មនោទ្វារវីថិ

បរិត្តជវនវារវណ្ណនា

១៧. មនោទ្វារិកចិត្តានំ អតីតានាគតម្បិ អារម្មណំ ហោតីតិ តេសំ អតិមហន្តាទិវសេន វិសយវវត្ថានំ កាតុំ ន សក្កាតិ វិភូតាវិភូតវសេនេវេតំ និយមេតុំ ‘‘យទិ វិភូតមារម្មណ’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ.

១៩. ឯត្ថាតិ មនោទ្វារេ. ឯកចត្តាលីស បញ្ចទ្វារាវេណិកានំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណមនោធាតុត្តយវសេន តេរសចិត្តានំ តត្ថ អប្បវត្តនតោ.

បរិត្តជវនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អប្បនាជវនវារវណ្ណនា

២០. វិភូតាវិភូតភេទោ នត្ថិ អារម្មណស្ស វិភូតកាលេយេវ អប្បនាសម្ភវតោ.

២១. តត្ថ ហិ ឆព្ពីសតិមហគ្គតលោកុត្តរជវនេសុ យំ កិញ្ចិ ជវនំ អប្បនាវីថិមោតរតីតិ សម្ពន្ធោ. បរិកម្មោបចារានុលោមគោត្រភុនាមេន យថាក្កមំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ទេតិ យោជនា. បឋមចិត្តញ្ហិ អប្បនាយ បរិកម្មត្តា បដិសង្ខារកភូតត្តា បរិកម្មំ. ទុតិយំ សមីបចារិត្តា ឧបចារំ. នាច្ចាសន្នោបិ ហិ នាតិទូរប្បវត្តិ សមីបចារី នាម ហោតិ, អប្បនំ ឧបេច្ច ចរតីតិ វា ឧបចារំ. តតិយំ បុព្ពភាគេ បរិកម្មានំ, ឧបរិអប្បនាយ ច អនុកូលត្តា អនុលោមំ. ចតុត្ថំ បរិត្តគោត្តស្ស, បុថុជ្ជនគោត្តស្ស ច អភិភវនតោ, មហគ្គតគោត្តស្ស, លោកុត្តរគោត្តស្ស ច ភាវនតោ វឌ្ឍនតោ គោត្រភុ, ឥមានិ ចត្តារិ នាមានិ ចតុក្ខត្តុំ បវត្តិយំ អនវសេសតោ លព្ភន្តិ, តិក្ខត្តុំ បវត្តិយំ បន ឧបចារានុលោមគោត្រភុនាមេនេវ លព្ភន្តិ. អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៨០៤) បន បុរិមានំ តិណ្ណំ, ទ្វិន្នំ វា អវិសេសេនបិ បរិកម្មាទិនាមំ វុត្តំ, ចតុក្ខត្តុំ, តិក្ខត្តុមេវ វា បញ្ចមំ, ចតុត្ថំ វា ឧប្បជ្ជិតព្ពអប្បនានុរូបតោតិ អធិប្បាយោ. បរិកម្មាទិនាមានំ អនវសេសតោ លព្ភមានវារទស្សនត្ថំ ‘‘ចតុក្ខត្តុ’’ន្តិ អាទិតោ វុត្តំ, គណនបដិបាដិវសេន បន ‘‘បញ្ចមំ វា’’តិ ឱសានេ វុត្តំ.

យថារហន្តិ ខិប្បាភិញ្ញទន្ធាភិញ្ញានុរូបំ. ខិប្បាភិញ្ញស្ស ហិ តិក្ខត្តុំ បវត្តកាមាវចរជវនានន្តរំ ចតុត្ថំ អប្បនាចិត្តមុប្បជ្ជតិ. ទន្ធាភិញ្ញស្ស ចតុក្ខត្តុំ បវត្តជវនានន្តរំ បញ្ចមំ អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ, យស្មា បន អលទ្ធាសេវនំ អនុលោមំ គោត្រភុំ ឧប្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, លទ្ធាសេវនម្បិ ច ឆដ្ឋំ សត្តមំ ភវង្គស្ស អាសន្នភាវេន បបាតាសន្នបុរិសោ វិយ អប្បនាវសេន បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ចតុត្ថតោ ឱរំ, បញ្ចមតោ បរំ វា អប្បនា ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាភិនីហារវសេនាតិ រូបារូបលោកុត្តរមគ្គផលានុរូបសមថវិបស្សនាភាវនាចិត្តាភិនីហរណានុរូបតោ, អប្បនាយ វីថិ អប្បនាវីថិ. ‘‘តតោ បរំ ភវង្គបាតោវ ហោតី’’តិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា ឱតិណ្ណអប្បនាតោ បរំ ភវង្គបាតោវ ហោតិ, ន មគ្គានន្តរំ ផលចិត្តំ, សមាបត្តិវីថិយញ្ច ឈានផលចិត្តានិ បុនប្បុនន្តិ គណ្ហេយ្យុន្តិ បុន ‘‘អប្បនាវសានេ’’តិ វុត្តំ. និកាយន្តរិយា កិរ លោកិយប្បនាសុ បឋមកប្បនាតោ បរំ សត្តមជវនបូរណត្ថំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ កាមាវចរជវនានម្បិ បវត្តិំ វណ្ណេន្តីតិ តេសំ មតិនិសេធនត្ថំ ‘‘ភវង្គបាតោវា’’តិ សាវធារណំ វុត្តំ.

២២. តត្ថាតិ តេសុ អដ្ឋញាណសម្បយុត្តកាមាវចរជវនេសុ, តេសុ ច ឆព្ពីសតិមហគ្គតលោកុត្តរជវនេសុ. តត្ថាតិ វា តស្មិំ អប្បនាវារេ. សោមនស្សសហគតជវនានន្តរន្តិ សោមនស្សសហគតានំ ចតុន្នំ កុសលកិរិយជវនានំ អនន្តរំ. សោមនស្សសហគតាវាតិ ចតុក្កជ្ឈានស្ស, សុក្ខវិបស្សកាទីនំ មគ្គផលស្ស ច វសេន សោមនស្សសហគតាវ, ន បន ឧបេក្ខាសហគតា ភិន្នវេទនានំ អញ្ញមញ្ញំ អាសេវនបច្ចយភាវស្ស អនុទ្ធដត្តា. បាដិកង្ខិតព្ពាតិ បសំសិតព្ពា, ឥច្ឆិតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថាបីតិ តស្មិំ ឯកវេទនជវនវារេបិ. កុសលជវនានន្តរន្តិ ចតុព្ពិធញាណសម្បយុត្តកុសលជវនានន្តរំ កុសលជវនមប្បេតិ, ន កិរិយជវនំ ភិន្នសន្តានេ និព្ពត្តនតោ. ហេដ្ឋិមញ្ច ផលត្តយមប្បេតិ សមាបត្តិវីថិយន្ត្យធិប្បាយោ.

២៣. សុខបុញ្ញម្ហា សោមនស្សសហគតតិហេតុកកុសលទ្វយតោ បរំ អគ្គផលវិបាកកិរិយវជ្ជិតលោកិយលោកុត្តរចតុក្កជ្ឈានជវនវសេន ទ្វត្តិំស, ឧបេក្ខកា តិហេតុកកុសលទ្វយតោ បរំ តថេវ បញ្ចមជ្ឈានានិ ទ្វាទស, សុខិតក្រិយតោ តិហេតុកទ្វយតោ បរំ កិរិយជ្ឈានចតុក្កស្ស, អគ្គផលចតុក្កស្ស ច វសេន អដ្ឋ, ឧបេក្ខកា តិហេតុកទ្វយតោ បរំ ឧបេក្ខាសហគតរូបារូបកិរិយបញ្ចកស្ស, អគ្គផលស្ស ច វសេន ឆ អប្បនា សម្ភោន្តិ.

២៤. ឯត្ថាតិ វីថិសង្គហាធិការេ.

អប្បនាជវនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មនោទ្វារវីថិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អប្បនាជវនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តទារម្មណនិយមវណ្ណនា

២៥. សព្ពត្ថាបីតិ បញ្ចទ្វារមនោទ្វារេបិ.

២៦. ឥដ្ឋេតិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ. អតិឥដ្ឋារម្មណញ្ហិ វិសុំ វក្ខតិ. កុសលវិបាកានិ បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណតទារម្មណានីតិ សម្ពន្ធោ. ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ សន្តីរណតទារម្មណានិ ឧបេក្ខាសហគតានេវាតិ អាហ ‘‘អតិឥដ្ឋេ បន សោមនស្សសហគតានេវា’’តិ. វិបាកស្ស ហិ កម្មានុភាវតោ បវត្តមានស្ស អាទាសេ មុខនិមិត្តំ វិយ និព្ពិកប្បតាយ បកប្បេត្វា គហណាភាវតោ យថារម្មណមេវ វេទនាយោគោ ហោតិ, កុសលាកុសលានំ បន អប្បហីនវិបល្លាសេសុ សន្តានេសុ បវត្តិយា អតិឥដ្ឋេបិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តអនិដ្ឋាការតោ, អនិដ្ឋេបិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តាការតោ គហណំ ហោតិ. តថា ហិ អស្សទ្ធាទីនំ ពុទ្ធាទីសុ អតិឥដ្ឋារម្មណេសុបិ ឧបេក្ខាជវនំ ហោតិ, តិត្ថិយាទីនញ្ច ទោមនស្សជវនំ, គម្ភីរបកតិកាទីនញ្ច បដិក្កូលារម្មណេ ឧបេក្ខាជវនំ, សុនខាទីនញ្ច តត្ថ សោមនស្សជវនំ, បុរិមបច្ឆាភាគប្បវត្តានិ បន វិបាកានិ យថាវត្ថុកានេវ. អបិច អសុចិទស្សនេ សុមនាយមានានំ សុនខាទីនន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បន អតិឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ បវត្តមានានម្បិ ឧបេក្ខាសហគតភាវេ ការណំ ហេដ្ឋា កថិតមេវ.

២៧. តត្ថាបីតិ តទារម្មណេសុបិ. សោមនស្សសហគតកិរិយជវនាវសានេតិ សហេតុកាហេតុកសុខសហគតកិរិយបញ្ចកាវសានេ. ខីណាសវានំ ចិត្តវិបល្លាសាភាវេន កិរិយជវនានិបិ យថារម្មណមេវ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សោមនស្សសហគតកិរិយជវនាវសានេ’’ត្យាទិ. កេចិ បន អាចរិយា ‘‘បដ្ឋានេ (ធ. ស. មូលដី. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថាវណ្ណនា) ‘កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.៩៨) កុសលាកុសលានមេវានន្តរំ តទារម្មណំ វុត្តន្តិ នត្ថិ កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណុប្បាទោ’’តិ វទន្តិ. តត្ថ វុច្ចតេ – យទិ អព្យាកតានន្តរម្បិ តទារម្មណំ វុច្ចេយ្យ. បរិត្តារម្មណេ វោដ្ឋព្ពនានន្តរម្បិ តស្ស បវត្តិំ មញ្ញេយ្យុន្តិ កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណំ ន វុត្តំ, ន បន អលព្ភនតោ. លព្ភមានស្សបិ ហិ កេនចិ អធិប្បាយេន កត្ថចិ អវចនំ ទិស្សតិ, យថា តំ ធម្មសង្គហេ លព្ភមានម្បិ ហទយវត្ថុ ទេសនាភេទបរិហារត្ថំ ន វុត្តន្តិ.

២៨. ទោមនស្ស…បេ… ឧបេក្ខាសហគតានេវ ភវន្តិ, ន សោមនស្សសហគតានិ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធសភាវត្តា. តេនេវ ហិ បដ្ឋានេ ទោមនស្សានន្តរំ សោមនស្សំ, តទនន្តរញ្ច ទោមនស្សំ អនុទ្ធដំ. តថា ហិ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’ត្យាទិនា (បដ្ឋា. ១.២.៤៥) សុខទុក្ខវេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា អត្តនោ អត្តនោ សមានវេទនាសម្បយុត្តានំ អទុក្ខមសុខវេទនាយ សម្បយុត្តកានញ្ច អនន្តរបច្ចយភាវេន ទ្វីសុ ទ្វីសុ វារេសុ វុត្តា, អទុក្ខមសុខវេទនាយ សម្បយុត្តកា បន សមានវេទនាសម្បយុត្តានំ, ឥតរវេទនាទ្វយសម្បយុត្តានញ្ច ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយភាវេន តីសុ វារេសូតិ ឯវំ វេទនាត្តិកេ សត្តេវ អនន្តរបច្ចយវារា វុត្តា. យទិ ច ទោមនស្សានន្តរំ សោមនស្សំ, សោមនស្សានន្តរំ វា ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សុខទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តានម្បិ អញ្ញមញ្ញំ អនន្តរបច្ចយវសេន ទ្វេ វារេ វឌ្ឍេត្វា នវ វារា វត្តព្ពា សិយុំ, ន បនេវំ វុត្តា. តស្មា ន តេសំ តទនន្តរំ ឧប្បត្តិ អត្ថិ. ឯត្ថ ច ‘‘សោមនស្សសហគតកិរិយជវនាវសានេ’’ត្យាទិនា អយម្បិ និយមោ អនុញ្ញាតោ –

‘‘បរិត្តកុសលាទោស-បាបសាតក្រិយាជវា;

បញ្ចស្វេកំ តទាលម្ពំ, សុខិតេសុ យថារហំ.

‘‘បាបាកាមសុភា ចេវ, សោបេក្ខា ច ក្រិយាជវា;

សោបេក្ខេសុ តទាលម្ពំ, ឆស្វេកមនុរូបតោ’’តិ.

អយញ្ហិ ជវនេន តទារម្មណនិយមោ អព្យភិចារី. ‘‘ញាណសម្បយុត្តជវនតោ ញាណសម្បយុត្តតទារម្មណ’’ន្ត្យាទិនយប្បវត្តោ បន អនេកន្តិកោ. យេភុយ្យេន ហិ អកុសលជវនេសុ បរិចិតស្ស កទាចិ កុសលជវនេសុ ជវិតេសុ, កុសលជវនេសុ វា បរិចិតស្ស កទាចិ អកុសលជវនេសុ ជវិតេសុ អកុសលានន្តរំ បវត្តបរិចយេន តិហេតុកជវនតោបិ បរំ អហេតុកតទារម្មណំ ហោតិ, តថា កុសលានន្តរំ បវត្តបរិចយេន អកុសលជវនតោ បរំ តិហេតុកតទារម្មណម្បិ, បដិសន្ធិនិព្ពត្តកកម្មតោ បន អញ្ញកម្មេន តទារម្មណប្បវត្តិយំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តថា ច វុត្តំ បដ្ឋានេ ‘‘អហេតុកេ ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តិ, កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ អហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតិ, កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ សហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.៩៨).

តស្មាតិ យស្មា ទោមនស្សជវនាវសានេ ឧបេក្ខាសហគតានេវ ហោន្តិ. តស្មា ទោមនស្សសហគតជវនាវសានេ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘សោមនស្សបដិសន្ធិកស្សា’តិ ឥមិនាវ ភវង្គបាតាភាវោ ទីបិតោវ ហោតិ ទោមនស្សានន្តរំ សោមនស្សាភាវតោតិ តំ អវត្វា តទារម្មណាភាវមេវ បរិកប្បេន្តោ អាហ ‘‘យទិ តទារម្មណសម្ភវោ នត្ថី’’តិ. សោមនស្សបដិសន្ធិកស្ស តិត្ថិយាទិនោ ពុទ្ធាទិអតិឥដ្ឋារម្មណេ បិ បដិហតចិត្តស្ស ទោមនស្សជវនេ ជវិតេ វុត្តនយេន សោមនស្សតទារម្មណស្ស អតិឥដ្ឋារម្មណេ ច ឧបេក្ខាសហគតតទារម្មណស្ស អនុប្បជ្ជនតោ, កេនចិ វា អសប្បាយេន បរិហីនលោកិយជ្ឈានំ អារព្ភ ‘‘បណីតធម្មោ មេ នដ្ឋោ’’តិ វិប្បដិសារំ ជនេន្តស្ស ទោមនស្សជវនេ សតិ អកាមាវចរារម្មណេ តទារម្មណាភាវតោ យទិ តទារម្មណស្ស ឧប្បត្តិសម្ភវោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

បរិចិតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ បរិចិតំ, តស្មិំ ភវេ យេភុយ្យេន គហិតបុព្ពំ. ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ ឧប្បជ្ជតិ និរាវជ្ជនម្បិ. យថា តំ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ផលចិត្តន្ត្យធិប្បាយោ. យថាហុ –

‘‘និរាវជ្ជំ កថំ ចិត្តំ, ហោតិ នេតញ្ហិ សម្មតំ;

និយមោ ន វិនាវជ្ជំ, និរោធា ផលទស្សនា’’តិ.

កេន បន កិច្ចេន ឥទំ ចិត្តំ បវត្តតីតិ? តទារម្មណកិច្ចេន តាវ ន បវត្តតិ ជវនារម្មណស្ស អគ្គហណតោ, នាបិ សន្តីរណកិច្ចេន យថាសម្បដិច្ឆិតស្ស សន្តីរណវសេន អប្បវត្តនតោ, បដិសន្ធិចុតីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, បារិសេសតោ បន ភវស្ស អង្គភាវតោ ភវង្គកិច្ចេនាតិ យុត្តំ សិយា. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេនបិ (ធ. ស. អនុដី. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថាវណ្ណនា) ហិ អយមត្ថោ ទស្សិតោវ. យំ បន បដិសន្ធិភវង្គានំ ធម្មតោ, អារម្មណតោ ច សមានតំ វក្ខតិ, តំ យេភុយ្យតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ឥទមេកំ ឋានំ វជ្ជេត្វា បដិសន្ធិភវង្គានំ វិសទិសតា អត្ថិ. តមនន្តរិត្វាតិ តំ អត្តនោ អនន្តរំ អព្យវហិតំ កត្វា, តទនន្តរន្ត្យត្ថោ.

២៩. កាមាវចរ…បេ… ឥច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ កាមាវចរជវនាវសានេយេវ តទារម្មណំ ឥច្ឆន្តិ កាមតណ្ហានិទានកម្មនិព្ពត្តត្តា. ន ហិ តំ កាមតណ្ហាហេតុកេន កម្មុនា ជនិតំ អតំសភាវស្ស រូបារូបាវចរលោកុត្តរជវនស្ស អនន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ. កិំការណា? អជនកត្តា, ជនកសមានត្តាភាវតោ ច. យថា ហិ គេហតោ ពហិ និក្ខមិតុកាមោ ពាលកោ ជនកំ, តំសទិសំ វា អង្គុលិយំ គហេត្វា និក្ខមតិ, នាញ្ញំ រាជបុរិសាទិំ, ឯវំ ភវង្គវិសយតោ អញ្ញត្ថ បវត្តមានំ តទារម្មណំ ជនកំ កាមាវចរកុសលាកុសលំ, តំសទិសំ វា កាមាវចរកិរិយជវនំ អនុពន្ធតិ, ន បន តស្ស វិសទិសានិ មហគ្គតលោកុត្តរជវនានិ. តថា កាមាវចរសត្តានមេវ តទារម្មណំ ឥច្ឆន្តិ, ន ព្រហ្មានំ តទារម្មណូបនិស្សយស្ស កាមាវចរបដិសន្ធិពីជស្សាភាវតោ. តថា កាមាវចរធម្មេស្វេវ អារម្មណភូតេសុ ឥច្ឆន្តិ. ន ឥតរេសុ អបរិចិតត្តា. យថា ហិ សោ ពាលកោ ជនកំ, តំសទិសំ វា អនុគច្ឆន្តោបិ អរញ្ញាទិអបរិចិតដ្ឋានំ គច្ឆន្តំ អននុពន្ធិត្វា បមុខង្គណាទិម្ហិ បរិចិតដ្ឋានេយេវ អនុពន្ធតិ, ឯវមិទម្បិ រូបាវចរាទិអបរិចិតារម្មណំ អារព្ភ បវត្តន្តំ នានុពន្ធតិ. អបិច កាមតណ្ហាយត្តកម្មជនិតត្តាបិ ឯតំ កាមតណ្ហារម្មណេសុ បរិត្តធម្មេស្វេវ បវត្តតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘ជនកំ តំសមានំ វា, ជវនំ អនុពន្ធតិ;

ន តុ អញ្ញំ តទាលម្ពំ, ពាលទារកលីលយា.

‘‘ពីជស្សាភាវតោ នត្ថិ, ព្រហ្មានម្បិ ឥមស្ស ហិ;

បដិសន្ធិមនោ ពីជំ, កាមាវចរសញ្ញិតំ.

‘‘ឋានេ បរិចិតេយេវ, តំ ឥទំ ពាលកោ វិយ;

អនុយាតីតិ នាញ្ញត្ថ, ហោតិ តណ្ហាវសេន វា’’តិ.

ននុ ច ‘‘កាមាវចរបដិសន្ធិពីជាភាវតោ’’តិ វុត្តំ, តថា ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនម្បិ អភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ ឥន្ទ្រិយប្បវត្តិអានុភាវតោ, ទ្វារវីថិភេទេ ចិត្តនិយមតោ ច.

តទារម្មណនិយមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ជវននិយមវណ្ណនា

៣២. មន្ទប្បវត្តិយន្តិ មរណាសន្នកាលេ វត្ថុទុព្ពលតាយ មន្ទីភូតវេគត្តា មន្ទំ ហុត្វា បវត្តិយំ. មរណកាលាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន មុច្ឆាកាលំ សង្គណ្ហាតិ.

៣៣. ភគវតោ…បេ… វទន្តីតិ ភគវតោ យមកបាដិហារិយកាលាទីសុ ឧទកក្ខន្ធអគ្គិក្ខន្ធប្បវត្តនាទិអត្ថំ វិសុំ វិសុំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ឈានធម្មេ វិសុំ វិសុំ អាវជ្ជេន្តស្ស អាវជ្ជនវសិតាយ មត្ថកប្បត្តិយា អាវជ្ជនតប្បរោវ ចិត្តាភិនីហារោ ហោតីតិ យថាវជ្ជិតឈានង្គារម្មណានិ ចត្តារិ, បញ្ចវា បច្ចវេក្ខណជវនចិត្តានិ បវត្តន្តីតិ វទន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៧៨) អដ្ឋកថាចរិយា. ‘‘ភគវតោ’’តិ ច ឥទំ និទស្សនមត្តំ អញ្ញេសម្បិ ធម្មសេនាបតិអាទីនំ ឯវរូបេ អច្ចាយិកកាលេ អបរិបុណ្ណជវនានំ បវត្តនតោ. តថា ច វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អយញ្ច មត្ថកប្បត្តា វសិតា ភគវតោ យមកបាដិហារិយកាលេ អញ្ញេសំ វា ឯវរូបេ កាលេ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៧៨). ‘‘ចត្តារិ បញ្ច វា’’តិ ច បនេតំ តិក្ខិន្ទ្រិយមុទិន្ទ្រិយវសេន គហេតព្ពន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (វិសុទ្ធិ. មហា. ១.៧៨) វុត្តំ, តស្មា ភគវតោ ចត្តារិ, អញ្ញេសំ បញ្ចបីតិ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ.

៣៤. អាទិកម្មិកស្សាតិ អាទិតោ កតយោគកម្មស្ស. បឋមំ និព្ពត្តា អប្បនា បឋមកប្បនា. អភិញ្ញាជវនានម្បិ ‘‘បឋមកប្បនាយា’’តិ អធិការោ សិយាតិ អាហ ‘‘សព្ពទាបី’’តិ, បឋមុប្បត្តិកាលេ, ចិណ្ណវសីកាលេ ច បញ្ចាភិញ្ញាជវនានិ ឯកវារមេវ ជវន្តីត្យត្ថោ.

៣៥. មគ្គាយេវ ឧប្បជ្ជនតោ មគ្គុប្បាទា. យថារហន្តិ បញ្ចមំ វា ចតុត្ថំ វា ឧប្បន្នមគ្គានុរូបំ. សត្តជវនបរមត្តា ហិ ឯកាវជ្ជនវីថិយា ចតុត្ថំ ឧប្បន្នមគ្គតោ បរំ តីតិ ផលចិត្តានិ, បញ្ចមំ ឧប្បន្នមគ្គតោ បរំ ទ្វេ វា ហោន្តិ.

៣៦. និរោធសមាបត្តិកាលេតិ និរោធស្ស បុព្ពភាគេ. ចតុត្ថារុប្បជវនន្តិ កុសលកិរិយានំ អញ្ញតរំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជវនំ. អនាគាមិខីណាសវាយេវ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ, ន សោតាបន្នសកទាមិនោតិ វុត្តំ ‘‘អនាគាមិផលំ វា អរហត្តផលំ វា’’តិ. វិភត្តិវិបល្លាសោ ចេត្ថ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘អនាគាមិផលេ វា អរហត្តផលេ វា’’តិ. តេនាហ ‘‘និរុទ្ធេ’’តិ. យថារហន្តិ តំតំបុគ្គលានុរូបំ.

៣៨. សព្ពត្ថាបិ សមាបត្តិវីថិយន្តិ សកលាយបិ ឈានសមាបត្តិវីថិយំ, ផលសមាបត្តិវីថិយញ្ច.

៣៩. បរិត្តានិ ជវនានិ សត្តក្ខត្តុំ មតានិ ឧក្កំសកោដិយា. មគ្គាភិញ្ញា បន សកិំ ឯកវារមេវ មតា. អវសេសានិ អភិញ្ញាមគ្គវជ្ជិតានិ មហគ្គតលោកុត្តរជវនានិ ពហូនិបិ លព្ភន្តិ សមាបត្តិវីថិយំ អហោរត្តម្បិ បវត្តនតោ. អបិ-សទ្ទេន លោកិយជ្ឈានានិ បឋមកប្បនាយំ, អន្តិមផលទ្វយញ្ច និរោធានន្តរំ ឯកវារំ, ផលចិត្តានិ មគ្គានន្តរំ ទ្វត្តិក្ខត្តុម្បីតិ សម្បិណ្ឌេតិ.

ជវននិយមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលភេទវណ្ណនា

៤០. ឥទានិ ទុហេតុកាហេតុកាបាយិកាហេតុកតិហេតុកវសេន ចតុព្ពិធានំ បុថុជ្ជនានំ, មគ្គដ្ឋផលដ្ឋវសេន អដ្ឋវិធានំ អរិយានន្តិ ទ្វាទសន្នំ បុគ្គលានំ ឧប្បជ្ជនកវីថិចិត្តបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ បឋមំ តាវ តេសំ វជ្ជិតព្ពចិត្តានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទុហេតុកានមហេតុកានញ្ចា’’ត្យាទិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណសហគតាលោភាទោសវសេន ទ្វេ ហេតូ ឥមេសន្តិ ទ្វិហេតុកា. តាទិសានំ ហេតូនំ អភាវតោ អហេតុកា. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អប្បនាជវនានិ ន លព្ភន្តិ វិបាកាវរណសព្ភាវតោ. ទ្វិហេតុកាហេតុកបដិសន្ធិ ហិ ‘‘វិបាកាវរណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អប្បនាជវនាភាវតោយេវ អរហត្តំ នត្ថីតិ កិរិយជវនានិ ន លព្ភន្តិ.

៤១. ‘‘សហេតុកំ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២) ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ បាឋតោ អហេតុកានម្បិ នានាកម្មេន ទ្វិហេតុកតទារម្មណំ សម្ភវតិ, ទ្វិហេតុកានំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. មូលសន្ធិយា បន ជឡភាវតោ ឧភិន្នម្បិ នត្ថិ តិហេតុកតទារម្មណន្តិ អាហ ‘‘តថា ញាណសម្បយុត្តវិបាកានិ ចា’’តិ. អាចរិយជោតិបាលត្ថេរេន បន ‘‘សហេតុកំ ភវង្គ’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា អហេតុកានម្បិ តិហេតុកតទារម្មណំ វត្វា ឥធ ញាណសម្បយុត្តវិបាកាភាវវចនស្ស បរិហាសវសេន ‘‘សោ ឯវ បុច្ឆិតព្ពោ, យោ តស្ស កត្តា’’តិ វុត្តំ, តំ បន បរិហាសវសេន វុត្តម្បិ អាចរិយំ បុច្ឆិត្វាវ វិជាននត្ថំ វុត្តវចនំ វិយ ឋិតំ. តថា ហិ អាចរិយេនេវេត្ថ ការណំ បរមត្ថវិនិច្ឆយេ វុត្តំ –

‘‘ញាណបាកា ន វត្តន្តិ, ជឡត្តា មូលសន្ធិយា’’តិ; (បរម. វិ. ២៧១);

អបរេ បន ‘‘យថា អហេតុកានំ សហេតុកតទារម្មណំ ហោតិ, ឯវំ ទ្វិហេតុកានំ តិហេតុកតទារម្មណម្បី’’តិ វណ្ណេន្តិ, តេសំ មតានុរោធេន ច ឥធាបិ ញាណសម្បយុត្តវិបាកបដិក្ខេបោ អហេតុកេយេវ សន្ធាយាតិ វទន្តិ. តត្ថ បន បមាណបាឋាភាវតោ អាចរិយេន ឧភិន្នម្បិ សាធារណវសេន ញាណសម្បយុត្តវិបាកាភាវេ ការណំ វត្វា សមកមេវ ចិត្តបរិច្ឆេទស្ស ទស្សិតត្តា តេសំ វចនំ វីមំសិត្វា សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អហេតុកាបេក្ខាយ ចេត្ថ ‘‘សុគតិយ’’ន្តិ វចនំ, តំ បន អត្ថតោ អនុញ្ញាតទ្វិហេតុកវិបាកានំ តត្ថេវ សម្ភវទស្សនបរំ. តេនាហ ‘‘ទុគ្គតិយំ បនា’’ត្យាទិ.

៤៣. តិហេតុកេសូតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណសហគតាលោភាទោសាមោហវសេន តិហេតុកេសុ បុថុជ្ជាទីសូ នវវិធបុគ្គលេសុ.

៤៥. ទិដ្ឋី…បេ… សេក្ខានន្តិ សិក្ខាយ អបរិបូរការិតាយ សិក្ខនសីលតាយ ‘‘សេក្ខា’’តិ លទ្ធនាមានំ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ បុគ្គលានំ បឋមមគ្គេនេវ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ បហីនត្តា តំសហគតជវនានិ ចេវ ច-សទ្ទេន អាកឌ្ឍិតានិ ខីណាសវាវេណិកានិ កិរិយជវនានិ ច ន លព្ភន្តិ.

៤៦. បដិឃជវនានិ ចាតិ ទោមនស្សជវនានិ ចេវ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវិចិកិច្ឆាសហគតកិរិយជវនានិ ច.

៤៧. លោកុត្តរ…បេ… សមុប្បជ្ជន្តីតិ ចតុន្នំ មគ្គានំ ឯកចិត្តក្ខណិកភាវេន បុគ្គលន្តរេសុ អសម្ភវតោ, ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមានញ្ច ឧបរូបរិសមាបត្តិយា អនធិគតត្តា, ឧបរូបរិបុគ្គលានញ្ច អសមុគ្ឃាដិតកម្មកិលេសនិរោធេន បុថុជ្ជនេហិ វិយ សោតាបន្នានំ សោតាបន្នាទីហិ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនេន បដិប្បស្សទ្ធត្តា ច អដ្ឋបិ លោកុត្តរជវនានិ យថាសកំ មគ្គផលដ្ឋានំ អរិយានមេវ សមុប្បជ្ជន្តិ.

៤៨. ឥទានិ តេសំ តេសំ បុគ្គលានំ យថាបដិក្ខិត្តជវនានិ វជ្ជេត្វា បារិសេសតោ លព្ភមានជវនានិ សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អសេក្ខាន’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. តិវិធសិក្ខាយ បរិបូរការិភាវតោ អសេក្ខានំ ខីណាសវានំ តេត្តិំសវិធកុសលាកុសលស្ស, ហេដ្ឋិមផលត្តយស្ស, វីថិមុត្តានញ្ច នវមហគ្គតវិបាកានំ វសេន បញ្ចចត្តាលីសវជ្ជិតានិ សេសានិ តេវីសតិកអាមាវចរវិបាកវីសតិកិរិយអរហត្តផលវសេន ចតុចត្តាលីស វីថិចិត្តានិ សម្ភវា យថាលាភំ កាមភវេ ឋិតានំ វសេន ឧទ្ទិសេ.

សេក្ខានំ អដ្ឋារសកិរិយជវនទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសហគតបញ្ចកអគ្គផលមហគ្គតវិបាកវសេន តេត្តិំស វជ្ជេត្វា តេវីសតិកាមាវចរវិបាកអាវជ្ជនទ្វយឯកវីសតិកុសលសត្តាកុសលហេដ្ឋិមផលត្តយវសេន ឆប្បញ្ញាស វីថិចិត្តានិ យថាសម្ភវំ ឧទ្ទិសេ អវិសេសតោ. វិសេសតោ បន សោតាបន្នសកទាគាមីនំ ឯកបញ្ញាស, អនាគាមីនំ ឯកូនបញ្ញាស, អវសេសានំ ចតុន្នំ បុថុជ្ជនានំ អដ្ឋារសកិរិយជវនសព្ពលោកុត្តរមហគ្គតវិបាកវសេន បញ្ចតិំស វជ្ជេត្វា អវសេសានិ កាមាវចរវិបាកអាវជ្ជនទ្វយលោកិយកុសលាកុសលវសេន ចតុបញ្ញាស វីថិចិត្តានិ យថាសម្ភវតោ ឧទ្ទិសេ អវិសេសតោ. វិសេសតោ បន តិហេតុកានំ ចតុបញ្ញាសេវ លព្ភន្តិ, ទ្វិហេតុកាហេតុកានំ ញាណសម្បយុត្តវិបាកអប្បនាជវនវជ្ជិតានិ ឯកចត្តាលីស, អាបាយិកានំ តានេវ ទ្វិហេតុកវិបាកវជ្ជិតានិ សត្តតិំស វីថិចិត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុគ្គលានំ វសេន ចិត្តប្បវត្តិភេទោ បុគ្គលភេទោ.

បុគ្គលភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភូមិវិភាគវណ្ណនា

៤៩. សព្ពានិបិ វីថិចិត្តានិ ឧបលព្ភន្តិ ឆន្នំ ទ្វារានំ, សព្ពេសញ្ច បុគ្គលានំ តត្ថ សម្ភវតោ. យថារហន្តិ តំតំភវានុរូបំ, តំតំបុគ្គលានុរូបញ្ច.

៥២. ត្យាទិនា ឃានវិញ្ញាណាទីនម្បិ បដិក្ខេបោ ហេស្សតីតិ រូបាវចរភូមិយំ បដិឃជវនតទារម្មណានេវ បដិក្ខិត្តានិ. សព្ពត្ថាបីតិ កាមភវេ, រូបភវេ, អរូបភវេ ច.

៥៤. កាមភវេ យថារហំ វីថិមុត្តវជ្ជានិ អសីតិ វីថិចិត្តានិ, រូបភវេ បដិឃទ្វយអដ្ឋតទារម្មណឃានាទិវិញ្ញាណឆក្កវីថិមុត្តកវសេន បញ្ចវីសតិ វជ្ជេត្វា សេសានិ អាវជ្ជនទ្វយនវអហេតុកវិបាកតេបញ្ញាសជវនវសេន ចតុសដ្ឋិ, អរូបេ ភវេ តេវីសតិកាមាវចរវិបាកបឋមមគ្គបញ្ចទសរូបាវចរបដិឃទ្វយអារុប្បវិបាកកិរិយមនោធាតុហសនវសេន សត្តចត្តាលីស វជ្ជេត្វា សេសានិ ឆព្ពីសតិ បរិត្តជវនអដ្ឋអារុប្បជវនសត្តលោកុត្តរជវនមនោទ្វារាវជ្ជនវសេន ទ្វេចត្តាលីស ចិត្តានិ លព្ភរេ ឧបលព្ភន្តិ.

កេចិ បន ‘‘រូបភវេ អនិដ្ឋារម្មណាភាវតោ ឥធាគតានំយេវ ព្រហ្មានំ អកុសលវិបាកសម្ភវោតិ តានិ បរិហាបេត្វា បញ្ចបរិត្តវិបាកេហិ សទ្ធិំ រូបភវេ សដ្ឋិយេវ វីថិចិត្តានី’’តិ វទន្តិ. ឥធ បន តត្ថ ឋត្វាបិ ឥមំ លោកំ បស្សន្តានំ អនិដ្ឋារម្មណស្ស អសម្ភវោ ន សក្កា វត្តុន្តិ តេហិ សទ្ធិំយេវ តត្ថ ចតុសដ្ឋិ វុត្តានិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ ធម្មានុសារណិយំ ‘‘យទា ព្រហ្មានោ កាមាវចរំ អនិដ្ឋារម្មណំ អាលម្ពន្តិ, តទា តំ សុគតិយម្បិ អកុសលវិបាកចក្ខុសោតវិញ្ញាណមនោធាតុសន្តីរណានំ ឧប្បត្តិ សម្ភវតី’’តិ.

ភូមិវសេន វិភាគោ ភូមិវិភាគោ.

ភូមិវិភាគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៥. យថាសម្ភវន្តិ តំតំទ្វារេសុ, តំតំភវេសុ វា សម្ភវានុរូបតោ. យាវតាយុកន្តិ បដិសន្ធិតោ បរំ ភវនិកន្តិវសេន បវត្តមនោទ្វារិកចិត្តវីថិតោ បដ្ឋាយ ចុតិចិត្តាវសានំ, តតោ បុព្ពេ បវត្តភវង្គាវសានំ វា អព្ពោច្ឆិន្នា អសតិ និរោធសមាបត្តិយន្តិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

វីថិបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.