្ខណរូបំ នាម ធម្មានំ តំតំអវត្ថាវសេន លក្ខណហេតុត្តា.

១៦. ជាតិរូបមេវាតិ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ រូបានំ ខណេ ខណេ ឧប្បត្តិភាវតោ ជាតិសង្ខាតំ រូបុប្បត្តិភាវេន ចតុសន្តតិរូបប្បដិពទ្ធវុត្តិត្តា រូបសម្មតញ្ច ជាតិរូបមេវ ឧបចយសន្តតិភាវេន បវុច្ចតិ បឋមុបរិនិច្ចត្តសង្ខាតប្បវត្តិអាការភេទតោ វេនេយ្យវសេន ‘‘ឧបចយោ សន្តតី’’តិ (ធ. ស. ៦៤២) វិភជិត្វា វុត្តត្តា. ឯវញ្ច កត្វា តាសំ និទ្ទេសេ អត្ថតោ អភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ អាយតនានំ អាចយោ, សោ រូបស្ស ឧបចយោ. យោ រូបស្ស ឧបចយោ, សា រូបស្ស សន្តតី’’តិ (ធ. ស. ៦៤១-៦៤២) វុត្តំ. ឯកាទសវិធម្បីតិ សភាគសង្គហវសេន ឯកាទសប្បការម្បិ.

១៧. ចត្តារោ ភូតា, បញ្ច បសាទា, ចត្តារោ វិសយា, ទុវិធោ ភាវោ, ហទយរូបមិច្ចបិ ឥទំ ជីវិតាហាររូបេហិ ទ្វីហិ សហ អដ្ឋារសវិធំ, តថា បរិច្ឆេទោ ច ទុវិធា វិញ្ញត្តិ, តិវិធោ វិការោ, ចតុព្ពិធំ លក្ខណន្តិ រូបានំ បរិច្ឆេទវិការាទិភាវំ វិនា វិសុំ បច្ចយេហិ អនិព្ពត្តត្តា ឥមេ អនិប្ផន្នា ទស ចេតិ អដ្ឋវីសតិវិធំ ភវេ.

រូបសមុទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.