៤. វីថិបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១. ឥច្ចេវំ យថាវុត្តនយេន ចិត្តុប្បាទានំ ចតុន្នំ ខន្ធានំ ឧត្តរំ វេទនាសង្គហាទិវិភាគតោ ឧត្តមំ បភេទសង្គហំ កត្វា បុន កាមាវចរាទីនំ តិណ្ណំ ភូមីនំ, ទ្វិហេតុកាទិបុគ្គលានញ្ច ភេទេន លក្ខិតំ ‘‘ឥទំ ឯត្តកេហិ បរំ, ឥមស្ស អនន្តរំ ឯត្តកានិ ចិត្តានី’’តិ ឯវំ បុព្ពាបរចិត្តេហិ និយាមិតំ បដិសន្ធិបវត្តីសុ ចិត្តុប្បាទានំ បវត្តិសង្គហំ នាម តន្នាមកំ សង្គហំ យថាសម្ភវតោ សមាសេន បវក្ខាមីតិ យោជនា.

២. វត្ថុទ្វារារម្មណសង្គហា ហេដ្ឋា កថិតាបិ បរិបុណ្ណំ កត្វា បវត្តិសង្គហំ ទស្សេតុំ បុន និក្ខិត្តា.

៣. វិសយានំ ទ្វារេសុ, វិសយេសុ ច ចិត្តានំ បវត្តិ វិសយប្បវត្តិ.

៤. តត្ថាតិ តេសុ ឆសុ ឆក្កេសុ.

វីថិឆក្កវណ្ណនា

៦. ‘‘ចក្ខុទ្វារេ បវត្តា វីថិ ចិត្តបរម្បរា ចក្ខុទ្វារវីថី’’ត្យាទិនា ទ្វារវសេន, ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណសម្ពន្ធិនី វីថិ តេន សហ ឯការម្មណឯកទ្វារិកតាយ សហចរណភាវតោ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថី’’ត្យាទិនា វិញ្ញាណវសេន វា វីថីនំ នាម យោជនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុទ្វារវីថី’’ត្យាទិ វុត្តំ.

វីថិឆក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វីថិភេទវណ្ណនា

៧. ‘‘អតិមហន្ត’’ន្ត្យាទីសុ ឯកចិត្តក្ខណាតីតំ ហុត្វា អាបាថាគតំ សោឡសចិត្តក្ខណាយុកំ អតិមហន្តំ នាម. ទ្វិតិចិត្តក្ខណាតីតំ ហុត្វា បន្នរសចុទ្ទសចិត្តក្ខណាយុកំ មហន្តំ នាម. ចតុចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ យាវ នវចិត្តក្ខណាតីតំ ហុត្វា តេរសចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ យាវ អដ្ឋចិត្តក្ខណាយុតំ បរិត្តំ នាម. ទសចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ យាវ បន្នរសចិត្តក្ខណាតីតំ ហុត្វា សត្តចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ យាវ ទ្វិចិត្តក្ខណាយុកំ អតិបរិត្តំ នាម. ឯវញ្ច កត្វា វក្ខតិ ‘‘ឯកចិត្តក្ខណាតីតានី’’ត្យាទិ. វិភូតំ បាកដំ. អវិភូតំ អបាកដំ.

វីថិភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចទ្វារវីថិវណ្ណនា

៨. កថន្តិ កេន បការេន អតិមហន្តាទិវសេន វិសយវវត្ថានន្តិ បុច្ឆិត្វា ចិត្តក្ខណវសេន តំ បកាសេតុំ ‘‘ឧប្បាទឋិតី’’ត្យាទិ អារទ្ធំ. ឧប្បជ្ជនំ ឧប្បាទោ, អត្តបដិលាភោ. ភញ្ជនំ ភង្គោ, សរូបវិនាសោ. ឧភិន្នំ វេមជ្ឈេ ភង្គាភិមុខប្បវត្តិ ឋិតិ នាម. កេចិ បន ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណំ បដិសេធេន្តិ. អយញ្ហិ នេសំ អធិប្បាយោ – ចិត្តយមកេ (វិភ. មូលដី. ២០ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា; យម. ២.ចិត្តយមក.៨១, ១០២) ‘‘ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ ឯវមាទិបទានំ វិភង្គេ ‘‘ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ, នោ ច ឧប្បជ្ជមានំ, ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នញ្ចេវ ឧប្បជ្ជមានញ្ចា’’ត្យាទិនា (យម. ២.ចិត្តយមក.៨១, ១០២) ភង្គុប្បាទាវ កថិតា, ន ឋិតិក្ខណោ. យទិ ច ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណោបិ អត្ថិ, ‘‘ឋិតិក្ខណេ ភង្គក្ខណេ ចា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. អថ មតំ ‘‘ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតីតិ (អ. និ. ៣.៤៧) សុត្តន្តបាឋតោ ឋិតិក្ខណោ អត្ថី’’តិ, តត្ថបិ ឯកស្មិំ ធម្មេ អញ្ញថត្តស្ស អនុប្បជ្ជនតោ, បញ្ញាណវចនតោ ច បពន្ធឋិតិយេវ អធិប្បេតា, ន ច ខណឋិតិ, ន ច អភិធម្មេ លព្ភមានស្ស អវចនេ ការណំ អត្ថិ, តស្មា យថាធម្មសាសនេ អវចនម្បិ អភាវមេវ ទីបេតីតិ. តត្ថ វុច្ចតេ យថេវ ហិ ឯកធម្មាធារភាវេបិ ឧប្បាទភង្គានំ អញ្ញោ ឧប្បាទក្ខណោ, អញ្ញោ ភង្គក្ខណោតិ ឧប្បាទាវត្ថាយ ភិន្នា ភង្គាវត្ថា ឥច្ឆិតា. ឥតរថា ហិ ‘‘អញ្ញោយេវ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ និរុជ្ឈតី’’តិ អាបជ្ជេយ្យ, ឯវមេវ ឧប្បាទភង្គាវត្ថាហិ ភិន្នា ភង្គាភិមុខាវត្ថាបិ ឥច្ឆិតព្ពា, សា ឋិតិ នាម. បាឡិយំ បន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរោធតោ នយទស្សនវសេន សា ន វុត្តា. អភិធម្មទេសនាបិ ហិ កទាចិ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តតិ, យថា រូបស្ស ឧប្បាទោ ឧបចយោ សន្តតីតិ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទេសិតោ, សុត្តេ ច ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ? ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ ឯវំ សង្ខតធម្មស្សេវ លក្ខណទស្សនត្ថំ ឧប្បាទាទីនំ វុត្តត្តា ន សក្កា បពន្ធស្ស បញ្ញត្តិសភាវស្ស អសង្ខតស្ស ឋិតិ តត្ថ វុត្តាតិ វិញ្ញាតុំ. ឧបសគ្គស្ស ច ធាត្វត្ថេយេវ បវត្តនតោ ‘‘បញ្ញាយតី’’តិ ឯតស្ស វិញ្ញាយតីតិ អត្ថោ. តស្មា ន ឯត្តាវតា ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណោ បដិពាហិតុំ យុត្តោតិ សុវុត្តមេតំ ‘‘ឧប្បាទឋិតិភង្គវសេនា’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘ឯកេកស្ស ឧប្បាទឋិតិភង្គវសេន តយោ តយោ ខណា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា).

៩. អរូបំ លហុបរិណាមំ, រូបំ គរុបរិណាមំ គាហកគាហេតព្ពភាវស្ស តំតំខណវសេន ឧប្បជ្ជនតោតិ អាហ ‘‘តានី’’ត្យាទិ. តានីតិ តាទិសានិ. សត្តរសន្នំ ចិត្តានំ ខណានិ វិយ ខណានិ សត្តរសចិត្តក្ខណានិ, តានិ ចិត្តក្ខណានិ សត្តរសាតិ វា សម្ពន្ធោ. វិសុំ វិសុំ បន ឯកបញ្ញាស ចិត្តក្ខណានិ ហោន្តិ. រូបធម្មានន្តិ វិញ្ញត្តិលក្ខណរូបវជ្ជានំ រូបធម្មានំ. វិញ្ញត្តិទ្វយញ្ហិ ឯកចិត្តក្ខណាយុកំ. តថា ហិ តំ ចិត្តានុបរិវត្តិធម្មេសុ វុត្តំ. លក្ខណរូបេសុ ច ជាតិ ចេវ អនិច្ចតា ច ចិត្តស្ស ឧប្បាទភង្គក្ខណេហិ សមានាយុកា, ជរតា បន ឯកូនបញ្ញាសចិត្តក្ខណាយុកា. ឯវញ្ច កត្វា វទន្តិ –

‘‘តំ សត្តរសចិត្តាយុ, វិនា វិញ្ញត្តិលក្ខណ’’ន្តិ (ស. ស. ៦០);

កេចិ (វិភ. មូលដី. ២០) បន ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទដ្ឋកថាយំ ‘ឯត្តាវតា ឯកាទស ចិត្តក្ខណា អតីតា ហោន្តិ, អថាវសេសបញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦២៣; វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) វចនតោ សោឡសចិត្តក្ខណានិ រូបធម្មានមាយូ. ឧប្បជ្ជមានមេវ ហិ រូបំ ភវង្គចលនស្ស បច្ចយោ ហោតី’’តិ វទន្តិ, តយិទមសារំ ‘‘បដិសន្ធិចិត្តេន សហុប្បន្នំ កម្មជរូបំ តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ, បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ អដ្ឋារសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតី’’ត្យាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា) អដ្ឋកថាយមេវ សត្តរសចិត្តក្ខណស្ស អាគតត្តា. យត្ថ បន សោឡសចិត្តក្ខណានេវ បញ្ញាយន្តិ, តត្ថ ចិត្តប្បវត្តិយា បច្ចយភាវយោគ្យក្ខណវសេន នយោ នីតោ. ហេដ្ឋិមកោដិយា ហិ ឯកចិត្តក្ខណម្បិ អតិក្កន្តស្សេវ រូបស្ស អាបាថាគមនសាមត្ថិយន្តិ អលមតិវិត្ថារេន.

១០. ឯកចិត្តស្ស ខណំ វិយ ខណំ ឯកចិត្តក្ខណំ, តំ អតីតំ ឯតេសំ, ឯតានិ វា តំ អតីតានីតិ ឯកចិត្តក្ខណាតីតានិ. អាបាថមាគច្ឆន្តីតិ រូបសទ្ទារម្មណានិ សកសកដ្ឋានេ ឋត្វាវ គោចរភាវំ គច្ឆន្តីតិ អាភោគានុរូបំ អនេកកលាបគតានិ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, សេសានិ បន ឃានាទិនិស្សយេសុ អល្លីនានេវ វិញ្ញាណុប្បត្តិការណានីតិ ឯកេកកលាបគតានិបិ. ឯកេកកលាបគតាបិ ហិ បសាទា វិញ្ញាណស្ស អាធារភាវំ គច្ឆន្តិ, តេ បន ភវង្គចលនស្ស អនន្តរបច្ចយភូតេន ភវង្គេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នា. ‘‘អាវជ្ជនេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នា’’តិ អបរេ.

ទ្វិក្ខត្តុំ ភវង្គេ ចលិតេតិ វិសទិសវិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុភាវសង្ខាតភវង្គចលនវសេន បុរិមគ្គហិតារម្មណស្មិំយេវ ទ្វិក្ខត្តុំ ភវង្គេ បវត្តេ. បញ្ចសុ ហិ បសាទេសុ យោគ្យទេសាវត្ថានវសេន អារម្មណេ ឃដ្ដិតេ បសាទឃដ្ដនានុភាវេន ភវង្គសន្តតិ វោច្ឆិជ្ជមានា សហសា អនោច្ឆិជ្ជិត្វា យថា វេគេន ធាវន្តោ ឋាតុកាមោបិ បុរិសោ ឯកទ្វិបទវារេ អតិក្កមិត្វាវ តិដ្ឋតិ, ឯវំ ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វាវ ឱច្ឆិជ្ជតិ. តត្ថ បឋមចិត្តំ ភវង្គសន្តតិំ ចាលេន្តំ វិយ ឧប្បជ្ជតីតិ ភវង្គចលនំ, ទុតិយំ តស្ស ឱច្ឆិជ្ជនាការេន ឧប្បជ្ជនតោ ភវង្គុបច្ឆេទោតិ វោហរន្តិ. ឥធ បន អវិសេសេន វុត្តំ ‘‘ទ្វិក្ខត្តុំ ភវង្គេ ចលិតេ’’តិ.

ននុ ច រូបាទិនា បសាទេ ឃដ្ដិតេ តន្និស្សិតស្សេវ ចលនំ យុត្តំ, កថំ បន ហទយវត្ថុនិស្សិតស្ស ភវង្គស្សាតិ? សន្តតិវសេន ឯកាពទ្ធត្តា. យថា ហិ ភេរិយា ឯកស្មិំ តលេ ឋិតសក្ខរាយ មក្ខិកាយ និសិន្នាយ អបរស្មិំ តលេ ទណ្ឌាទិនា បហដេ អនុក្កមេន ភេរិចម្មវរត្តាទីនំ ចលនេន សក្ខរាយ ចលិតាយ មក្ខិកាយ ឧប្បតិត្វា គមនំ ហោតិ, ឯវមេវ រូបាទិនា បសាទេ ឃដ្ដិតេ តន្និស្សយេសុ មហាភូតេសុ ចលិតេសុ អនុក្កមេន តំសម្ពន្ធានំ សេសរូបានម្បិ ចលនេន ហទយវត្ថុម្ហិ ចលិតេ តន្និស្សិតស្ស ភវង្គស្ស ចលនាការេន បវត្តិ ហោតិ. វុត្តញ្ច –

‘‘ឃដ្ដិតេ អញ្ញវត្ថុម្ហិ, អញ្ញនិស្សិតកម្បនំ;

ឯកាពទ្ធេន ហោតីតិ, សក្ខរោបមយា វទេ’’តិ. (ស. ស. ១៧៦);

ភវង្គសោតន្តិ ភវង្គប្បវាហំ. អាវជ្ជន្តន្តិ ‘‘កិំ នាមេត’’ន្តិ វទន្តំ វិយ អាភោគំ កុរុមានំ. បស្សន្តន្តិ បច្ចក្ខតោ បេក្ខន្តំ. ននុ ច ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិ (ទី. និ. ១.២១៣; អ. និ. ៣.៦២; វិភ. ៥១៧) វចនតោ ចក្ខុន្ទ្រិយមេវ ទស្សនកិច្ចំ សាទេតិ, ន វិញ្ញាណន្តិ? នយិទមេវំ, រូបស្ស អន្ធភាវេន រូបទស្សនេ អសមត្ថភាវតោ. យទិ ច តំ រូបំ បស្សតិ, តថា សតិ អញ្ញវិញ្ញាណសមង្គិនោបិ រូបទស្សនប្បសង្គោ សិយា. យទិ ឯវំ វិញ្ញាណស្ស តំ កិច្ចំ សាធេតិ, វិញ្ញាណស្ស អប្បដិពន្ធត្តា អន្តរិតរូបស្សបិ ទស្សនំ សិយា. ហោតុ អន្តរិតស្សបិ ទស្សនំ, យស្ស ផលិកាទិតិរោហិតស្ស អាលោកបដិពន្ធោ នត្ថិ, យស្ស បន កុដ្ដាទិអន្តរិតស្ស អលោកបដិពន្ធោ អត្ថិ. តត្ថ បច្ចយាភាវតោ វិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតីតិ ន តស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណេន គហណំ ហោតិ. ‘‘ចក្ខុនា’’តិ បនេត្ថ តេន ទ្វារេន ករណភូតេនាតិ អធិប្បាយោ. អថ វា និស្សិតកិរិយា និស្សយប្បដិពទ្ធា វុត្តា យថា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ.

សម្បដិច្ឆន្តន្តិ តមេវ រូបំ បដិគ្គណ្ហន្តំ វិយ. សន្តីរយមានន្តិ តមេវ រូបំ វីមំសន្តំ វិយ. វវត្ថបេន្តន្តិ តមេវ រូបំ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេន្តំ វិយ. យោនិសោមនសិការាទិវសេន លទ្ធោ បច្ចយោ ឯតេនាតិ លទ្ធបច្ចយំ. យំ កិញ្ចិ ជវនន្តិ សម្ពន្ធោ. មុច្ឆាមរណាសន្នកាលេសុ ច ឆប្បញ្ចបិ ជវនានិ បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ. ជវនានុពន្ធានីតិ បដិសោតគាមិនាវំ នទីសោតោ វិយ កិញ្ចិ កាលំ ជវនំ អនុគតានិ. តស្ស ជវនស្ស អារម្មណំ អារម្មណមេតេសន្តិ តទារម្មណានិ ‘‘ព្រហ្មស្សរោ’’ត្យាទីសុ វិយ មជ្ឈេបទលោបវសេន, តទារម្មណានិ ច តានិ បាកានិ ចាតិ តទារម្មណបាកានិ. យថារហន្តិ អារម្មណជវនសត្តានុរូបំ. តថា បវត្តិំ បន សយមេវ បកាសយិស្សតិ, ភវង្គបាតោតិ វីថិចិត្តវសេន អប្បវត្តិត្វា ចិត្តស្ស ភវង្គបាតោ វិយ, ភវង្គវសេន ឧប្បត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច វីថិចិត្តប្បវត្តិយា សុខគ្គហណត្ថំ អម្ពោបមាទិកំ អាហរន្តិ, តត្រិទំ អម្ពោបមាមត្តំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថា) – ឯកោ កិរ បុរិសោ ផលិតម្ពរុក្ខមូលេ សសីសំ បារុបិត្វា និទ្ទាយន្តោ អាសន្នេ បតិតស្ស ឯកស្ស អម្ពផលស្ស សទ្ទេន បពុជ្ឈិត្វា សីសតោ វត្ថំ អបនេត្វា ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វា ទិស្វា ច តំ គហេត្វា មទ្ទិត្វា ឧបសិង្ឃិត្វា បក្កភាវំ ញត្វា បរិភុញ្ជិត្វា មុខគតំ សហ សេម្ហេន អជ្ឈោហរិត្វា បុន តត្ថេវ និទ្ទាយតិ. តត្ថ បុរិសស្ស និទ្ទាយនកាលោ វិយ ភវង្គកាលោ, ផលស្ស បតិតកាលោ វិយ អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដនកាលោ, តស្ស សទ្ទេន បពុទ្ធកាលោ វិយ អាវជ្ជនកាលោ, ឧម្មីលេត្វា ឱលោកិតកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណប្បវត្តិកាលោ, គហិតកាលោ វិយ សម្បដិច្ឆនកាលោ, មទ្ទនកាលោ វិយ សន្តីរណកាលោ, ឧបសិង្ឃនកាលោ វិយ វោដ្ឋព្ពនកាលោ, បរិភោគកាលោ វិយ ជវនកាលោ, មុខគតំ សហ សេម្ហេន អជ្ឈោហរណកាលោ វិយ តទារម្មណកាលោ, បុន និទ្ទាយនកាលោ វិយ បុន ភវង្គកាលោ.

ឥមាយ ច ឧបមាយ កិំ ទីបិតំ ហោតិ? អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដនមេវ កិច្ចំ, អាវជ្ជនស្ស វិសយាភុជនមេវ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទស្សនមត្តមេវ, សម្បដិច្ឆនាទីនញ្ច បដិគ្គណ្ហនាទិមត្តមេវ, ជវនស្សេវ បន អារម្មណរសានុភវនំ, តទារម្មណស្ស ច តេន អនុភូតស្សេវ អនុភវនន្តិ ឯវំ កិច្ចវសេន ធម្មានំ អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណតា ទីបិតា ហោតិ. ឯវំ បវត្តមានំ បន ចិត្តំ ‘‘អាវជ្ជនំ នាម ហុត្វា ភវង្គានន្តរំ ហោតិ, ត្វំ ទស្សនាទីសុ អញ្ញតរំ ហុត្វា អាវជ្ជនានន្តរ’’ន្ត្យាទិនា និយុញ្ជកេ ការកេ អសតិបិ ឧតុពីជនិយាមាទិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថា) វិយ ចិត្តនិយាមវសេនេវ បវត្តតីតិ វេទិតព្ពំ.

១១. ឯត្តាវតា សត្តរស ចិត្តក្ខណានិ បរិបូរេន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១២. អប្បហោន្តាតីតកន្តិ អប្បហោន្តំ ហុត្វា អតីតំ. នត្ថិ តទារម្មណុប្បាទោតិ ចុទ្ទសចិត្តក្ខណាយុកេ តាវ អារម្មណស្ស និរុទ្ធត្តាវ តទារម្មណំ នុប្បជ្ជតិ. ន ហិ ឯកវីថិយំ កេសុចិ បច្ចុប្បន្នារម្មណេសុ កានិចិ អតីតារម្មណានិ ហោន្តិ. បន្នរសចិត្តក្ខណាយុកេសុបិ ជវនុប្បត្តិតោ បរំ ឯកមេវ ចិត្តក្ខណំ អវសិដ្ឋន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំ តទារម្មណុប្បត្តិយា អប្បហោនកភាវតោ នត្ថិ ទុតិយតទារម្មណស្ស ឧប្បត្តីតិ បឋមម្បិ នុប្បជ្ជតិ. ទ្វិក្ខត្តុមេវ ហិ តទារម្មណុប្បត្តិ បាឡិយំ និយមិតា ចិត្តប្បវត្តិគណនាយំ សព្ពវារេសុ ‘‘តទារម្មណានិ ទ្វេ’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) ទ្វិន្នមេវ ចិត្តវារានំ អាគតត្តា. យំ បន បរមត្ថវិនិច្ឆយេ វុត្តំ –

‘‘សកិំ ទ្វេ វា តទាលម្ពំ, សកិមាវជ្ជនាទយោ’’តិ (បរម. វិ. ១១៦), តំ មជ្ឈិមភាណកមតានុសារេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា បន មជ្ឈិមភាណកានំ វាទោ ហេដ្ឋា វុត្តបាឡិយា អសំសន្ទនតោ សម្មោហវិនោទនីយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) បដិក្ខិត្តោវ, តស្មា អាចរិយេនបិ អត្តនា អនធិប្បេតត្តាយេវ ឥធ ចេវ នាមរូបបរិច្ឆេទេ ច សកិំ តទារម្មណុប្បត្តិ ន វុត្តា.

១៣. វោដ្ឋព្ពនុប្បាទតោ បរំ ឆចិត្តក្ខណាវសិដ្ឋាយុកម្បិ អារម្មណំ អប្បាយុកភាវេន បរិទុព្ពលត្តា ជវនុប្បត្តិយា បច្ចយោ ន ហោតិ. ជវនញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ និយមេន សត្តចិត្តក្ខណាយុកេយេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ជវនម្បិ អនុប្បជ្ជិត្វា’’តិ. ហេតុម្ហិ ចាយំ ត្វាបច្ចយោ, ជវនស្សបិ អនុប្បត្តិយាតិ អត្ថោ. ឥតរថា ហិ អបរកាលកិរិយាយ សមានកត្តុកតា ន លព្ភតីតិ. ទ្វត្តិក្ខត្តុន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំ វា តិក្ខត្តុំ វា. កេចិ បន ‘‘តិក្ខត្តុ’ន្តិ ឥទំ វចនសិលិដ្ឋតាមត្តប្បយោជន’’ន្តិ វទន្តិ, តំ បន តេសំ អភិនិវេសមត្តំ. ន ហិ ‘‘ទ្វិក្ខត្តុំ វោដ្ឋព្ពនមេវ បរិវត្តតី’’តិ វុត្តេបិ វចនស្ស អសិលិដ្ឋភាវោ អត្ថិ, ន ច តិក្ខត្តុំ បវត្តិយា ពាធកំ កិញ្ចិ វចនំ អដ្ឋកថាទីសុ អត្ថិ. ឯវញ្ច កត្វា តត្ថ តត្ថ សីហឡសំវណ្ណនាការាបិ ‘‘ទ្វិក្ខត្តុំ វា តិក្ខត្តុំ វា’’ឥច្ចេវ វណ្ណេន្តិ. វោដ្ឋព្ពនមេវ បរិវត្តតីតិ វោដ្ឋព្ពនមេវ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជតិ. តំ បន អប្បត្វា អន្តរា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ ឋត្វា ចិត្តប្បវត្តិយា និវត្តនំ នត្ថិ.

អានន្ទាចរិយោ បនេត្ថ (ធ. ស. មូលដី. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថាវណ្ណនា) ‘‘អាវជ្ជនា កុសលាកុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) អាវជ្ជនាយ កុសលាកុសលានំ អនន្តរបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនានញ្ច អត្ថន្តរាភាវតោ សតិ ឧប្បត្តិយំ វោដ្ឋព្ពនំ កាមាវចរកុសលាកុសលកិរិយជវនានំ ឯកន្តតោ អនន្តរបច្ចយភាវេនេវ បវត្តេយ្យ, នោ អញ្ញថាតិ មុច្ឆាកាលាទីសុ មន្ទីភូតវេគតាយ ជវនបារិបូរិយា បរិត្តារម្មណំ និយមិតព្ពំ, ន វោដ្ឋព្ពនស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុំ បវត្តិយាតិ ទីបេតិ. កិញ្ចាបិ ឯវំ ទីបេតិ, តិហេតុកវិបាកានិ បន អនន្តរបច្ចយភាវេន វុត្តានេវ. ខីណាសវានំ ចុតិវសេន បវត្តានិ ន កស្សចិ អនន្តរបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តីតិ តានិ វិយ វោដ្ឋព្ពនម្បិ បច្ចយវេកល្លតោ កុសលាកុសលាទីនំ អនន្តរបច្ចយោ ន ហោតីតិ ន ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា អដ្ឋកថាសុ អាគតនយេនេវេត្ថ បរិត្តារម្មណំ និយមិតន្តិ.

១៤. នត្ថិ វីថិចិត្តុប្បាទោ ឧបរិមកោដិយា សត្តចិត្តក្ខណាយុកស្សបិ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ វោដ្ឋព្ពនុប្បត្តិយា អប្បហោនកភាវតោ វីថិចិត្តានំ ឧប្បាទោ នត្ថិ, ភវង្គបាតោវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ភវង្គចលនមេវាតិ អវធារណផលំ ទស្សេតុំ ‘‘នត្ថិ វីថិចិត្តុប្បាទោ’’តិ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘នត្ថិ ភវង្គុបច្ឆេទោ’’តិ អវធារណផលំ ទស្សេន្តិ, តំ បន វីថិចិត្តុប្បាទាភាវវចនេនេវ សិទ្ធំ. សតិ ហិ វីថិចិត្តុប្បាទេ ភវង្គំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ. ភវង្គុបច្ឆេទនាមេន បន ហេដ្ឋាបិ វិសុំ អវុត្តត្តា ឥធ អវិសេសេន វុត្តំ.

១៥. សព្ពសោ វីថិចិត្តុប្បត្តិយា អភាវតោ បច្ឆិមវារោវិធមោឃវារវសេន វុត្តោ, អញ្ញត្ថ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថា) បន ទុតិយតតិយវារាបិ តទារម្មណជវនេហិ សុញ្ញត្តា ‘‘មោឃវារា’’តិ វុត្តា. អារម្មណភូតាតិ វិសយភូតា, បច្ចយភូតា ច. បច្ចយោបិ ហិ ‘‘អារម្មណ’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ន លច្ឆតិ មារោ ឱតារំ, ន លច្ឆតិ មារោ អារម្មណ’’ន្ត្យាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) វិយ. តេនេវេត្ថ មោឃវារស្សបិ អារម្មណភូតា វិសយប្បវត្តីតិ សិទ្ធំ. អតិបរិត្តារម្មណញ្ហិ មោឃវារបញ្ញាបនស្ស បច្ចយោ ហោតិ. ឥតរថា ហិ ភវង្គចលនស្ស សកសកគោចរេយេវ បវត្តនតោ បច្ឆិមវារស្ស អតិបរិត្តារម្មណេ បវត្តិ នត្ថីតិ ‘‘ចតុន្នំ វារានំ អារម្មណភូតា’’តិ វចនំ ទុរុបបាទនំ សិយាតិ.

១៦. បញ្ចទ្វារេ យថារហំ តំតំទ្វារានុរូបំ, តំតំបច្ចយានុរូបំ, តំតំអារម្មណាទិអនុរូបញ្ច ឧប្បជ្ជមានានិ វីថិចិត្តានិ អាវជ្ជនទស្សនាទិសម្បដិច្ឆនសន្តីរណវោដ្ឋព្ពនជវនតទារម្មណវសេន អវិសេសតោ សត្តេវ ហោន្តិ. ចិត្តុប្បាទា ចិត្តានំ វិសុំ វិសុំ ឧប្បត្តិវសេន ឧប្បជ្ជមានចិត្តានិយេវ វា ចតុទ្ទស អាវជ្ជនាទិបញ្ចកសត្តជវនតទារម្មណទ្វយវសេន. វិត្ថារា បន ចតុបញ្ញាស សព្ពេសមេវ កាមាវចរានំ យថាសម្ភវំ តត្ថ ឧប្បជ្ជនតោ,

ឯត្ថាតិ វិសយប្បវត្តិសង្គហេ.

បញ្ចទ្វារវីថិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មនោទ្វារវីថិ

បរិត្តជវនវារវណ្ណនា

១៧. មនោទ្វារិកចិត្តានំ អតីតានាគតម្បិ អារម្មណំ ហោតីតិ តេសំ អតិមហន្តាទិវសេន វិសយវវត្ថានំ កាតុំ ន សក្កាតិ វិភូតាវិភូតវសេនេវេតំ និយមេតុំ ‘‘យទិ វិភូតមារម្មណ’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ.

១៩. ឯត្ថាតិ មនោទ្វារេ. ឯកចត្តាលីស បញ្ចទ្វារាវេណិកានំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណមនោធាតុត្តយវសេន តេរសចិត្តានំ តត្ថ អប្បវត្តនតោ.

បរិត្តជវនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អប្បនាជវនវារវណ្ណនា

២០. វិភូតាវិភូតភេទោ នត្ថិ អារម្មណស្ស វិភូតកាលេយេវ អប្បនាសម្ភវតោ.

២១. តត្ថ ហិ ឆព្ពីសតិមហគ្គតលោកុត្តរជវនេសុ យំ កិញ្ចិ ជវនំ អប្បនាវីថិមោតរតីតិ សម្ពន្ធោ. បរិកម្មោបចារានុលោមគោត្រភុនាមេន យថាក្កមំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ទេតិ យោជនា. បឋមចិត្តញ្ហិ អប្បនាយ បរិកម្មត្តា បដិសង្ខារកភូតត្តា បរិកម្មំ. ទុតិយំ សមីបចារិត្តា ឧបចារំ. នាច្ចាសន្នោបិ ហិ នាតិទូរប្បវត្តិ សមីបចារី នាម ហោតិ, អប្បនំ ឧបេច្ច ចរតីតិ វា ឧបចារំ. តតិយំ បុព្ពភាគេ បរិកម្មានំ, ឧបរិអប្បនាយ ច អនុកូលត្តា អនុលោមំ. ចតុត្ថំ បរិត្តគោត្តស្ស, បុថុជ្ជនគោត្តស្ស ច អភិភវនតោ, មហគ្គតគោត្តស្ស, លោកុត្តរគោត្តស្ស ច ភាវនតោ វឌ្ឍនតោ គោត្រភុ, ឥមានិ ចត្តារិ នាមានិ ចតុក្ខត្តុំ បវត្តិយំ អនវសេសតោ លព្ភន្តិ, តិក្ខត្តុំ បវត្តិយំ បន ឧបចារានុលោមគោត្រភុនាមេនេវ លព្ភន្តិ. អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៨០៤) បន បុរិមានំ តិណ្ណំ, ទ្វិន្នំ វា អវិសេសេនបិ បរិកម្មាទិនាមំ វុត្តំ, ចតុក្ខត្តុំ, តិក្ខត្តុមេវ វា បញ្ចមំ, ចតុត្ថំ វា ឧប្បជ្ជិតព្ពអប្បនានុរូបតោតិ អធិប្បាយោ. បរិកម្មាទិនាមានំ អនវសេសតោ លព្ភមានវារទស្សនត្ថំ ‘‘ចតុក្ខត្តុ’’ន្តិ អាទិតោ វុត្តំ, គណនបដិបាដិវសេន បន ‘‘បញ្ចមំ វា’’តិ ឱសានេ វុត្តំ.

យថារហន្តិ ខិប្បាភិញ្ញទន្ធាភិញ្ញានុរូបំ. ខិប្បាភិញ្ញស្ស ហិ តិក្ខត្តុំ បវត្តកាមាវចរជវនានន្តរំ ចតុត្ថំ អប្បនាចិត្តមុប្បជ្ជតិ. ទន្ធាភិញ្ញស្ស ចតុក្ខត្តុំ បវត្តជវនានន្តរំ បញ្ចមំ អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ, យស្មា បន អលទ្ធាសេវនំ អនុលោមំ គោត្រភុំ ឧប្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, លទ្ធាសេវនម្បិ ច ឆដ្ឋំ សត្តមំ ភវង្គស្ស អាសន្នភាវេន បបាតាសន្នបុរិសោ វិយ អប្បនាវសេន បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ចតុត្ថតោ ឱរំ, បញ្ចមតោ បរំ វា អប្បនា ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាភិនីហារវសេនាតិ រូបារូបលោកុត្តរមគ្គផលានុរូបសមថវិបស្សនាភាវនាចិត្តាភិនីហរណានុរូបតោ, អប្បនាយ វីថិ អប្បនាវីថិ. ‘‘តតោ បរំ ភវង្គបាតោវ ហោតី’’តិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា ឱតិណ្ណអប្បនាតោ បរំ ភវង្គបាតោវ ហោតិ, ន មគ្គានន្តរំ ផលចិត្តំ, សមាបត្តិវីថិយញ្ច ឈានផលចិត្តានិ បុនប្បុនន្តិ គណ្ហេយ្យុន្តិ បុន ‘‘អប្បនាវសានេ’’តិ វុត្តំ. និកាយន្តរិយា កិរ លោកិយប្បនាសុ បឋមកប្បនាតោ បរំ សត្តមជវនបូរណត្ថំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ កាមាវចរជវនានម្បិ បវត្តិំ វណ្ណេន្តីតិ តេសំ មតិនិសេធនត្ថំ ‘‘ភវង្គបាតោវា’’តិ សាវធារណំ វុត្តំ.

២២. តត្ថាតិ តេសុ អដ្ឋញាណសម្បយុត្តកាមាវចរជវនេសុ, តេសុ ច ឆព្ពីសតិមហគ្គតលោកុត្តរជវនេសុ. តត្ថាតិ វា តស្មិំ អប្បនាវារេ. សោមនស្សសហគតជវនានន្តរន្តិ សោមនស្សសហគតានំ ចតុន្នំ កុសលកិរិយជវនានំ អនន្តរំ. សោមនស្សសហគតាវាតិ ចតុក្កជ្ឈានស្ស, សុក្ខវិបស្សកាទីនំ មគ្គផលស្ស ច វសេន សោមនស្សសហគតាវ, ន បន ឧបេក្ខាសហគតា ភិន្នវេទនានំ អញ្ញមញ្ញំ អាសេវនបច្ចយភាវស្ស អនុទ្ធដត្តា. បាដិកង្ខិតព្ពាតិ បសំសិតព្ពា, ឥច្ឆិតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថាបីតិ តស្មិំ ឯកវេទនជវនវារេបិ. កុសលជវនានន្តរន្តិ ចតុព្ពិធញាណសម្បយុត្តកុសលជវនានន្តរំ កុសលជវនមប្បេតិ, ន កិរិយជវនំ ភិន្នសន្តានេ និព្ពត្តនតោ. ហេដ្ឋិមញ្ច ផលត្តយមប្បេតិ សមាបត្តិវីថិយន្ត្យធិប្បាយោ.

២៣. សុខបុញ្ញម្ហា សោមនស្សសហគតតិហេតុកកុសលទ្វយតោ បរំ អគ្គផលវិបាកកិរិយវជ្ជិតលោកិយលោកុត្តរចតុក្កជ្ឈានជវនវសេន ទ្វត្តិំស, ឧបេក្ខកា តិហេតុកកុសលទ្វយតោ បរំ តថេវ បញ្ចមជ្ឈានានិ ទ្វាទស, សុខិតក្រិយតោ តិហេតុកទ្វយតោ បរំ កិរិយជ្ឈានចតុក្កស្ស, អគ្គផលចតុក្កស្ស ច វសេន អដ្ឋ, ឧបេក្ខកា តិហេតុកទ្វយតោ បរំ ឧបេក្ខាសហគតរូបារូបកិរិយបញ្ចកស្ស, អគ្គផលស្ស ច វសេន ឆ អប្បនា សម្ភោន្តិ.

២៤. ឯត្ថាតិ វីថិសង្គហាធិការេ.

អប្បនាជវនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មនោទ្វារវីថិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អប្បនាជវនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តទារម្មណនិយមវណ្ណនា

២៥. សព្ពត្ថាបីតិ បញ្ចទ្វារមនោទ្វារេបិ.

២៦. ឥដ្ឋេតិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ. អតិឥដ្ឋារម្មណញ្ហិ វិសុំ វក្ខតិ. កុសលវិបាកានិ បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណតទារម្មណានីតិ សម្ពន្ធោ. ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ សន្តីរណតទារម្មណានិ ឧបេក្ខាសហគតានេវាតិ អាហ ‘‘អតិឥដ្ឋេ បន សោមនស្សសហគតានេវា’’តិ. វិបាកស្ស ហិ កម្មានុភាវតោ បវត្តមានស្ស អាទាសេ មុខនិមិត្តំ វិយ និព្ពិកប្បតាយ បកប្បេត្វា គហណាភាវតោ យថារម្មណមេវ វេទនាយោគោ ហោតិ, កុសលាកុសលានំ បន អប្បហីនវិបល្លាសេសុ សន្តានេសុ បវត្តិយា អតិឥដ្ឋេបិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តអនិដ្ឋាការតោ, អនិដ្ឋេបិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តាការតោ គហណំ ហោតិ. តថា ហិ អស្សទ្ធាទីនំ ពុទ្ធាទីសុ អតិឥដ្ឋារម្មណេសុបិ ឧបេក្ខាជវនំ ហោតិ, តិត្ថិយាទីនញ្ច ទោមនស្សជវនំ, គម្ភីរបកតិកាទីនញ្ច បដិក្កូលារម្មណេ ឧបេក្ខាជវនំ, សុនខាទីនញ្ច តត្ថ សោមនស្សជវនំ, បុរិមបច្ឆាភាគប្បវត្តានិ បន វិបាកានិ យថាវត្ថុកានេវ. អបិច អសុចិទស្សនេ សុមនាយមានានំ សុនខាទីនន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បន អតិឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ បវត្តមានានម្បិ ឧបេក្ខាសហគតភាវេ ការណំ ហេដ្ឋា កថិតមេវ.

២៧. តត្ថាបីតិ តទារម្មណេសុបិ. សោមនស្សសហគតកិរិយជវនាវសានេតិ សហេតុកាហេតុកសុខសហគតកិរិយបញ្ចកាវសានេ. ខីណាសវានំ ចិត្តវិបល្លាសាភាវេន កិរិយជវនានិបិ យថារម្មណមេវ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សោមនស្សសហគតកិរិយជវនាវសានេ’’ត្យាទិ. កេចិ បន អាចរិយា ‘‘បដ្ឋានេ (ធ. ស. មូលដី. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថាវណ្ណនា) ‘កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.៩៨) កុសលាកុសលានមេវានន្តរំ តទារម្មណំ វុត្តន្តិ នត្ថិ កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណុប្បាទោ’’តិ វទន្តិ. តត្ថ វុច្ចតេ – យទិ អព្យាកតានន្តរម្បិ តទារម្មណំ វុច្ចេយ្យ. បរិត្តារម្មណេ វោដ្ឋព្ពនានន្តរម្បិ តស្ស បវត្តិំ មញ្ញេយ្យុន្តិ កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណំ ន វុត្តំ, ន បន អលព្ភនតោ. លព្ភមានស្សបិ ហិ កេនចិ អធិប្បាយេន កត្ថចិ អវចនំ ទិស្សតិ, យថា តំ ធម្មសង្គហេ លព្ភមានម្បិ ហទយវត្ថុ ទេសនាភេទបរិហារត្ថំ ន វុត្តន្តិ.

២៨. ទោមនស្ស…បេ… ឧបេក្ខាសហគតានេវ ភវន្តិ, ន សោមនស្សសហគតានិ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធសភាវត្តា. តេនេវ ហិ បដ្ឋានេ ទោមនស្សានន្តរំ សោមនស្សំ, តទនន្តរញ្ច ទោមនស្សំ អនុទ្ធដំ. តថា ហិ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’ត្យាទិនា (បដ្ឋា. ១.២.៤៥) សុខទុក្ខវេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា អត្តនោ អត្តនោ សមានវេទនាសម្បយុត្តានំ អទុក្ខមសុខវេទនាយ សម្បយុត្តកានញ្ច អនន្តរបច្ចយភាវេន ទ្វីសុ ទ្វីសុ វារេសុ វុត្តា, អទុក្ខមសុខវេទនាយ សម្បយុត្តកា បន សមានវេទនាសម្បយុត្តានំ, ឥតរវេទនាទ្វយសម្បយុត្តានញ្ច ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយភាវេន តីសុ វារេសូតិ ឯវំ វេទនាត្តិកេ សត្តេវ អនន្តរបច្ចយវារា វុត្តា. យទិ ច ទោមនស្សានន្តរំ សោមនស្សំ, សោមនស្សានន្តរំ វា ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សុខទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តានម្បិ អញ្ញមញ្ញំ អនន្តរបច្ចយវសេន ទ្វេ វារេ វឌ្ឍេត្វា នវ វារា វត្តព្ពា សិយុំ, ន បនេវំ វុត្តា. តស្មា ន តេសំ តទនន្តរំ ឧប្បត្តិ អត្ថិ. ឯត្ថ ច ‘‘សោមនស្សសហគតកិរិយជវនាវសានេ’’ត្យាទិនា អយម្បិ និយមោ អនុញ្ញាតោ –

‘‘បរិត្តកុសលាទោស-បាបសាតក្រិយាជវា;

បញ្ចស្វេកំ តទាលម្ពំ, សុខិតេសុ យថារហំ.

‘‘បាបាកាមសុភា ចេវ, សោបេក្ខា ច ក្រិយាជវា;

សោបេក្ខេសុ តទាលម្ពំ, ឆស្វេកមនុរូបតោ’’តិ.

អយញ្ហិ ជវនេន តទារម្មណនិយមោ អព្យភិចារី. ‘‘ញាណសម្បយុត្តជវនតោ ញាណសម្បយុត្តតទារម្មណ’’ន្ត្យាទិនយប្បវត្តោ បន អនេកន្តិកោ. យេភុយ្យេន ហិ អកុសលជវនេសុ បរិចិតស្ស កទាចិ កុសលជវនេសុ ជវិតេសុ, កុសលជវនេសុ វា បរិចិតស្ស កទាចិ អកុសលជវនេសុ ជវិតេសុ អកុសលានន្តរំ បវត្តបរិចយេន តិហេតុកជវនតោបិ បរំ អហេតុកតទារម្មណំ ហោតិ, តថា កុសលានន្តរំ បវត្តបរិចយេន អកុសលជវនតោ បរំ តិហេតុកតទារម្មណម្បិ, បដិសន្ធិនិព្ពត្តកកម្មតោ បន អញ្ញកម្មេន តទារម្មណប្បវត្តិយំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តថា ច វុត្តំ បដ្ឋានេ ‘‘អហេតុកេ ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តិ, កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ អហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតិ, កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ សហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.៩៨).

តស្មាតិ យស្មា ទោមនស្សជវនាវសានេ ឧបេក្ខាសហគតានេវ ហោន្តិ. តស្មា ទោមនស្សសហគតជវនាវសានេ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘សោមនស្សបដិសន្ធិកស្សា’តិ ឥមិនាវ ភវង្គបាតាភាវោ ទីបិតោវ ហោតិ ទោមនស្សានន្តរំ សោមនស្សាភាវតោតិ តំ អវត្វា តទារម្មណាភាវមេវ បរិកប្បេន្តោ អាហ ‘‘យទិ តទារម្មណសម្ភវោ នត្ថី’’តិ. សោមនស្សបដិសន្ធិកស្ស តិត្ថិយាទិនោ ពុទ្ធាទិអតិឥដ្ឋារម្មណេ បិ បដិហតចិត្តស្ស ទោមនស្សជវនេ ជវិតេ វុត្តនយេន សោមនស្សតទារម្មណស្ស អតិឥដ្ឋារម្មណេ ច ឧបេក្ខាសហគតតទារម្មណស្ស អនុប្បជ្ជនតោ, កេនចិ វា អសប្បាយេន បរិហីនលោកិយជ្ឈានំ អារព្ភ ‘‘បណីតធម្មោ មេ នដ្ឋោ’’តិ វិប្បដិសារំ ជនេន្តស្ស ទោមនស្សជវនេ សតិ អកាមាវចរារម្មណេ តទារម្មណាភាវតោ យទិ តទារម្មណស្ស ឧប្បត្តិសម្ភវោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

បរិចិតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ បរិចិតំ, តស្មិំ ភវេ យេភុយ្យេន គហិតបុព្ពំ. ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ ឧប្បជ្ជតិ និរាវជ្ជនម្បិ. យថា តំ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ផលចិត្តន្ត្យធិប្បាយោ. យថាហុ –

‘‘និរាវជ្ជំ កថំ ចិត្តំ, ហោតិ នេតញ្ហិ សម្មតំ;

និយមោ ន វិនាវជ្ជំ, និរោធា ផលទស្សនា’’តិ.

កេន បន កិច្ចេន ឥទំ ចិត្តំ បវត្តតីតិ? តទារម្មណកិច្ចេន តាវ ន បវត្តតិ ជវនារម្មណស្ស អគ្គហណតោ, នាបិ សន្តីរណកិច្ចេន យថាសម្បដិច្ឆិតស្ស សន្តីរណវសេន អប្បវត្តនតោ, បដិសន្ធិចុតីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, បារិសេសតោ បន ភវស្ស អង្គភាវតោ ភវង្គកិច្ចេនាតិ យុត្តំ សិយា. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេនបិ (ធ. ស. អនុដី. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថាវណ្ណនា) ហិ អយមត្ថោ ទស្សិតោវ. យំ បន បដិសន្ធិភវង្គានំ ធម្មតោ, អារម្មណតោ ច សមានតំ វក្ខតិ, តំ យេភុយ្យតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ឥទមេកំ ឋានំ វជ្ជេត្វា បដិសន្ធិភវង្គានំ វិសទិសតា អត្ថិ. តមនន្តរិត្វាតិ តំ អត្តនោ អនន្តរំ អព្យវហិតំ កត្វា, តទនន្តរន្ត្យត្ថោ.

២៩. កាមាវចរ…បេ… ឥច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ កាមាវចរជវនាវសានេយេវ តទារម្មណំ ឥច្ឆន្តិ កាមតណ្ហានិទានកម្មនិព្ពត្តត្តា. ន ហិ តំ កាមតណ្ហាហេតុកេន កម្មុនា ជនិតំ អតំសភាវស្ស រូបារូបាវចរលោកុត្តរជវនស្ស អនន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ. កិំការណា? អជនកត្តា, ជនកសមានត្តាភាវតោ ច. យថា ហិ គេហតោ ពហិ និក្ខមិតុកាមោ ពាលកោ ជនកំ, តំសទិសំ វា អង្គុលិយំ គហេត្វា និក្ខមតិ, នាញ្ញំ រាជបុរិសាទិំ, ឯវំ ភវង្គវិសយតោ អញ្ញត្ថ បវត្តមានំ តទារម្មណំ ជនកំ កាមាវចរកុសលាកុសលំ, តំសទិសំ វា កាមាវចរកិរិយជវនំ អនុពន្ធតិ, ន បន តស្ស វិសទិសានិ មហគ្គតលោកុត្តរជវនានិ. តថា កាមាវចរសត្តានមេវ តទារម្មណំ ឥច្ឆន្តិ, ន ព្រហ្មានំ តទារម្មណូបនិស្សយស្ស កាមាវចរបដិសន្ធិពីជស្សាភាវតោ. តថា កាមាវចរធម្មេស្វេវ អារម្មណភូតេសុ ឥច្ឆន្តិ. ន ឥតរេសុ អបរិចិតត្តា. យថា ហិ សោ ពាលកោ ជនកំ, តំសទិសំ វា អនុគច្ឆន្តោបិ អរញ្ញាទិអបរិចិតដ្ឋានំ គច្ឆន្តំ អននុពន្ធិត្វា បមុខង្គណាទិម្ហិ បរិចិតដ្ឋានេយេវ អនុពន្ធតិ, ឯវមិទម្បិ រូបាវចរាទិអបរិចិតារម្មណំ អារព្ភ បវត្តន្តំ នានុពន្ធតិ. អបិច កាមតណ្ហាយត្តកម្មជនិតត្តាបិ ឯតំ កាមតណ្ហារម្មណេសុ បរិត្តធម្មេស្វេវ បវត្តតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘ជនកំ តំសមានំ វា, ជវនំ អនុពន្ធតិ;

ន តុ អញ្ញំ តទាលម្ពំ, ពាលទារកលីលយា.

‘‘ពីជស្សាភាវតោ នត្ថិ, ព្រហ្មានម្បិ ឥមស្ស ហិ;

បដិសន្ធិមនោ ពីជំ, កាមាវចរសញ្ញិតំ.

‘‘ឋានេ បរិចិតេយេវ, តំ ឥទំ ពាលកោ វិយ;

អនុយាតីតិ នាញ្ញត្ថ, ហោតិ តណ្ហាវសេន វា’’តិ.

ននុ ច ‘‘កាមាវចរបដិសន្ធិពីជាភាវតោ’’តិ វុត្តំ, តថា ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនម្បិ អភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ ឥន្ទ្រិយប្បវត្តិអានុភាវតោ, ទ្វារវីថិភេទេ ចិត្តនិយមតោ ច.

តទារម្មណនិយមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ជវននិយមវណ្ណនា

៣២. មន្ទប្បវត្តិយន្តិ មរណាសន្នកាលេ វត្ថុទុព្ពលតាយ មន្ទីភូតវេគត្តា មន្ទំ ហុត្វា បវត្តិយំ. មរណកាលាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន មុច្ឆាកាលំ សង្គណ្ហាតិ.

៣៣. ភគវតោ…បេ… វទន្តីតិ ភគវតោ យមកបាដិហារិយកាលាទីសុ ឧទកក្ខន្ធអគ្គិក្ខន្ធប្បវត្តនាទិអត្ថំ វិសុំ វិសុំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ឈានធម្មេ វិសុំ វិសុំ អាវជ្ជេន្តស្ស អាវជ្ជនវសិតាយ មត្ថកប្បត្តិយា អាវជ្ជនតប្បរោវ ចិត្តាភិនីហារោ ហោតីតិ យថាវជ្ជិតឈានង្គារម្មណានិ ចត្តារិ, បញ្ចវា បច្ចវេក្ខណជវនចិត្តានិ បវត្តន្តីតិ វទន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៧៨) អដ្ឋកថាចរិយា. ‘‘ភគវតោ’’តិ ច ឥទំ និទស្សនមត្តំ អញ្ញេសម្បិ ធម្មសេនាបតិអាទីនំ ឯវរូបេ អច្ចាយិកកាលេ អបរិបុណ្ណជវនានំ បវត្តនតោ. តថា ច វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អយញ្ច មត្ថកប្បត្តា វសិតា ភគវតោ យមកបាដិហារិយកាលេ អញ្ញេសំ វា ឯវរូបេ កាលេ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៧៨). ‘‘ចត្តារិ បញ្ច វា’’តិ ច បនេតំ តិក្ខិន្ទ្រិយមុទិន្ទ្រិយវសេន គហេតព្ពន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (វិសុទ្ធិ. មហា. ១.៧៨) វុត្តំ, តស្មា ភគវតោ ចត្តារិ, អញ្ញេសំ បញ្ចបីតិ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ.

៣៤. អាទិកម្មិកស្សាតិ អាទិតោ កតយោគកម្មស្ស. បឋមំ និព្ពត្តា អប្បនា បឋមកប្បនា. អភិញ្ញាជវនានម្បិ ‘‘បឋមកប្បនាយា’’តិ អធិការោ សិយាតិ អាហ ‘‘សព្ពទាបី’’តិ, បឋមុប្បត្តិកាលេ, ចិណ្ណវសីកាលេ ច បញ្ចាភិញ្ញាជវនានិ ឯកវារមេវ ជវន្តីត្យត្ថោ.

៣៥. មគ្គាយេវ ឧប្បជ្ជនតោ មគ្គុប្បាទា. យថារហន្តិ បញ្ចមំ វា ចតុត្ថំ វា ឧប្បន្នមគ្គានុរូបំ. សត្តជវនបរមត្តា ហិ ឯកាវជ្ជនវីថិយា ចតុត្ថំ ឧប្បន្នមគ្គតោ បរំ តីតិ ផលចិត្តានិ, បញ្ចមំ ឧប្បន្នមគ្គតោ បរំ ទ្វេ វា ហោន្តិ.

៣៦. និរោធសមាបត្តិកាលេតិ និរោធស្ស បុព្ពភាគេ. ចតុត្ថារុប្បជវនន្តិ កុសលកិរិយានំ អញ្ញតរំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជវនំ. អនាគាមិខីណាសវាយេវ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ, ន សោតាបន្នសកទាមិនោតិ វុត្តំ ‘‘អនាគាមិផលំ វា អរហត្តផលំ វា’’តិ. វិភត្តិវិបល្លាសោ ចេត្ថ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘អនាគាមិផលេ វា អរហត្តផលេ វា’’តិ. តេនាហ ‘‘និរុទ្ធេ’’តិ. យថារហន្តិ តំតំបុគ្គលានុរូបំ.

៣៨. សព្ពត្ថាបិ សមាបត្តិវីថិយន្តិ សកលាយបិ ឈានសមាបត្តិវីថិយំ, ផលសមាបត្តិវីថិយញ្ច.

៣៩. បរិត្តានិ ជវនានិ សត្តក្ខត្តុំ មតានិ ឧក្កំសកោដិយា. មគ្គាភិញ្ញា បន សកិំ ឯកវារមេវ មតា. អវសេសានិ អភិញ្ញាមគ្គវជ្ជិតានិ មហគ្គតលោកុត្តរជវនានិ ពហូនិបិ លព្ភន្តិ សមាបត្តិវីថិយំ អហោរត្តម្បិ បវត្តនតោ. អបិ-សទ្ទេន លោកិយជ្ឈានានិ បឋមកប្បនាយំ, អន្តិមផលទ្វយញ្ច និរោធានន្តរំ ឯកវារំ, ផលចិត្តានិ មគ្គានន្តរំ ទ្វត្តិក្ខត្តុម្បីតិ សម្បិណ្ឌេតិ.

ជវននិយមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលភេទវណ្ណនា

៤០. ឥទានិ ទុហេតុកាហេតុកាបាយិកាហេតុកតិហេតុកវសេន ចតុព្ពិធានំ បុថុជ្ជនានំ, មគ្គដ្ឋផលដ្ឋវសេន អដ្ឋវិធានំ អរិយានន្តិ ទ្វាទសន្នំ បុគ្គលានំ ឧប្បជ្ជនកវីថិចិត្តបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ បឋមំ តាវ តេសំ វជ្ជិតព្ពចិត្តានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទុហេតុកានមហេតុកានញ្ចា’’ត្យាទិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណសហគតាលោភាទោសវសេន ទ្វេ ហេតូ ឥមេសន្តិ ទ្វិហេតុកា. តាទិសានំ ហេតូនំ អភាវតោ អហេតុកា. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អប្បនាជវនានិ ន លព្ភន្តិ វិបាកាវរណសព្ភាវតោ. ទ្វិហេតុកាហេតុកបដិសន្ធិ ហិ ‘‘វិបាកាវរណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អប្បនាជវនាភាវតោយេវ អរហត្តំ នត្ថីតិ កិរិយជវនានិ ន លព្ភន្តិ.

៤១. ‘‘សហេតុកំ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២) ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ បាឋតោ អហេតុកានម្បិ នានាកម្មេន ទ្វិហេតុកតទារម្មណំ សម្ភវតិ, ទ្វិហេតុកានំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. មូលសន្ធិយា បន ជឡភាវតោ ឧភិន្នម្បិ នត្ថិ តិហេតុកតទារម្មណន្តិ អាហ ‘‘តថា ញាណសម្បយុត្តវិបាកានិ ចា’’តិ. អាចរិយជោតិបាលត្ថេរេន បន ‘‘សហេតុកំ ភវង្គ’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា អហេតុកានម្បិ តិហេតុកតទារម្មណំ វត្វា ឥធ ញាណសម្បយុត្តវិបាកាភាវវចនស្ស បរិហាសវសេន ‘‘សោ ឯវ បុច្ឆិតព្ពោ, យោ តស្ស កត្តា’’តិ វុត្តំ, តំ បន បរិហាសវសេន វុត្តម្បិ អាចរិយំ បុច្ឆិត្វាវ វិជាននត្ថំ វុត្តវចនំ វិយ ឋិតំ. តថា ហិ អាចរិយេនេវេត្ថ ការណំ បរមត្ថវិនិច្ឆយេ វុត្តំ –

‘‘ញាណបាកា ន វត្តន្តិ, ជឡត្តា មូលសន្ធិយា’’តិ; (បរម. វិ. ២៧១);

អបរេ បន ‘‘យថា អហេតុកានំ សហេតុកតទារម្មណំ ហោតិ, ឯវំ ទ្វិហេតុកានំ តិហេតុកតទារម្មណម្បី’’តិ វណ្ណេន្តិ, តេសំ មតានុរោធេន ច ឥធាបិ ញាណសម្បយុត្តវិបាកបដិក្ខេបោ អហេតុកេយេវ សន្ធាយាតិ វទន្តិ. តត្ថ បន បមាណបាឋាភាវតោ អាចរិយេន ឧភិន្នម្បិ សាធារណវសេន ញាណសម្បយុត្តវិបាកាភាវេ ការណំ វត្វា សមកមេវ ចិត្តបរិច្ឆេទស្ស ទស្សិតត្តា តេសំ វចនំ វីមំសិត្វា សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អហេតុកាបេក្ខាយ ចេត្ថ ‘‘សុគតិយ’’ន្តិ វចនំ, តំ បន អត្ថតោ អនុញ្ញាតទ្វិហេតុកវិបាកានំ តត្ថេវ សម្ភវទស្សនបរំ. តេនាហ ‘‘ទុគ្គតិយំ បនា’’ត្យាទិ.

៤៣. តិហេតុកេសូតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណសហគតាលោភាទោសាមោហវសេន តិហេតុកេសុ បុថុជ្ជាទីសូ នវវិធបុគ្គលេសុ.

៤៥. ទិដ្ឋី…បេ… សេក្ខានន្តិ សិក្ខាយ អបរិបូរការិតាយ សិក្ខនសីលតាយ ‘‘សេក្ខា’’តិ លទ្ធនាមានំ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ បុគ្គលានំ បឋមមគ្គេនេវ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ បហីនត្តា តំសហគតជវនានិ ចេវ ច-សទ្ទេន អាកឌ្ឍិតានិ ខីណាសវាវេណិកានិ កិរិយជវនានិ ច ន លព្ភន្តិ.

៤៦. បដិឃជវនានិ ចាតិ ទោមនស្សជវនានិ ចេវ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវិចិកិច្ឆាសហគតកិរិយជវនានិ ច.

៤៧. លោកុត្តរ…បេ… សមុប្បជ្ជន្តីតិ ចតុន្នំ មគ្គានំ ឯកចិត្តក្ខណិកភាវេន បុគ្គលន្តរេសុ អសម្ភវតោ, ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមានញ្ច ឧបរូបរិសមាបត្តិយា អនធិគតត្តា, ឧបរូបរិបុគ្គលានញ្ច អសមុគ្ឃាដិតកម្មកិលេសនិរោធេន បុថុជ្ជនេហិ វិយ សោតាបន្នានំ សោតាបន្នាទីហិ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនេន បដិប្បស្សទ្ធត្តា ច អដ្ឋបិ លោកុត្តរជវនានិ យថាសកំ មគ្គផលដ្ឋានំ អរិយានមេវ សមុប្បជ្ជន្តិ.

៤៨. ឥទានិ តេសំ តេសំ បុគ្គលានំ យថាបដិក្ខិត្តជវនានិ វជ្ជេត្វា បារិសេសតោ លព្ភមានជវនានិ សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អសេក្ខាន’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. តិវិធសិក្ខាយ បរិបូរការិភាវតោ អសេក្ខានំ ខីណាសវានំ តេត្តិំសវិធកុសលាកុសលស្ស, ហេដ្ឋិមផលត្តយស្ស, វីថិមុត្តានញ្ច នវមហគ្គតវិបាកានំ វសេន បញ្ចចត្តាលីសវជ្ជិតានិ សេសានិ តេវីសតិកអាមាវចរវិបាកវីសតិកិរិយអរហត្តផលវសេន ចតុចត្តាលីស វីថិចិត្តានិ សម្ភវា យថាលាភំ កាមភវេ ឋិតានំ វសេន ឧទ្ទិសេ.

សេក្ខានំ អដ្ឋារសកិរិយជវនទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសហគតបញ្ចកអគ្គផលមហគ្គតវិបាកវសេន តេត្តិំស វជ្ជេត្វា តេវីសតិកាមាវចរវិបាកអាវជ្ជនទ្វយឯកវីសតិកុសលសត្តាកុសលហេដ្ឋិមផលត្តយវសេន ឆប្បញ្ញាស វីថិចិត្តានិ យថាសម្ភវំ ឧទ្ទិសេ អវិសេសតោ. វិសេសតោ បន សោតាបន្នសកទាគាមីនំ ឯកបញ្ញាស, អនាគាមីនំ ឯកូនបញ្ញាស, អវសេសានំ ចតុន្នំ បុថុជ្ជនានំ អដ្ឋារសកិរិយជវនសព្ពលោកុត្តរមហគ្គតវិបាកវសេន បញ្ចតិំស វជ្ជេត្វា អវសេសានិ កាមាវចរវិបាកអាវជ្ជនទ្វយលោកិយកុសលាកុសលវសេន ចតុបញ្ញាស វីថិចិត្តានិ យថាសម្ភវតោ ឧទ្ទិសេ អវិសេសតោ. វិសេសតោ បន តិហេតុកានំ ចតុបញ្ញាសេវ លព្ភន្តិ, ទ្វិហេតុកាហេតុកានំ ញាណសម្បយុត្តវិបាកអប្បនាជវនវជ្ជិតានិ ឯកចត្តាលីស, អាបាយិកានំ តានេវ ទ្វិហេតុកវិបាកវជ្ជិតានិ សត្តតិំស វីថិចិត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុគ្គលានំ វសេន ចិត្តប្បវត្តិភេទោ បុគ្គលភេទោ.

បុគ្គលភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភូមិវិភាគវណ្ណនា

៤៩. សព្ពានិបិ វីថិចិត្តានិ ឧបលព្ភន្តិ ឆន្នំ ទ្វារានំ, សព្ពេសញ្ច បុគ្គលានំ តត្ថ សម្ភវតោ. យថារហន្តិ តំតំភវានុរូបំ, តំតំបុគ្គលានុរូបញ្ច.

៥២. ត្យាទិនា ឃានវិញ្ញាណាទីនម្បិ បដិក្ខេបោ ហេស្សតីតិ រូបាវចរភូមិយំ បដិឃជវនតទារម្មណានេវ បដិក្ខិត្តានិ. សព្ពត្ថាបីតិ កាមភវេ, រូបភវេ, អរូបភវេ ច.

៥៤. កាមភវេ យថារហំ វីថិមុត្តវជ្ជានិ អសីតិ វីថិចិត្តានិ, រូបភវេ បដិឃទ្វយអដ្ឋតទារម្មណឃានាទិវិញ្ញាណឆក្កវីថិមុត្តកវសេន បញ្ចវីសតិ វជ្ជេត្វា សេសានិ អាវជ្ជនទ្វយនវអហេតុកវិបាកតេបញ្ញាសជវនវសេន ចតុសដ្ឋិ, អរូបេ ភវេ តេវីសតិកាមាវចរវិបាកបឋមមគ្គបញ្ចទសរូបាវចរបដិឃទ្វយអារុប្បវិបាកកិរិយមនោធាតុហសនវសេន សត្តចត្តាលីស វជ្ជេត្វា សេសានិ ឆព្ពីសតិ បរិត្តជវនអដ្ឋអារុប្បជវនសត្តលោកុត្តរជវនមនោទ្វារាវជ្ជនវសេន ទ្វេចត្តាលីស ចិត្តានិ លព្ភរេ ឧបលព្ភន្តិ.

កេចិ បន ‘‘រូបភវេ អនិដ្ឋារម្មណាភាវតោ ឥធាគតានំយេវ ព្រហ្មានំ អកុសលវិបាកសម្ភវោតិ តានិ បរិហាបេត្វា បញ្ចបរិត្តវិបាកេហិ សទ្ធិំ រូបភវេ សដ្ឋិយេវ វីថិចិត្តានី’’តិ វទន្តិ. ឥធ បន តត្ថ ឋត្វាបិ ឥមំ លោកំ បស្សន្តានំ អនិដ្ឋារម្មណស្ស អសម្ភវោ ន សក្កា វត្តុន្តិ តេហិ សទ្ធិំយេវ តត្ថ ចតុសដ្ឋិ វុត្តានិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ ធម្មានុសារណិយំ ‘‘យទា ព្រហ្មានោ កាមាវចរំ អនិដ្ឋារម្មណំ អាលម្ពន្តិ, តទា តំ សុគតិយម្បិ អកុសលវិបាកចក្ខុសោតវិញ្ញាណមនោធាតុសន្តីរណានំ ឧប្បត្តិ សម្ភវតី’’តិ.

ភូមិវសេន វិភាគោ ភូមិវិភាគោ.

ភូមិវិភាគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៥. យថាសម្ភវន្តិ តំតំទ្វារេសុ, តំតំភវេសុ វា សម្ភវានុរូបតោ. យាវតាយុកន្តិ បដិសន្ធិតោ បរំ ភវនិកន្តិវសេន បវត្តមនោទ្វារិកចិត្តវីថិតោ បដ្ឋាយ ចុតិចិត្តាវសានំ, តតោ បុព្ពេ បវត្តភវង្គាវសានំ វា អព្ពោច្ឆិន្នា អសតិ និរោធសមាបត្តិយន្តិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

វីថិបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.