៥. វីថិមុត្តបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១. ឯត្តាវតា វីថិសង្គហំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វីថិមុត្តសង្គហំ ទស្សេតុមារភន្តោ អាហ ‘‘វីថិចិត្តវសេនេវ’’ន្ត្យាទិ. ឯវំ យថាវុត្តនយេន វីថិចិត្តវសេន បវត្តិយំ បដិសន្ធិតោ អបរភាគេ ចុតិបរិយោសានំ បវត្តិសង្គហោ នាម សង្គហោ ឧទីរិតោ, ឥទានិ តទនន្តរំ សន្ធិយំ បដិសន្ធិកាលេ, តទាសន្នតាយ តំគហណេនេវ គហិតចុតិកាលេ ច បវត្តិសង្គហោ វុច្ចតីតិ យោជនា.

ភូមិចតុក្កវណ្ណនា

៣. បុញ្ញសម្មតា អយា យេភុយ្យេន អបគតោតិ អបាយោ, សោយេវ ភូមិ ភវន្តិ ឯត្ថ សត្តាតិ អបាយភូមិ. អនេកវិធសម្បត្តិអធិដ្ឋានតាយ សោភនា គន្តព្ពតោ ឧបបជ្ជិតព្ពតោ គតីតិ សុគតិ, កាមតណ្ហាសហចរិតា សុគតិ កាមសុគតិ, សាយេវ ភូមីតិ កាមសុគតិភូមិ. ឯវំ សេសេសុបិ.

៤. អយតោ សុខតោ និគ្គតោតិ និរយោ. តិរោ អញ្ចិតាតិ តិរច្ឆានា, តេសំ យោនិ តិរច្ឆានយោនិ. យវន្តិ តាយ សត្តា អមិស្សិតាបិ សមានជាតិតាយ មិស្សិតា វិយ ហោន្តីតិ យោនិ. សា បន អត្ថតោ ខន្ធានំ បវត្តិវិសេសោ. បកដ្ឋេន សុខតោ ឥតា គតាតិ បេតា, និជ្ឈាមតណ្ហិកាទិភេទានំ បេតានំ វិសយោ បេត្តិវិសយោ. ឯត្ថ បន តិរច្ឆានយោនិបេត្តិវិសយគ្គហណេន ខន្ធានំយេវ គហណំ តេសំ តាទិសស្ស បរិច្ឆិន្នោកាសស្ស អភាវតោ. យត្ថ វា តេ អរញ្ញបព្ពតបាទាទិកេ និពទ្ធវាសំ វសន្តិ, តាទិសស្ស ឋានស្ស វសេន ឱកាសោបិ គហេតព្ពោ. ន សុរន្តិ ឥស្សរិយកីឡាទីហិ ន ទិព្ពន្តីតិ អសុរា, បេតាសុរា. ឥតរេ បន ន សុរា សុរប្បដិបក្ខាតិ អសុរា, ឥធ ច បេតាសុរានមេវ គហណំ ឥតរេសំ តាវតិំសេសុ គហណស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តថា ហិ វុត្តំ អាចរិយេន –

‘‘តាវតិំសេសុ ទេវេសុ, វេបចិត្តាសុរា គតា’’តិ; (នាម. បរិ. ៤៣៨);

៥. សតិសូរភាវព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណេហិ ឧក្កដ្ឋមនតាយ មនោ ឧស្សន្នំ ឯតេសន្តិ មនុស្សា. តថា ហិ បរមសតិនេបក្កាទិប្បត្តា ពុទ្ធាទយោបិ មនុស្សភូតាយេវ. ជម្ពុទីបវាសិនោ ចេត្ថ និប្បរិយាយតោ មនុស្សា. តេហិ បន សមានរូបាទិតាយ សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ ‘‘មនុស្សា’’តិ វុច្ចន្តិ. លោកិយា បន ‘‘មនុនោ អាទិខត្តិយស្ស អបច្ចំ បុត្តាតិ មនុស្សា’’តិ វទន្តិ. មនុស្សានំ និវាសភូតា ភូមិ ឥធ មនុស្សា. ឯវំ សេសេសុបិ.

ចតូសុ មហារាជេសុ ភត្តិ ឯតេសំ, ចតុន្នំ វា មហារាជានំ និវាសដ្ឋានភូតេ ចាតុមហារាជេ ភវាតិ ចាតុមហារាជិកា. មាឃេន មាណវេន សទ្ធិំ តេត្តិំស សហបុញ្ញការិនោ ឯត្ថ និព្ពត្តាតិ តំសហចរិតដ្ឋានំ តេត្តិំសំ, តទេវ តាវតិំសំ, តំនិវាសោ ឯតេសន្តិ តាវតិំសាតិ វទន្តិ. យស្មា បន ‘‘សហស្សំ ចាតុមហារាជិកានំ សហស្សំ តាវតិំសាន’’ន្តិ (អ. និ. ៣.៨១) វចនតោ សេសចក្កវាឡេសុបិ ឆកាមាវចរទេវលោកា អត្ថិ, តស្មា នាមមត្តមេវ ឯតំ តស្ស ទេវលោកស្សាតិ គហេតព្ពំ. ទុក្ខតោ យាតា អបយាតាតិ យាមា. អត្តនោ សិរិសម្បត្តិយា តុសំ បីតិំ ឥតា គតាតិ តុសិតា. និម្មានេ រតិ ឯតេសន្តិ និម្មានរតិនោ. បរនិម្មិតេសុ ភោគេសុ អត្តនោ វសំ វត្តេន្តីតិ បរនិម្មិតវសវត្តិនោ.

៧. មហាព្រហ្មានំ បរិចារិកត្តា តេសំ បរិសតិ ភវាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជា. តេសំ បុរោហិតដ្ឋានេ ឋិតត្តា ព្រហ្មបុរោហិតា. តេហិ តេហិ ឈានាទីហិ គុណវិសេសេហិ ព្រូហិតា បរិវុទ្ធាតិ ព្រហ្មានោ, វណ្ណវន្តតាយ ចេវ ទីឃាយុកតាទីហិ ច ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីហិ មហន្តា ព្រហ្មានោតិ មហាព្រហ្មានោ. តយោបេតេ បណីតរតនបភាវភាសិតសមានតលវាសិនោ.

៨. ឧបរិមេហិ បរិត្តា អាភា ឯតេសន្តិ បរិត្តាភា. អប្បមាណា អាភា ឯតេសន្តិ អប្បមាណាភា. វលាហកតោ វិជ្ជុ វិយ ឥតោ ចិតោ ច អាភា សរតិ និស្សរតិ ឯតេសំ សប្បីតិកជ្ឈាននិព្ពត្តក្ខន្ធសន្តានត្តាតិ អាភស្សរា. ទណ្ឌទីបិកាយ វា អច្ចិ វិយ ឯតេសំ សរីរតោ អាភា ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បតន្តី វិយ សរតិ និស្សរតីតិ អាភស្សរា. យថាវុត្តាយ វា បភាយ អាភាសនសីលាតិ អាភស្សរា. ឯតេបិ តយោ បណីតរតនបភាវភាសិតេកតលវាសិនោ.

៩. សុភាតិ ឯកគ្ឃនា អចលា សរីរាភា វុច្ចតិ, សា ឧបរិព្រហ្មេហិ បរិត្តា ឯតេសន្តិ បរិត្តសុភា. អប្បមាណា សុភា ឯតេសន្តិ អប្បមាណសុភា. បភាសមុទយសង្ខាតេហិ សុភេហិ កិណ្ណា អាកិណ្ណាតិ សុភកិណ្ហា. ‘‘សុភាកិណ្ណា’’តិ ច វត្តព្ពេ អា-សទ្ទស្ស រស្សត្តំ, អន្តិមណ-ការស្ស ច ហ-ការំ កត្វា ‘‘សុភកិណ្ហា’’តិ វុត្តំ. ឯតេបិ បណីតរតនបភាវភាសិតេកតលវាសិនោ.

១០. ឈានប្បភាវនិព្ពត្តំ វិបុលំ ផលមេតេសន្តិ វេហប្ផលា. សញ្ញាវិរាគភាវនានិព្ពត្តរូបសន្តតិមត្តត្តា នត្ថិ សញ្ញា, តំមុខេន វុត្តាវសេសា អរូបក្ខន្ធា ច ឯតេសន្តិ អសញ្ញា. តេយេវ សត្តាតិ អសញ្ញសត្តា. ឯតេបិ បណីតរតនបភាវភាសិតេកតលវាសិនោ. សុទ្ធានំ អនាគាមិអរហន្តានមេវ អាវាសាតិ សុទ្ធាវាសា. អនុនយបដិឃាភាវតោ វា សុទ្ធោ អាវាសោ ឯតេសន្តិ សុទ្ធាវាសា, តេសំ និវាសភូមិបិ សុទ្ធាវាសា.

១១. ឥមេសុ បន បឋមតលវាសិនោ អប្បកេន កាលេន អត្តនោ ឋានំ ន វិជហន្តីតិ អវិហា. ទុតិយតលវាសិនោ ន កេនចិ តប្បន្តីតិ អតប្បា. តតិយតលវាសិនោ បរមសុន្ទររូបត្តា សុខេន ទិស្សន្តីតិ សុទស្សា. ចតុត្ថតលវាសិនោ សុបរិសុទ្ធទស្សនត្តា សុខេន បស្សន្តីតិ សុទស្សិនោ. បញ្ចមតលវាសិនោ បន ឧក្កដ្ឋសម្បត្តិកត្តា នត្ថិ ឯតេសំ កនិដ្ឋភាវោតិ អកនិដ្ឋា.

១២. អាកាសានញ្ចាយតនេ បវត្តា បឋមារុប្បវិបាកភូតចតុក្ខន្ធា ឯវ, តេហិ បរិច្ឆិន្នឱកាសោ វា អាកាសានញ្ចាយតនភូមិ. ឯវំ សេសេសុបិ.

១៣. បុថុជ្ជនា, សោតាបន្នា ច សកទាគាមិនោ ចាបិ បុគ្គលា សុទ្ធាវាសេសុ សព្ពថា ន លព្ភន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បុថុជ្ជនាទីនញ្ច បដិក្ខេបេន អនាគាមិអរហន្តានមេវ តត្ថ លាភោ វុត្តោ ហោតិ.

១៤. សេសដ្ឋានេសូតិ សុទ្ធាវាសអបាយអសញ្ញិវជ្ជិតេសុ សេសដ្ឋានេសុ អរិយា, អនរិយាបិ ច លព្ភន្តិ.

ភូមិចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិសន្ធិចតុក្កវណ្ណនា

១៦. ឱក្កន្តិក្ខណេតិ បដិសន្ធិក្ខណេ.

១៧. ជាតិយា អន្ធោ ជច្ចន្ធោ. កិញ្ចាបិ ជាតិក្ខណេ អណ្ឌជជលាពុជា សព្ពេបិ អចក្ខុកាវ. តថាបិ ចក្ខាទិឧប្បជ្ជនារហកាលេបិ ចក្ខុប្បត្តិវិពន្ធកកម្មប្បដិពាហិតសាមត្ថិយេន ទិន្នបដិសន្ធិនា, ឥតរេនបិ វា កម្មេន អនុប្បាទេតព្ពចក្ខុកោ សត្តោ ជច្ចន្ធោ នាម. អបរេ បន ‘‘ជច្ចន្ធោតិ បសូតិយំយេវ អន្ធោ, មាតុកុច្ឆិយំ អន្ធោ ហុត្វា និក្ខន្តោតិ អត្ថោ, តេន ទុហេតុកតិហេតុកានំ មាតុកុច្ឆិយំ ចក្ខុស្ស អវិបជ្ជនំ សិទ្ធ’’ន្តិ វទន្តិ. ជច្ចន្ធាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិគ្គហណេន ជច្ចពធិរជច្ចមូគជច្ចជឡជច្ចុម្មត្តកបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកនបុំសកមម្មាទីនំ សង្គហោ. អបរេ បន ‘‘ឯកច្ចេ អហេតុកបដិសន្ធិកា អវិកលិន្ទ្រិយា ហុត្វា ថោកំ វិចារណបកតិកា ហោន្តិ, តាទិសានម្បិ អាទិសទ្ទេន សង្គហោ’’តិ វទន្តិ. ភុម្មទេវេ សិតា និស្សិតា តគ្គតិកត្តាតិ ភុម្មស្សិតា. សុខសមុស្សយតោ វិនិបាតាតិ វិនិបាតិកា.

១៨. សព្ពត្ថាបិ កាមសុគតិយន្តិ ទេវមនុស្សវសេន សត្តវិធាយបិ កាមសុគតិយំ.

២១. តេសូតិ យថាវុត្តបដិសន្ធិយុត្តេសុ បុគ្គលេសុ, អបាយាទីសុ វា. អាយុប្បមាណគណនាយ និយមោ នត្ថិ កេសញ្ចិ ចិរាយុកត្តា, កេសញ្ចិ ចិរតរាយុកត្តា ច. តថាចាហុ –

‘‘អាបាយិកមនុស្សាយុ-

បរិច្ឆេទោ ន វិជ្ជតិ;

តថា ហិ កាលោ មន្ធាតា,

យក្ខា កេចិ ចិរាយុនោ’’តិ. –

អបាយេសុ ហិ កម្មមេវ បមាណំ, តត្ថ និព្ពត្តានំ យាវ កម្មំ នខីយតិ. តាវ ចវនាភាវតោ, តថា ភុម្មទេវានំ. តេសុបិ ហិ និព្ពត្តា កេចិ សត្តាហាទិកាលំ តិដ្ឋន្តិ, កេចិ កប្បមត្តម្បិ, តថា មនុស្សានម្បិ កទាចិ តេសម្បិ អសង្ខ្យេយ្យាយុកត្តា កទាចិ ទសវស្សាយុកត្តា. ‘‘យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ ជីវតិ, អប្បំ វា ភិយ្យោ (ទី. និ. ២.៧; សំ. និ. ១.១៤៥; អ. និ. ៧.៧៤), ទុតិយំ វស្សសតំ ន បាបុណាតី’’តិ ឥទំ បន អជ្ជតនកាលិកេ សន្ធាយ វុត្តំ.

២២. ទិព្ពានិ បញ្ចវស្សសតានីតិ មនុស្សានំ បញ្ញាស វស្សានិ ឯកទិនំ, តទនុរូបតោ មាសសំវច្ឆរេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិព្ពប្បមាណានិ បញ្ចវស្សសតានិ អាយុប្បមាណំ ហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យានិ បញ្ញាស វស្សានិ, មនុស្សានំ ទិនោ តហិំ;

តិំសរត្តិទិវោ មាសោ, មាសា ទ្វាទស សំវច្ឆរំ;

តេន សំវច្ឆរេនាយុ, ទិព្ពំ បញ្ចសតំ មត’’ន្តិ.

មនុស្សគណនាយាតិ មនុស្សានំ សំវច្ឆរគណនាយ. តតោ ចតុគ្គុណន្តិ ចាតុមហារាជិកានំ បញ្ញាសមានុស្សកវស្សបរិមិតំ ទិវសំ, ទិព្ពានិ ច បញ្ចវស្សសតានិ ទិគុណំ កត្វា ទិព្ពវស្សសហស្សានិ តាវតិំសានំ សម្ភវតីតិ ឯវំ ទិវសសំវច្ឆរទិគុណវសេន ចតុគ្គុណំ, តំ បន ទិព្ពគណនាយ វស្សសហស្សំ, មនុស្សគណនាយ សដ្ឋិវស្សសតសហស្សាធិកតិកោដិប្បមាណំ ហោតិ. តតោ ចតុគ្គុណំ យាមានន្តិ តាវតិំសានមាយុប្បមាណតោ វុត្តនយេន ចតុគ្គុណំ, ទិព្ពគណនាយ ទ្វិសហស្សំ, មនុស្សគណនាយ ចត្តាលីសវស្សសតសហស្សាធិកា ចុទ្ទស វស្សកោដិយោ ហោន្តិ. តតោ ចតុគ្គុណំ តុសិតានន្តិ ទិព្ពានិ ចត្តារិ វស្សសហស្សានិ, មនុស្សគណនាយ សដ្ឋិវស្សសតសហស្សាធិកា សត្តបញ្ញាស វស្សកោដិយោ. តតោ ចតុគ្គុណំ និម្មានរតីនន្តិ ទិព្ពានិ អដ្ឋវស្សសហស្សានិ, មនុស្សគណនាយ ទ្វេ វស្សកោដិសតានិ ចត្តាលីសវស្សសតសហស្សាធិកា តិំស វស្សកោដិយោ ច. តតោ ចតុគ្គុណំ បរនិម្មិតវសវត្តីនន្តិ ទិព្ពានិ សោឡស វស្សសហស្សានិ.

២៣. មនុស្សគណនំ បន សយមេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នវសតញ្ចា’’ត្យាទិ. វស្សានំ សម្ពន្ធិ នវសតំ ឯកវីស កោដិយោ, តថា សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ វសវត្តីសុ អាយុប្បមាណន្តិ សម្ពន្ធោ.

២៥. ទុតិយជ្ឈានភូមិយន្តិ ចតុក្កនយវសេន វុត្តំ. តតោ បរំ បវត្តិយំ, ចវនកាលេ ច តថារូបមេវ ភវង្គចុតិវសេន បវត្តិត្វា និរុជ្ឈតីតិ យោជនា.

២៩. តេសូតិ តាហិ គហិតបដិសន្ធិកេសុ ព្រហ្មេសុ. កប្បស្សាតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បស្ស. ន ហិ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីនំ តិណ្ណំ មហាកប្បវសេន អាយុបរិច្ឆេទោ សម្ភវតិ ឯកកប្បេបិ តេសំ អវិនាសាភាវេន បរិបុណ្ណកប្បេ អសម្ភវតោ. តថា ហេស (វិសុទ្ធិ. ២.៤០៩) លោកោ សត្តវារេសុ អគ្គិនា វិនស្សតិ, អដ្ឋមេ វារេ ឧទកេន, បុន សត្តវារេសុ អគ្គិនា, អដ្ឋមេ វារេ ឧទកេនាតិ ឯវំ អដ្ឋសុ អដ្ឋកេសុ បរិបុណ្ណេសុ បច្ឆិមេ វារេ វាតេន វិនស្សតិ. តត្ថ បឋមជ្ឈានតលំ ឧបាទាយ អគ្គិនា, ទុតិយតតិយជ្ឈានតលំ ឧបាទាយ ឧទកេន, ចតុត្ថជ្ឈានតលំ ឧបាទាយ វាតេន វិនស្សតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សត្ត សត្តគ្គិនា វារា, អដ្ឋមេ អដ្ឋមេ ទកា;

ចតុសដ្ឋិ យទា បុណ្ណា, ឯកោ វាយុវរោ សិយា.

‘‘អគ្គិនាភស្សរា ហេដ្ឋា, អាបេន សុភកិណ្ហតោ;

វេហប្ផលតោ វាតេន, ឯវំ លោកោ វិនស្សតី’’តិ. –

តស្មា តិណ្ណម្បិ បឋមជ្ឈានតលានំ ឯកកប្បេបិ អវិនាសាភាវតោ សកលកប្បេ តេសំ សម្ភវោ នត្ថីតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បវសេន តេសំ អាយុបរិច្ឆេទោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុតិយជ្ឈានាទិតលតោ បដ្ឋាយ បន បរិបុណ្ណស្ស មហាកប្បស្ស វសេន, ន អសង្ខ្យេយ្យកប្បវសេន. អសង្ខ្យេយ្យកប្បោតិ ច យោជនាយាមវិត្ថារតោ សេតសាសបរាសិតោ វស្សសតវស្សសតច្ចយេន ឯកេកពីជស្ស ហរណេន សាសបរាសិនោ បរិក្ខយេបិ អក្ខយសភាវស្ស មហាកប្បស្ស ចតុត្ថភាគោ. សោ បន សត្ថរោគទុព្ភិក្ខានំ អញ្ញតរសំវដ្ដេន ពហូសុ វិនាសមុបគតេសុ អវសិដ្ឋសត្តសន្តានប្បវត្តកុសលកម្មានុភាវេន ទសវស្សតោ បដ្ឋាយ អនុក្កមេន អសង្ខ្យេយ្យាយុកប្បមាណេសុ សត្តេសុ បុន អសទ្ធម្មសមាទានវសេន កមេន បរិហាយិត្វា ទសវស្សាយុកេសុ ជាតេសុ រោគាទីនំ អញ្ញតរសំវដ្ដេន សត្តានំ វិនាសប្បត្តិយាវ ‘‘អយមេកោ អន្តរកប្បោ’’តិ ឯវំ បរិច្ឆិន្នស្ស អន្តរកប្បស្ស វសេន ចតុសដ្ឋិអន្តរកប្បប្បមាណោ ហោតិ, ‘‘វីសតិអន្តរកប្បប្បមាណោ’’តិ ច វទន្តិ.

៤៥. អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបគច្ឆន្តីតិ អាកាសានញ្ចាយតនូបគា.

៤៩. ឯកមេវាតិ ភូមិតោ, ជាតិតោ, សម្បយុត្តធម្មតោ, សង្ខារតោ ច សមានមេវ. ឯកជាតិយន្តិ ឯកស្មិំ ភវេ.

បដិសន្ធិចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មចតុក្កវណ្ណនា

៥០. ឥទានិ កម្មចតុក្កំ ចតូហាការេហិ ទស្សេតុំ ‘‘ជនក’’ន្ត្យាទិ អារទ្ធំ, ជនយតីតិ ជនកំ. ឧបត្ថម្ភេតីតិ ឧបត្ថម្ភកំ. ឧបគន្ត្វា បីឡេតីតិ ឧបបីឡកំ. ឧបគន្ត្វា ឃាតេតីតិ ឧបឃាតកំ.

តត្ថ បដិសន្ធិបវត្តីសុ វិបាកកដត្តារូបានំ និព្ពត្តកា កុសលាកុសលចេតនា ជនកំ នាម. សយំ វិបាកំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តម្បិ កម្មន្តរស្ស ចិរតរវិបាកនិព្ពត្តនេ បច្ចយភូតំ, វិបាកស្សេវ វា សុខទុក្ខភូតស្ស វិច្ឆេទបច្ចយានុប្បត្តិយា, ឧបព្រូហនបច្ចយុប្បត្តិយា ច ជនកសាមត្ថិយានុរូបំ ចិរតរប្បវត្តិបច្ចយភូតំ កុសលាកុសលកម្មំ ឧបត្ថម្ភកំ នាម. កម្មន្តរជនិតវិបាកស្ស ព្យាធិធាតុសមតាទិនិមិត្តវិពាធនេន ចិរតរប្បវត្តិវិនិពន្ធកំ យំ កិញ្ចិ កម្មំ ឧបបីឡកំ នាម. ទុព្ពលស្ស បន កម្មស្ស ជនកសាមត្ថិយំ ឧបហច្ច វិច្ឆេទកបច្ចយុប្បាទនេន តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា សយំ វិបាកនិព្ពត្តកកម្មំ ឧបឃាតកំ នាម.

ជនកោបឃាតកានញ្ហិ អយំ វិសេសោ – ជនកំ កម្មន្តរស្ស វិបាកំ អនុបច្ឆិន្ទិត្វាវ វិបាកំ ជនេតិ, ឧបឃាតកំ ឧបច្ឆេទនបុព្ពកន្តិ ឥទំ តាវ អដ្ឋកថាសុ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៨៧; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៣៤) សន្និដ្ឋានំ. អបរេ បន អាចរិយា ‘‘ឧបបីឡកកម្មំ ពហ្វាពាធតាទិបច្ចយោបសំហារេន កម្មន្តរស្ស វិបាកំ អន្តរន្តរា វិពាធតិ. ឧបឃាតកំ បន តំ សព្ពសោ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញស្ស ឱកាសំ ទេតិ, ន បន សយំ វិបាកនិព្ពត្តកំ. ឯវញ្ហិ ជនកតោ ឥមស្ស វិសេសោ សុបាកដោ’’តិ វទន្តិ. កិច្ចវសេនាតិ ជននឧបត្ថម្ភនឧបបីឡនឧបច្ឆេទនកិច្ចវសេន.

៥១. គរុកន្តិ មហាសាវជ្ជំ, មហានុភាវញ្ច អញ្ញេន កម្មេន បដិពាហិតុំ អសក្កុណេយ្យកម្មំ. អាសន្នន្តិ មរណកាលេ អនុស្សរិតំ, តទា កតញ្ច. អាចិណ្ណន្តិ អភិណ្ហសោ កតំ, ឯកវារំ កត្វាបិ វា អភិណ្ហសោ សមាសេវិតំ. កដត្តាកម្មន្តិ គរុកាទិភាវំ អសម្បត្តំ កតមត្តតោយេវ កម្មន្តិ វត្តព្ពកម្មំ.

តត្ថ កុសលំ វា ហោតុ អកុសលំ វា, គរុកាគរុកេសុ យំ គរុកំ អកុសលបក្ខេ មាតុឃាតកាទិកម្មំ, កុសលបក្ខេ មហគ្គតកម្មំ វា, តទេវ បឋមំ វិបច្ចតិ សតិបិ អាសន្នាទិកម្មេ បរិត្តំ ឧទកំ ឱត្ថរិត្វា គច្ឆន្តោ មហោឃោ វិយ. តថា ហិ តំ ‘‘គរុក’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ អសតិ ទូរាសន្នេសុ យំ អាសន្នំ មរណកាលេ អនុស្សរិតំ, តទេវ បឋមំ វិបច្ចតិ, អាសន្នកាលេ កតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តស្មិម្បិ អសតិ អាចិណ្ណានាចិណ្ណេសុ ច យំ អាចិណ្ណំ សុសីល្យំ វា, ទុស្សីល្យំ វា, តទេវ បឋមំ វិបច្ចតិ. កដត្តាកម្មំ បន លទ្ធាសេវនំ បុរិមានំ អភាវេន បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតីតិ គរុកំ សព្ពបឋមំ វិបច្ចតិ. គរុកេ អសតិ អាសន្នំ, តស្មិម្បិ អសតិ អាចិណ្ណំ, តស្មិម្បិ អសតិ កដត្តាកម្មំ. តេនាហ ‘‘បាកទានបរិយាយេនា’’តិ, វិបាកទានានុក្កមេនាត្យត្ថោ. អភិធម្មាវតារាទីសុ បន អាសន្នតោ អាចិណ្ណំ បឋមំ វិបច្ចន្តំ កត្វា វុត្តំ. យថា បន គោគណបរិបុណ្ណស្ស វជស្ស ទ្វារេ វិវដេ អបរភាគេ ទម្មគវពលវគវេសុ សន្តេសុបិ យោ វជទ្វារស្ស អាសន្នោ ហោតិ, អន្តមសោ ទុព្ពលជរគ្គវោបិ, សោយេវ បឋមតរំ និក្ខមតិ, ឯវំ គរុកតោ អញ្ញេសុ កុសលាកុសលេសុ សន្តេសុបិ មរណកាលស្ស អាសន្នត្តា អាសន្នមេវ បឋមំ វិបាកំ ទេតីតិ ឥធ តំ បឋមំ វុត្តំ.

៥២. ទិដ្ឋធម្មោ បច្ចក្ខភូតោ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, តត្ថ វេទិតព្ពំ វិបាកានុភវនវសេនាតិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. ទិដ្ឋធម្មតោ អនន្តរំ ឧបបជ្ជិត្វា វេទិតព្ពំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. អបរេ អបរេ ទិដ្ឋធម្មតោ អញ្ញស្មិំ យត្ថ កត្ថចិ អត្តភាវេ វេទិតព្ពំ កម្មំ អបរាបរិយវេទនីយំ. អហោសិ ឯវ កម្មំ, ន តស្ស វិបាកោ អហោសិ, អត្ថិ, ភវិស្សតិ ចាតិ ឯវំ វត្តព្ពកម្មំ អហោសិកម្មំ.

តត្ថ បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ, បច្ចយវិសេសេន បដិលទ្ធវិសេសតាយ ច ពលវភាវប្បត្តា តាទិសស្ស បុព្ពាភិសង្ខារស្ស វសេន សាតិសយា ហុត្វា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលទាយិនី បឋមជវនចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ នាម. សា ហិ វុត្តប្បការេន ពលវជនសន្តានេ គុណវិសេសយុត្តេសុ ឧបការានុបការវសប្បវត្តិយា, អាសេវនាលាភេន អប្បវិបាកតាយ ច ឥតរទ្វយំ វិយ បវត្តសន្តានុបរមាបេក្ខំ, ឱកាសលាភាបេក្ខញ្ច កម្មំ ន ហោតីតិ ឥធេវ បុប្ផមត្តំ វិយ បវត្តិវិបាកមត្តំ អហេតុកផលំ ទេតិ. អត្ថសាធិកា បន សត្តមជវនចេតនា សន្និដ្ឋាបកចេតនាភូតា វុត្តនយេន បដិលទ្ធវិសេសា អនន្តរត្តភាវេ វិបាកទាយិនី ឧបបជ្ជវេទនីយំ នាម. សា ច បដិសន្ធិំ ទត្វាវ បវត្តិវិបាកំ ទេតិ. បដិសន្ធិយា បន អទិន្នាយ បវត្តិវិបាកំ ទេតីតិ នត្ថិ. ចុតិ អនន្តរញ្ហិ ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស ឱកាសោ. បដិសន្ធិយា បន ទិន្នាយ ជាតិសតេបិ បវត្តិវិបាកំ ទេតីតិ អាចរិយា. យថាវុត្តកអារណវិរហតោ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិភាវំ អសម្បត្តា អាទិបរិយោសានចេតនានំ មជ្ឈេ បវត្តា បញ្ច ចេតនា វិបាកទានសភាវស្ស អនុបច្ឆិន្នត្តា យទា កទាចិ ឱកាសលាភេ សតិ បដិសន្ធិបវត្តីសុ វិបាកំ អភិនិប្ផាទេន្តី អបរាបរិយវេទនិយំ នាម. សកសកកាលាតីតំ បន បុរិមកម្មទ្វយំ, តតិយម្បិ ច សំសារប្បវត្តិយា វោច្ឆិន្នាយ អហោសិកម្មំ នាម.

បាកកាលវសេនាតិ បច្ចុប្បន្នេ, តទនន្តរេ, យទា កទាចីតិ ឯវំ បុរិមានំ តិណ្ណំ យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន, ឥតរស្ស តំកាលាភាវវសេន ច. អហោសិកម្មស្ស ហិ កាលាតិក្កមតោវ តំ វោហារោ.

៥៣. បាកឋានវសេនាតិ បដិសន្ធិយា វិបច្ចនភូមិវសេន.

៥៤. ឥទានិ អកុសលាទិកម្មានំ កាយកម្មទ្វារាទិវសេន បវត្តិំ, តំនិទ្ទេសមុខេន ច តេសំ បាណាតិបាតាទិវសេន ទសវិធាទិភេទញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ អកុសល’’ន្ត្យាទិ អារទ្ធំ. កាយទ្វារេ បវត្តំ កម្មំ កាយកម្មំ. ឯវំ វចីកម្មាទីនិ.

៥៥. បាណស្ស សណិកំ បតិតុំ អទត្វា អតីវ បាតនំ បាណាតិបាតោ. កាយវាចាហិ អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ. មេថុនវីតិក្កមសង្ខាតេសុ កាមេសុ មិច្ឆា ចរណំ កាមេសុ មិច្ឆាចារោ.

តត្ថ បាណោតិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្មិំ បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. បរភណ្ឌេ តថាសញ្ញិនោ តទាទាយកប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. អសទ្ធម្មសេវនវសេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគន្តព្ពដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុមិច្ឆាចារោ នាម. សុរាបានម្បិ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហតីតិ វទន្តិ រសសង្ខាតេសុ កាមេសុ មិច្ឆាចារភាវតោ. កាយវិញ្ញត្តិសង្ខាតេ កាយទ្វារេតិ កាយេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនតោ, សយញ្ច កាយេន វិញ្ញេយ្យត្តា កាយវិញ្ញត្តិសង្ខាតេ អភិក្កមាទិជនកចិត្តជវាយោធាត្វាធិកកលាបស្ស វិការភូតេ សន្ថម្ភនាទីនំ សហការីការណភូតេ ចោបនកាយភាវតោ, កម្មានំ បវត្តិមុខភាវតោ ច កាយទ្វារសង្ខាតេ កម្មទ្វារេ.

កិញ្ចាបិ ហិ តំតំកម្មសហគតចិត្តុប្បាទេនេវ សា វិញ្ញត្តិ ជនីយតិ. តថាបិ តស្សា តថា បវត្តមានាយ តំសមុដ្ឋាបកកម្មស្ស កាយកម្មាទិវោហារោ ហោតីតិ សា តស្សេវ បវត្តិមុខភាវេន វត្តុំ លព្ភតិ. ‘‘កាយទ្វារេ វុត្តិតោ’’តិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ ‘‘យទិ ឯវំ កម្មទ្វារវវត្ថានំ ន សិយា. កាយទ្វារេ ហិ បវត្តំ ‘កាយកម្ម’ន្តិ វុច្ចតិ, កាយកម្មស្ស ច បវត្តិមុខភូតំ ‘កាយទ្វារ’ន្តិ. បាណាតិបាតាទិកំ បន វាចាយ អាណាបេន្តស្ស កាយកម្មំ វចីទ្វារេបិ បវត្តតីតិ ទ្វារេន កម្មវវត្ថានំ ន សិយា, តថា មុសាវាទាទិំ កាយវិការេន ករោន្តស្ស វចីកម្មំ កាយទ្វារេបិ បវត្តតីតិ កម្មេន ទ្វារវវត្ថានម្បិ ន សិយា’’តិ អយំ ចោទនា បច្ចុបដ្ឋេយ្យាតិ ពាហុល្លវុត្តិយា វវត្ថានំ ទស្សេតុំ ‘‘ពាហុល្លវុត្តិតោ’’តិ វុត្តំ. កាយកម្មញ្ហិ កាយទ្វារេយេវ ពហុលំ បវត្តតិ, អប្បំ វចីទ្វារេ, តស្មា កាយទ្វារេយេវ ពហុលំ បវត្តនតោ កាយកម្មភាវោ សិទ្ធោ វនចរកាទីនំ វនចរកាទិភាវោ វិយ. តថា កាយកម្មមេវ យេភុយ្យេន កាយទ្វារេ បវត្តតិ, ន ឥតរានិ, តស្មា កាយកម្មស្ស យេភុយ្យេន ឯត្ថេវ បវត្តនតោ កាយកម្មទ្វារភាវោ សិទ្ធោ ព្រាហ្មណគាមាទីនំ ព្រាហ្មណគាមាទិភាវោ វិយាតិ នត្ថិ កម្មទ្វារវវត្ថានេ កោចិ វិពន្ធោតិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ.

៥៦. មុសាតិ អភូតំ វត្ថុ, តំ តច្ឆតោ វទន្តិ ឯតេនាតិ មុសាវាទោ. បិសតិ សាមគ្គិំ សញ្ចុណ្ណេតិ វិក្ខិបតិ, បិយភាវំ សុញ្ញំ ករោតីតិ វា បិសុណា. អត្តានម្បិ បរម្បិ ផរុសំ ករោតិ, កកចោ វិយ ខរសម្ផស្សាតិ វា ផរុសា. សំ សុខំ, ហិតញ្ច ផលតិ វិសរតិ វិនាសេតីតិ សម្ផំ, អត្តនោ, បរេសញ្ច អនុបការំ យំ កិញ្ចិ, តំ បលបតិ ឯតេនាតិ សម្ផប្បលាបោ.

តត្ថ អភូតំ វត្ថុំ ភូតតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថា វិញ្ញាបនប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សោ បរស្ស អត្ថភេទករោវ កម្មបថោ ហោតិ, ឥតរោ កម្មមេវ. បរេសំ ភេទកាមតាយ, អត្តប្បិយកាមតាយ វា បរភេទករវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា សំកិលិដ្ឋចេតនា បិសុណវាចា, សាបិ ទ្វីសុ ភិន្នេសុយេវ កម្មបថោ. បរស្ស មម្មច្ឆេទករវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសចេតនា ផរុសវាចា. ន ហិ ចិត្តសណ្ហតាយ សតិ ផរុសវាចា នាម ហោតិ. សីតាហរណាទិអនត្ថវិញ្ញាបនប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា សំកិលិដ្ឋចេតនា សម្ផប្បលាបោ, សោ បន បរេហិ តស្មិំ អនត្ថេ គហិតេយេវ កម្មបថោ. វចីវិញ្ញត្តិសង្ខាតេ វចីទ្វារេតិ វាចាយ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ច វាចាយ វិញ្ញាយតីតិ វចីវិញ្ញត្តិសង្ខាតេ វចីភេទករប្បយោគសមុដ្ឋាបកចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាត្វាធិកកលាបស្ស វិការភូតេ ចោបនវាចាភាវតោ, កម្មានំ បវត្តិមុខភាវតោ ច វចីទ្វារសង្ខាតេ កម្មទ្វារេ. ពាហុល្លវុត្តិតោតិ ឥទំ វុត្តនយមេវ.

៥៧. បរសម្បត្តិំ អភិមុខំ ឈាយតិ លោភវសេន ចិន្តេតីតិ អភិជ្ឈា. ព្យាបជ្ជតិ ហិតសុខំ ឯតេនាតិ ព្យាបាទោ. មិច្ឆា វិបរីតតោ បស្សតីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ.

តត្ថ ‘‘អហោ វត ឥទំ មម សិយា’’តិ ឯវំ បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនំ អភិជ្ឈា, សា បរភណ្ឌស្ស អត្តនោ នាមនេនេវ កម្មបថោ ហោតិ. ‘‘អហោ វតាយំ សត្តោ វិនស្សេយ្យា’’តិ ឯវំ មនោបទោសោ ព្យាបាទោ. ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្ត្យាទិនា នយេន វិបរីតទស្សនំ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ឯត្ថ បន នត្ថិកអហេតុកអកិរិយទិដ្ឋីហិយេវ កម្មបថភេទោ. ឥមេសំ បន អង្គាទិវវត្ថានវសេន បបញ្ចោ តត្ថ តត្ថ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៨; ធ. ស. អដ្ឋ. ១ អកុសលកម្មបថកថា; បារា. អដ្ឋ. ២.១៧២) អាគតនយេន ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញត្រាបិ វិញ្ញត្តិយាតិ កាយវចីវិញ្ញត្តិំ វិនាបិ, តំ អសមុដ្ឋាបេត្វាបីត្យត្ថោ. វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តសម្បយុត្តា ចេត្ថ អភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកាវ ហោន្តិ.

៥៨. ទោសមូលេន ជាយន្តីតិ សហជាតាទិបច្ចយេន ទោសសង្ខាតមូលេន, ទោសមូលកចិត្តេន វា ជាយន្តិ, ន លោភមូលាទីហិ. ហសមានាបិ ហិ រាជានោ ទោសចិត្តេនេវ បាណវធំ អាណាបេន្តិ, តថា ផរុសវាចាព្យាបាទេសុបិ យថារហំ ទដ្ឋព្ពំ. មិច្ឆាទស្សនស្ស អភិនិវិសិតព្ពវត្ថូសុ លោភបុព្ពង្គមមេវ អភិនិវិសនតោ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ ច លោភមូលេនា’’តិ. សេសានិ ចត្តារិបិ ទ្វីហិ មូលេហិ សម្ភវន្តីតិ យោ តាវ អភិមតំ វត្ថុំ, អនភិមតំ វា អត្តពន្ធុបរិត្តាណាទិប្បយោជនំ សន្ធាយ ហរតិ, តស្ស អទិន្នាទានំ លោភមូលេន ហោតិ. វេរនិយ្យាតនត្ថំ ហរន្តស្ស ទោសមូលេន. នីតិបាឋកប្បមាណតោ ទុដ្ឋនិគ្គហណត្ថំ បរសន្តកំ ហរន្តានំ រាជូនំ, ព្រាហ្មណានញ្ច ‘‘សព្ពមិទំ ព្រាហ្មណានំ រាជូហិ ទិន្នំ, តេសំ បន សព្ពទុព្ពលភាវេន អញ្ញេ បរិភុញ្ជន្តិ, អត្តសន្តកមេវ ព្រាហ្មណា បរិភុញ្ជន្តី’’ត្យាទីនិ វត្វា សកសញ្ញាយ ឯវំ យំ កិញ្ចិ ហរន្តានំ, កម្មផលសម្ពន្ធាបវាទីនញ្ច មោហមូលេន. ឯវំ មុសាវាទាទីសុបិ យថារហំ យោជេតព្ពំ.

៦៣. ឆសុ អារម្មណេសុ តិវិធកម្មវសេន ឧប្បជ្ជមានម្បេតំ តិវិធនិយមេន ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘តថា ទានសីលភាវនាវសេនា’’តិ. ទសធា និទ្ទិសិយមានានំ ហិ ទ្វិន្នំ, បុន ទ្វិន្នំ, តិណ្ណញ្ច យថាក្កមំ ទានាទីសុ តីស្វេវ សង្គហោ. ការណំ បនេត្ថ បរតោ វក្ខាម. ឆឡារម្មណេសុ បន តិវិធកម្មទ្វារេសុ ច នេសំ បវត្តិយោជនា អដ្ឋកថាទីសុ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៥៦-១៥៩) អាគតនយេន គហេតព្ពា.

៦៥. ទីយតិ ឯតេនាតិ ទានំ, បរិច្ចាគចេតនា. ឯវំ សេសេសុបិ. សីលតីតិ សីលំ, កាយវចីកម្មានិ សមាទហតិ, សម្មា ឋបេតីត្យត្ថោ, សីលយតិ វា ឧបធារេតីតិ សីលំ, ឧបធារណំ បនេត្ថ កុសលានំ អធិដ្ឋានភាវោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’ត្យាទិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២). ភាវេតិ កុសលេ ធម្មេ អាសេវតិ វឌ្ឍេតិ ឯតាយាតិ ភាវនា. អបចាយតិ បូជាវសេន សាមីចិំ ករោតិ ឯតេនាតិ អបចាយនំ. តំតំកិច្ចករណេ ព្យាវដស្ស ភាវោ វេយ្យាវច្ចំ. អត្តនោ សន្តានេ និព្ពត្តា បត្តិ ទីយតិ ឯតេនាតិ បត្តិទានំ. បត្តិំ អនុមោទតិ ឯតាយាតិ បត្តានុមោទនា. ធម្មំ សុណន្តិ ឯតេនាតិ ធម្មស្សវនំ. ធម្មំ ទេសេន្តិ ឯតាយាតិ ធម្មទេសនា. ទិដ្ឋិយា ឧជុករណំ ទិដ្ឋិជុកម្មំ.

តត្ថ សានុសយសន្តានវតោ បរេសំ បូជានុគ្គហកាមតាយ អត្តនោ វិជ្ជមានវត្ថុបរិច្ចជនវសប្បវត្តចេតនា ទានំ នាម, ទានវត្ថុបរិយេសនវសេន, ទិន្នស្ស សោមនស្សចិត្តេន អនុស្សរណវសេន ច បវត្តា បុព្ពបច្ឆាភាគចេតនា ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ ទដ្ឋព្ពំ. និច្ចសីលាទិវសេន បញ្ច, អដ្ឋ, ទស វា សីលានិ សមាទិយន្តស្ស, បរិបូរេន្តស្ស, អសមាទិយិត្វាបិ សម្បត្តកាយវចីទុច្ចរិតតោ វិរមន្តស្ស, បព្ពជន្តស្ស, ឧបសម្បទមាឡកេ សំវរំ សមាទិយន្តស្ស, ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បរិបូរេន្តស្ស ច បវត្តចេតនា សីលំ នាម. ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ, ខន្ធាទីសុ ច ភូមីសុ បរិកម្មសម្មសនវសប្បវត្តា អប្បនំ អប្បត្តា គោត្រភុបរិយោសានចេតនា ភាវនា នាម, និរវជ្ជវិជ្ជាទិបរិយាបុណនចេតនាបិ ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ.

វយសា, គុណេហិ ច ជេដ្ឋានំ ចីវរាទីសុ បច្ចាសារហិតេន អសំកិលិដ្ឋជ្ឈាសយេន បច្ចុដ្ឋានអាសនាភិនីហារាទិវិធិនា ពហុមានករណចេតនា អបចាយនំ នាម. តេសមេវ, គិលានានញ្ច យថាវុត្តជ្ឈាសយេន តំតំកិច្ចករណចេតនា វេយ្យាវច្ចំ នាម. អត្តនោ សន្តានេ និព្ពត្តស្ស បុញ្ញស្ស បរេហិ សាធារណភាវំ បច្ចាសីសនចេតនា បត្តិទានំ នាម. បរេហិ ទិន្នស្ស, អទិន្នស្សបិ វា បុញ្ញស្ស មច្ឆេរមលវិនិស្សដេន ចិត្តេន អព្ភានុមោទនចេតនា បត្តានុមោទនា នាម. ឯវមិមំ ធម្មំ សុត្វា តត្ថ វុត្តនយេន បដិបជ្ជន្តោ ‘‘លោកិយលោកុត្តរគុណវិសេសស្ស ភាគី ភវិស្សាមិ, ពហុស្សុតោ វា ហុត្វា បរេសំ ធម្មទេសនាទីហិ អនុគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឯវំ អត្តនោ, បរេសំ វា ហិតផរណវសប្បវត្តេន អសំកិលិដ្ឋជ្ឈាសយេន ហិតូបទេសសវនចេតនា ធម្មស្សវនំ នាម, និរវជ្ជវិជ្ជាទិសវនចេតនាបិ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហតិ. លាភសក្ការាទិនិរបេក្ខតាយ យោនិសោ មនសិ ករោតោ ហិតូបទេសចេតនា ធម្មទេសនា នាម, និរវជ្ជវិជ្ជាទិឧបទិសនចេតនាបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្ត្យាទិនយប្បវត្តសម្មាទស្សនវសេន ទិដ្ឋិយា ឧជុករណំ ទិដ្ឋិជុកម្មំ នាម.

យទិ ឯវំ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទស្ស ទិដ្ឋិជុកម្មបុញ្ញកិរិយភាវោ ន លព្ភតីតិ? នោ ន លព្ភតិ បុរិមបច្ឆិមចេតនានម្បិ តំតំបុញ្ញកិរិយាស្វេវ សង្គណ្ហនតោ. កិញ្ចាបិ ហិ ឧជុករណវេលាយំ ញាណសម្បយុត្តមេវ ចិត្តំ ហោតិ, បុរិមបច្ឆាភាគេ បន ញាណវិប្បយុត្តម្បិ សម្ភវតីតិ តស្សបិ ទិដ្ឋិជុកម្មភាវោ ឧបបជ្ជតីតិ អលមតិប្បបញ្ចេន.

ឥមេសុ បន ទសសុ បត្តិទានានុមោទនា ទានេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ តំសភាវត្តា. ទានម្បិ ហិ ឥស្សាមច្ឆេរានំ បដិបក្ខំ, ឯតេបិ. តស្មា សមានប្បដិបក្ខតាយ ឯកលក្ខណត្តា តេ ទានមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុម្ហិ សង្គយ្ហន្តិ. អបចាយនវេយ្យាវច្ចាសីលមយបុញ្ញេវ សង្គយ្ហន្តិ ចារិត្តសីលភាវតោ. ទេសនាសវនទិដ្ឋិជុកា បន កុសលធម្មាសេវនភាវតោ ភាវនាមយេ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ (ទី. និ. ដី. ៣.៣០៥) អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘ទេសេន្តោ, សុណន្តោ ច ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈ បដិវិជ្ឈ ទេសេតិ, សុណាតិ ច, តានិ ច ទេសនាសវនានិ បដិវេធមេវាហរន្តីតិ ទេសនាសវនាភាវនាមយេ សង្គហំ គច្ឆន្តី’’តិ វទន្តិ. ធម្មទានសភាវតោ ទេសនា ទានមយេ សង្គហំ គច្ឆតីតិបិ សក្កា វត្តុំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សព្ពទានំ ធម្មទានំ ជិនាតី’’តិ (ធ. ប. ៣៥៤). តថា ទិដ្ឋិជុកម្មំ សព្ពត្ថាបិ សព្ពេសំ និយមនលក្ខណត្តា. ទានាទីសុ ហិ យំ កិញ្ចិ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្ត្យាទិនយប្បវត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា វិសោធិតំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ, ឯវញ្ច កត្វា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥; ធ. ស. អដ្ឋ. ១៥៦-១៥៩ បុញ្ញាកិរិយវត្ថាទិកថា) ‘‘ទិដ្ឋិជុកម្មំ សព្ពេសំ និយមលក្ខណ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ ទានសីលភាវនាវសេន តីសុ ឥតរេសំ សង្គណ្ហនតោ សង្ខេបតោ តិវិធមេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, តថា ចេវ អាចរិយេន ហេដ្ឋា ទស្សិតំ.

៦៧. មនោកម្មមេវ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តាភាវេន កាយទ្វារាទីសុ អប្បវត្តនតោ. តញ្ច រូបាវចរកុសលំ ភាវនាមយំ ទានាទិវសេន អប្បវត្តនតោ. អប្បនាប្បត្តំ បុព្ពភាគប្បវត្តានំ កាមាវចរភាវតោ. ឈានង្គភេទេនាតិ បដិបទាទិភេទតោ អនេកវិធត្តេបិ អង្គាតិក្កមវសេន និព្ពត្តជ្ឈានង្គភេទតោ បញ្ចវិធំ ហោតិ.

៦៨. អារម្មណភេទេនាតិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ, អាកាសវិសយំ មនោ, តទភាវោ, តទាលម្ពំ វិញ្ញាណន្តិ ចតុព្ពិធន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ អារម្មណានំ ភេទេន.

៦៩. ឯត្ថាតិ ឥមេសុ បាកដ្ឋានវសេន ចតុព្ពិធេសុ កម្មេសុ. ឧទ្ធច្ចរហិតន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតចេតនារហិតំ ឯកាទសវិធំ អកុសលកម្មំ. កិំ បនេត្ថ ការណំ អធិមោក្ខវិរហេន សព្ពទុព្ពលម្បិ វិចិកិច្ឆាសហគតំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ, អធិមោក្ខសម្បយោគេន តតោ ពលវន្តម្បិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ នាកឌ្ឍតីតិ? បដិសន្ធិទានសភាវាភាវតោ. ពលវំ អាកឌ្ឍតិ, ទុព្ពលំ នាកឌ្ឍតីតិ ហិ អយំ វិចារណា បដិសន្ធិទានសភាវេសុយេវ. យស្ស បន បដិសន្ធិទានសភាវោយេវ នត្ថិ, ន តស្ស ពលវភាវោ បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនេ ការណំ.

កថំ បនេតំ វិញ្ញាតព្ពំ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស បដិសន្ធិទានសភាវោ នត្ថីតិ? ទស្សនេនបហាតព្ពេសុ អនាគតត្តា. តិវិធា ហិ អកុសលា ទស្សនេន បហាតព្ពា, ភាវនាយ បហាតព្ពា, សិយា ទស្សនេន បហាតព្ពា, សិយា ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ. តត្ថ ទិដ្ឋិសហគតវិចិកិច្ឆាសហគតចិត្តុប្បាទា ទស្សនេន បហាតព្ពា នាម បឋមំ និព្ពានទស្សនវសេន ‘‘ទស្សន’’ន្តិ លទ្ធនាមេន សោតាបត្តិមគ្គេន បហាតព្ពត្តា. ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទោ ភាវនាយ បហាតព្ពោ នាម អគ្គមគ្គេន បហាតព្ពត្តា. ឧបរិមគ្គត្តយញ្ហិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋនិព្ពានេ ភាវនាវសេន បវត្តនតោ ‘‘ភាវនា’’តិ វុច្ចតិ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តទោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទា បន សិយា ទស្សនេន បហាតព្ពា, សិយា ភាវនាយ បហាតព្ពា តេសំ អបាយនិព្ពត្តកាវត្ថាយ បឋមមគ្គេន, សេសពហលាពហលាវត្ថាយ ឧបរិមគ្គេហិ បហីយមានត្តា. តត្ថ សិយា ទស្សនេន បហាតព្ពម្បិ ទស្សនេន បហាតព្ពសាមញ្ញេន ឥធ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ព’’ន្តិ វោហរន្តិ.

យទិ ច ឧទ្ធច្ចសហគតំ បដិសន្ធិំ ទទេយ្យ, តទា អកុសលបដិសន្ធិយា សុគតិយំ អសម្ភវតោ អបាយេស្វេវ ទទេយ្យ. អបាយគមនីយញ្ច អវស្សំ ទស្សនេន បហាតព្ពំ សិយា. ឥតរថា អបាយគមនីយស្ស អប្បហីនត្តា សេក្ខានំ អបាយុប្បត្តិ អាបជ្ជតិ, ន ច បនេតំ យុត្តំ ‘‘ចតូហបាយេហិ ច វិប្បមុត្តោ (ខុ. បា. ៦.១១; សុ. និ. ២៣៤), អវិនិបាតធម្មោ’’តិ (បារា. ២១; សំ. និ. ៥.៩៩៨) អាទិវចនេហិ សហ វិរុជ្ឈនតោ. សតិ ច បនេតស្ស ទស្សនេន បហាតព្ពភាវេ ‘‘សិយា ទស្សនេន បហាតព្ពា’’តិ ឥមស្ស វិភង្គេ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច បនេតំ វុត្តន្តិ. អថ សិយា ‘‘អបាយគាមិនិយោ រាគោ ទោសោ មោហោ តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’’តិ ឯវំ ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ វុត្តត្តា ឧទ្ធច្ចសហគតចេតនាយ តត្ថ សង្គហោ សក្កា វត្តុន្តិ. តំ ន, តស្ស ឯកន្តតោ ភាវនាយ បហាតព្ពភាវេន វុត្តត្តា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘កតមេ ធម្មា ភាវនាយ បហាតព្ពា? ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ (ធ. ស. ១៤០៦), តស្មា ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ អវចនំ ឥមស្ស បដិសន្ធិទានាភាវំ សាធេតិ. ននុ ច បដិសម្ភិទាវិភង្គេ –

‘‘យស្មិំ សមយេ អកុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតំ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា, យំ យំ វា បនារព្ភ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា អកុសលា. ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧៣០-៧៣១) –

ឯវំ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទំ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស វិបាកោបិ ឧទ្ធដោតិ កថមស្ស បដិសន្ធិទានាភាវោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោតិ? នាយំ បដិសន្ធិទានំ សន្ធាយ ឧទ្ធដោ. អថ ខោ បវត្តិវិបាកំ សន្ធាយ. បដ្ឋានេ បន –

‘‘សហជាតា ទស្សនេន បហាតព្ពា ចេតនា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ, នានាក្ខណិកា ទស្សនេន បហាតព្ពា ចេតនា វិបាកានំ ខន្ធានំ, កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៨៩) –

ទស្សនេន បហាតព្ពចេតនាយ ឯវ សហជាតនានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘សហជាតា ភាវនាយ បហាតព្ពា ចេតនា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៨៩) ភាវនាយ បហាតព្ពចេតនាយ សហជាតកម្មបច្ចយភាវោវ ឧទ្ធដោ, ន បន នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ, ន ច នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយំ វិនា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនំ អត្ថិ, តស្មា នត្ថិ តស្ស សព្ពថាបិ បដិសន្ធិទានន្តិ. យំ បនេកេ វទន្តិ ‘‘ឧទ្ធច្ចចេតនា ឧភយវិបាកម្បិ ន ទេតិ បដ្ឋានេ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវស្ស អនុទ្ធដត្តា’’តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ បដិសម្ភិទាវិភង្គេ ឧទ្ធច្ចសហគតានម្បិ បវត្តិវិបាកស្ស ឧទ្ធដត្តា, បដ្ឋានេ ច បដិសន្ធិវិបាកភាវមេវ សន្ធាយ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវស្ស អនុទ្ធដត្តា. យទិ ហិ បវត្តិវិបាកំ សន្ធាយ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ វុច្ចេយ្យ, តទា បដិសន្ធិវិបាកម្បិស្ស មញ្ញេយ្យុន្តិ លព្ភមានស្សបិ បវត្តិវិបាកស្ស វសេន នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ន វុត្តោ, តស្មា ន សក្កា តស្ស បវត្តិវិបាកំ និវារេតុំ. តេនាហ ‘‘បវត្តិយំ បនា’’ត្យាទិ. អាចរិយពុទ្ធមិត្តាទយោ បន អត្ថិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ភាវនាយ បហាតព្ពម្បិ. អត្ថិ ន ភាវនាយ បហាតព្ពម្បិ, តេសុ ភាវនាយ បហាតព្ពំ សេក្ខសន្តានប្បវត្តំ, ឥតរំ បុថុជ្ជនសន្តានប្បវត្តំ, ផលទានញ្ច បុថុជ្ជនសន្តានប្បវត្តស្សេវ ន ឥតរស្សាតិ ឯវំ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ទ្វិធា វិភជិត្វា ឯកស្ស ឧភយវិបាកទានំ, ឯកស្ស សព្ពថាបិ វិបាកាភាវំ វណ្ណេន្តិ. យោ បនេត្ថ តេសំ វិនិច្ឆយោ, យញ្ច តស្ស និរាករណំ, យញ្ច សព្ពថាបិ វិបាកាភាវវាទីនំ មតបដិក្ខេបនំ ឥធ អវុត្តំ, តំ សព្ពំ បរមត្ថមញ្ជូសាទីសុ, វិសេសតោ ច អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

សព្ពត្ថាបិ កាមលោកេតិ សុគតិទុគ្គតិវសេន សព្ពស្មិម្បិ កាមលោកេ. យថារហន្តិ ទ្វារារម្មណានុរូបំ. អបាយេសុបិ យំ នាគសុបណ្ណាទីនំ មហាសម្បត្តិវិសយំ វិបាកវិញ្ញាណំ, យញ្ច និរយវាសីនំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរទស្សនាទីសុ ឧប្បជ្ជតិ វិបាកវិញ្ញាណំ, តំ កុសលកម្មស្សេវ ផលំ. ន ហិ អកុសលស្ស ឥដ្ឋវិបាកោ សម្ភវតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ អកុសលស្ស កម្មស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ វិបាកោ សំវិជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៣១; អ. និ. ១.២៨៤-២៨៦; វិភ. ៨០៩), តស្មា កុសលកម្មំ អបាយេសុបិ អហេតុកវិបាកានិ ជនេតិ. អញ្ញភូមិកស្ស ច កម្មស្ស អញ្ញភូមិកវិបាកាភាវតោ កាមវិរាគភាវនាយ កាមតណ្ហាវិសយវិញ្ញាណុប្បាទនាយោគតោ ឯកន្តសទិសវិបាកត្តា ច មហគ្គតានុត្តរកុសលានំ រូបាវចរកម្មេន អហេតុកវិបាកុប្បត្តិយា អភាវតោ រូបលោកេបិ យថារហំ រូបាទិវិសយានិ តានិ អភិនិប្ផាទេតីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពត្ថាបិ កាមលោកេ’’ត្យាទិ.

៧១. ឯវំ បន វិបច្ចន្តំ កម្មំ សោឡសកទ្វាទសកអដ្ឋកវសេន តិធា វិបច្ចតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថាបិ’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថាបីតិ ឯវំ វិបច្ចមានេបិ កុសលកម្មេ. ឧក្កដ្ឋន្តិ កុសលបរិវារលាភតោ, បច្ឆា អាសេវនប្បវត្តិយា វា វិសិដ្ឋំ. យញ្ហិ កម្មំ អត្តនោ បវត្តិកាលេ បុរិមបច្ឆាភាគប្បវត្តេហិ កុសលកម្មេហិ បរិវារិតំ, បច្ឆា វា អាសេវនលាភេន សមុទាចិណ្ណំ. តំ ឧក្កដ្ឋំ. យំ បន ករណកាលេ អកុសលកម្មេហិ បរិវារិតំ, បច្ឆា វា ‘‘ទុក្កដមេតំ មយា’’តិ វិប្បដិសារុប្បាទនេន បរិភាវិតំ, តំ ឱមកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បដិសន្ធិន្តិ ឯកមេវ បដិសន្ធិំ. ន ហិ ឯកេន កម្មេន អនេកាសុ ជាតីសុ បដិសន្ធិ ហោតិ, បវត្តិវិបាកោ បន ជាតិសតេបិ ជាតិសហស្សេបិ ហោតិ. យថាហ ‘‘តិរច្ឆានគតេ ទានំ ទត្វា សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧៩). យស្មា បនេត្ថ ញាណំ ជច្ចន្ធាទិវិបត្តិនិមិត្តស្ស មោហស្ស, សព្ពាកុសលស្សេវ វា បដិបក្ខំ, តស្មា តំសម្បយុត្តំ កម្មំ ជច្ចន្ធាទិវិបត្តិបច្ចយំ ន ហោតីតិ តិហេតុកំ អតិទុព្ពលម្បិ សមានំ ទុហេតុកបដិសន្ធិមេវ អាកឌ្ឍតិ, នាហេតុកំ. ទុហេតុកញ្ច កម្មំ ញាណសម្បយោគាភាវតោ ញាណផលុប្បាទនេ អសមត្ថំ, យថា តំ អលោភសម្បយោគាភាវតោ អលោភផលុប្បាទនេ អសមត្ថំ អកុសលកម្មន្តិ តំ អតិឧក្កដ្ឋម្បិ សមានំ ទុហេតុកមេវ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ, ន តិហេតុកន្តិ វុត្តំ ‘‘តិហេតុកមោមកំ ទុហេតុកមុក្កដ្ឋញ្ចា’’ត្យាទិ.

ឯត្ថ សិយា – យថា បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣១) កុសលស្ស កម្មស្ស ជវនក្ខណេ តិណ្ណំ, និកន្តិក្ខណេ ទ្វិន្នំ, បដិសន្ធិក្ខណេ តិណ្ណញ្ច ហេតូនំ វសេន អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ញាណសម្បយុត្តូបបត្តិ, តថា ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណវិប្បយុត្តេ ឆន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៣) ជវនក្ខណេ ទ្វិន្នំ, និកន្តិក្ខណេ ទ្វិន្នំ, បដិសន្ធិក្ខណេ ទ្វិន្នញ្ច ហេតូនំ វសេន ឆន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ញាណវិប្បយុត្តូបបត្តិ វុត្តា, ឯវំ ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណវិប្បយុត្តេ សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតី’’តិ តិហេតុកកម្មេន ទុហេតុកបដិសន្ធិយា អវុត្តត្តា នត្ថិ តិហេតុកស្ស ទុហេតុកបដិសន្ធិអាកឌ្ឍនន្តិ? នយិទមេវំ ទុហេតុកោមកកម្មេន អហេតុកបដិសន្ធិយា វិយ តិហេតុកោមកកម្មេន សាមត្ថិយានុរូបតោ ទុហេតុកបដិសន្ធិយាវ ទាតព្ពត្តា, កម្មសរិក្ខកវិបាកទស្សត្ថំ បន មហាថេរេន សាវសេសោ បាឋោ កតោ. ឥតរថា ‘‘ចតុន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា’’តិ វចនាភាវតោ ទុហេតុកកម្មេន អហេតុកូបបត្តិយាបិអភាវោ អាបជ្ជតិ, តស្មា យថា សុគតិយំ ជច្ចន្ធពធិរាទិវិបត្តិយា អហេតុកូបបត្តិំ វជ្ជេត្វា គតិសម្បត្តិយា សហេតុកូបបត្តិទស្សនត្ថំ ទុហេតុកូបបត្តិ ឯវ ឧទ្ធដា, ន អហេតុកូបបត្តិ, ឯវំ កម្មសរិក្ខកវិបាកទស្សនត្ថំ តិហេតុកកម្មេន តិហេតុកូបបត្តិ ឯវ ឧទ្ធដា, ន ទុហេតុកូបបត្តិ, ន បន អលព្ភនតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៧៤. ឯវំ ឯកាយ ចេតនាយ សោឡស វិបាកានិ ឯត្ថេវ ទ្វាទសកមគ្គោ អហេតុកដ្ឋកម្បីតិ បវត្តស្ស តិបិដកចូឡនាគត្ថេរវាទស្ស វសេន វិបាកប្បវត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឯកាយ ចេតនាយ ទ្វាទស វិបាកានិ ឯត្ថេវ ទសកមគ្គោ អហេតុកដ្ឋកម្បីតិ អាគតស្ស មោរវាបីវាសីមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរវាទស្សបិ វសេន ទស្សេតុំ អសង្ខារំ សសង្ខារវិបាកានី’’ត្យាទិ វុត្តំ. យថា មុខេ ចលិតេ អាទាសតលេ មុខនិមិត្តំ ចលតិ, ឯវំ អសង្ខារកុសលស្ស អសង្ខារវិបាកោវ ហោតិ, ន សសង្ខារោតិ ឯវំ អាគមនតោវ សង្ខារភេទោតិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ. យស្មា បន វិបាកស្ស សង្ខារភេទោ បច្ចយវសេន ឥច្ឆិតោ, ន កម្មវសេន, តស្មា ឯស កេចិវាទោ កតោ.

តេសន្តិ តេសំ ឯវំវាទីនំ. យថាក្កមន្តិ តិហេតុកុក្កដ្ឋាទីនំ អនុក្កមេន. ទ្វាទស វិបាកានីតិ តិហេតុកុក្កដ្ឋអសង្ខារិកសសង្ខារិកកម្មស្ស វសេន យថាក្កមំ សសង្ខារិកចតុក្កវជ្ជិតានិ, អសង្ខារិកចតុក្កវជ្ជិតានិ ច ទ្វាទស វិបាកានិ, តថា តិហេតុកោមកស្ស, ទុហេតុកុក្កដ្ឋស្ស ច កម្មស្ស វសេន ទុហេតុកសសង្ខារទ្វយវជ្ជិតានិ, ទុហេតុកាសង្ខារទ្វយវជ្ជិតានិ ច ទស វិបាកានិ, ទុហេតុកោមកស្ស វសេន ទុហេតុកទ្វយវជ្ជិតានិ ច អដ្ឋ វិបាកានិ យថាវុត្តស្ស ‘‘តិហេតុកមុក្កដ្ឋ’’ន្ត្យាទិនា វុត្តនយស្ស អនុសារេន អនុស្សរណេន យថាសម្ភវំ តស្ស តស្ស សម្ភវានុរូបតោ ឧទ្ទិសេ.

៧៥. បរិតោ អត្តំ ខណ្ឌិតំ វិយ អប្បានុភាវន្តិ បរិត្តំ. បកដ្ឋភាវំ នីតន្តិ បណីតំ, ឧភិន្នំ មជ្ឈេ ភវំ មជ្ឈិមំ. តត្ថ ‘‘បដិលទ្ធមត្តំ អនាសេវិតំ បរិត្ត’’ន្តិ អវិសេសតោវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តថា ‘‘នាតិសុភាវិតំ អបរិបុណ្ណវសីភាវំ មជ្ឈិមំ. អតិវិយ សុភាវិតំ បន សព្ពសោ បរិបុណ្ណវសីភាវំ បណីត’’ន្តិ. អាចរិយេន បនេត្ថ បរិត្តម្បិ ឦសកំ លទ្ធាសេវនមេវាធិប្បេតន្តិ ទិស្សតិ. តថា ហានេន នាមរូបបរិច្ឆេទេ –

‘‘សមានាសេវនេ លទ្ធេ, វិជ្ជមានេ មហព្ពលេ;

អលទ្ធា តាទិសំ ហេតុំ, អភិញ្ញា ន វិបច្ចតី’’តិ. (នាម. បរិ. ៤៧៤);

សមានភូមិកតោវ អាសេវនលាភេន ពលវភាវតោ មហគ្គតធម្មានំ វិបាកទានំ វត្វា តទភាវតោ អភិញ្ញាយ អវិបច្ចនំ វុត្តំ. ហីនេហិ ឆន្ទចិត្តវីរិយវីមំសាហិ និព្ពត្តិតំ វា បរិត្តំ. មជ្ឈិមេហិ ឆន្ទាទីហិ មជ្ឈិមំ. បណីតេហិ បណីតន្តិ អលមតិប្បបញ្ចេន.

៨៤. បញ្ចមជ្ឈានំ ភាវេត្វាតិ អភិញ្ញាភាវំ អសម្បត្តំ បញ្ចមជ្ឈានំ តិវិធម្បិ ភាវេត្វា. អភិញ្ញាភាវប្បត្តស្ស បន អវិបាកភាវោ ‘‘អលទ្ធា តាទិស’’ន្ត្យាទិនា (នាម. បរិ. ៤៧៤) អាចរិយេន សាធិតោ. មូលដីកាការាទយោ បន អញ្ញថាបិ តំ សាធេន្តិ. តំ បន សង្ខេបតោ, តត្ថ តត្ថ វិត្ថារតោ ច អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយំ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពំ. សញ្ញាវិរាគំ ភាវេត្វាតិ ‘‘សញ្ញា រោគោ, សញ្ញា គណ្ឌោ’’ត្យាទិនា, ‘‘ធី ចិត្តំ ធិព្ពតំ ចិត្ត’’ន្ត្យាទិនា វា នយេន អរូបប្បវត្តិយា អាទីនវទស្សនេន តទភាវេ ច បណីតភាវសន្និដ្ឋានេន វាយោកសិណេ កេសញ្ចិ មតេន បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណេ វា ភាវនាពលេន តេន បដិលភិតព្ពភាវេ អរូបស្ស អនិព្ពត្តិសភាវាបាទនវសេន អរូបវិរាគភាវនំ ភាវេត្វា អញ្ញសត្តេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ កម្មកិរិយវាទិនោ តិត្ថិយា ឯវាត្យធិប្បាយោ. តេ បន យេន ឥរិយាបថេន ឥធ មរន្តិ. តេនេវ តត្ថ និព្ពត្តន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៦. អនាគាមិនោ បន សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អនាគាមិនោយេវ អរិយា បុថុជ្ជនាទិកាលេ, បច្ឆាបិ វា បញ្ចមជ្ឈានំ តិវិធម្បិ ភាវេត្វា សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយវេមត្តតានុក្កមេន បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ.

៨៧. យថាក្កមំ ភាវេត្វា យថាក្កមំ អារុប្បេសុ ឧប្បជ្ជន្តីតិ យោជនា យថាក្កមន្តិ ច បឋមារុប្បាទិអនុក្កមេន. សព្ពម្បិ ចេតំ តស្ស តស្សេវ ឈានស្ស អាវេណិកភូមិវសេន វុត្តំ. និកន្តិយា បន សតិ បុថុជ្ជនាទយោ យថាលទ្ធជ្ឈានស្ស ភូមិភូតេសុ សុទ្ធាវាសវជ្ជិតេសុ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តន្តិ, តថា កាមភវេបិ កាមាវចរកម្មពលេន. ‘ឥជ្ឈតិ, ភិក្ខវេ, សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’តិ (អ. និ. ៨.៣៥) ហិ វុត្តំ. អនាគាមិនោ បន កាមរាគស្ស សព្ពសោ បហីនត្តា កាមភវេសុ និកន្តិំ ន ឧប្បាទេន្តីតិ កាមលោកវជ្ជិតេ យថាលទ្ធជ្ឈានភូមិភូតេ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តន្តិ. សុទ្ធាវាសេសុ ហិ អនាគាមិនោយេវ និព្ពត្តន្តីតិ និយមោ អត្ថិ. តេ បន អញ្ញត្ថ ន និព្ពត្តន្តីតិ និយមោ នត្ថិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ អាចរិយេន –

‘‘សុទ្ធាវាសេស្វនាគាមិ-បុគ្គលាវោបបជ្ជរេ;

កាមធាតុម្ហិ ជាយន្តិ, អនាគាមិវិវជ្ជិតា’’តិ. (បរម. វិ. ២០៥);

សុក្ខវិបស្សកាបិ បនេតេ មរណកាលេ ឯកន្តេនេវ សមាបត្តិំ និព្ពត្តេន្តិ សមាធិម្ហិ បរិបូរការីភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឥត្ថិយោបិ បន អរិយា វា អនរិយា វា អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនិយោ ព្រហ្មបារិសជ្ជេសុយេវ និព្ពត្តន្តី’’តិ អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៨០៩; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៧៩ អាទយោ; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.១៣០) វុត្តំ. អបិចេត្ថ វេហប្ផលអកនិដ្ឋចតុត្ថារុប្បភវានំ សេដ្ឋភវភាវតោ តត្ថ និព្ពត្តា អរិយា អញ្ញត្ថ នុប្បជ្ជន្តិ, តថា អវសេសេសុ ឧបរូបរិ ព្រហ្មលោកេសុ និព្ពត្តា ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមេសុ. វុត្តញ្ហេតំ អាចរិយេន –

‘‘វេហប្ផលេ អកនិដ្ឋេ, ភវគ្គេ ច បតិដ្ឋិតា;

ន បុនាញ្ញត្ថ ជាយន្តិ, សព្ពេ អរិយបុគ្គលា;

ព្រហ្មលោកគតា ហេដ្ឋា, អរិយា នោបបជ្ជរេ’’តិ. (នាម. បរិ. ៤៥២-៤៥៣);

កម្មចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចុតិបដិសន្ធិក្កមវណ្ណនា

៨៩. ‘‘អាយុក្ខយេនា’’ត្យាទីសុ សតិបិ កម្មានុភាវេ តំតំគតីសុ យថាបរិច្ឆិន្នស្ស អាយុនោ បរិក្ខយេន មរណំ អាយុក្ខយមរណំ. សតិបិ តត្ថ តត្ថ បរិច្ឆិន្នាយុសេសេ គតិកាលាទិបច្ចយសាមគ្គិយញ្ច តំតំភវសាធកស្ស កម្មុនោ បរិនិដ្ឋិតវិបាកត្តា មរណំ កម្មក្ខយមរណំ. អាយុកម្មានំ សមកមេវ បរិក្ខីណត្តា មរណំ ឧភយក្ខយមរណំ. សតិបិ តស្មិំ ទុវិមេ បុរិមភវសិទ្ធស្ស កស្សចិ ឧបច្ឆេទកកម្មុនោ ពលេន សត្ថហរណាទីហិ ឧបក្កមេហិ ឧបច្ឆិជ្ជមានសន្តានានំ, គុណមហន្តេសុ វា កតេន កេនចិ ឧបក្កមេន អាយូហិតឧបច្ឆេទកកម្មុនា បដិពាហិតសាមត្ថិយស្ស កម្មស្ស តំតំអត្តភាវប្បវត្តនេ អសមត្ថភាវតោ ទុសិមារកលាពុរាជាទីនំ វិយ តង្ខណេយេវ ឋានាចាវនវសេន បវត្តមរណំ ឧបច្ឆេទកមរណំ នាម. ឥទំ បន នេរយិកានំ ឧត្តរកុរុវាសីនំ កេសញ្ចិ ទេវានញ្ច ន ហោតិ. តេនាហុ –

‘‘ឧបក្កមេន វា កេសញ្ចុបច្ឆេទកកម្មុនា’’តិ. (ស. ស. ៦២);

មរណស្ស ឧប្បត្តិ បវត្តិ មរណុប្បត្តិ.

៩០. មរណកាលេតិ មរណាសន្នកាលេ. យថារហន្តិ តំតំគតីសុ ឧប្បជ្ជនកសត្តានុរូបំ, កត្ថចិ បន អនុប្បជ្ជមានស្ស ខីណាសវស្ស យថោបដ្ឋិតំ នាមរូបធម្មាទិកមេវ ចុតិបរិយោសានានំ គោចរភាវំ គច្ឆតិ, ន កម្មកម្មនិមិត្តាទយោ. ឧបលទ្ធបុព្ពន្តិ ចេតិយទស្សនាទិវសេន បុព្ពេ ឧបលទ្ធំ. ឧបករណភូតន្តិ បុប្ផាទិវសេន ឧបករណភូតំ. ឧបលភិតព្ពន្តិ អនុភវិតព្ពំ. ឧបភោគភូតន្តិ អច្ឆរាវិមានកប្បរុក្ខនិរយគ្គិអាទិកំ ឧបភុញ្ជិតព្ពំ. អច្ឆរាវិមានកប្បរុក្ខមាតុកុច្ឆិអាទិគតំ ហិ រូបាយតនំ សុគតិនិមិត្តំ. និរយគ្គិនិរយបាលាទិគតំ ទុគ្គតិនិមិត្តំ. គតិយា និមិត្តំ គតិនិមិត្តំ.

កម្មពលេនាតិ បដិសន្ធិនិព្ពត្តកស្ស កុសលាកុសលកម្មស្ស អានុភាវេន. ឆន្នំ ទ្វារានន្តិ វក្ខមាននយេន យថាសម្ភវំ ឆន្នំ ឧបបត្តិទ្វារានំ, យទិ កុសលកម្មំ វិបច្ចតិ, តទា បរិសុទ្ធំ កុសលចិត្តំ បវត្តតិ, អថ អកុសលកម្មំ, តទា ឧបក្កិលិដ្ឋំ អកុសលចិត្តន្តិ អាហ ‘‘វិបច្ចមានក…បេ… កិលិដ្ឋំ វា’’តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘និមិត្តស្សាទគធិតំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ, អនុព្យញ្ជនស្សាទគធិតំ វា, តស្មិំ ចេ សមយេ កាលំ ករោតិ, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, យំ ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរំ គតិំ ឧបបជ្ជេយ្យ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៥). តត្ថោណតំ វាតិ តស្មិំ ឧបបជ្ជិតព្ពភវេ ឱណតំ វិយ, តត្ថោណតំ ឯវាតិ វា បទច្ឆេទោ. ‘‘ពាហុល្លេនា’’តិ ឯត្ថ អធិប្បាយោ ‘‘យេភុយ្យេន ភវន្តរេ’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ‘‘យថារហ’’ន្តិ ឥមិនាវ សោ សក្កា សង្គហេតុន្តិ ‘‘ពាហុល្លេនា’’តិ ឥមិនា សហសា ឱច្ឆិជ្ជមានជីវិតានំ សណិកំ មរន្តានំ វិយ ន អភិក្ខណមេវាតិ ទីបិតន្តិ វិញ្ញាយតិ. អភិនវករណវសេនាតិ តង្ខណេ ករិយមានំ វិយ អត្តានំ អភិនវករណវសេន.

៩១. បច្ចាសន្នមរណស្សាតិ ឯកវីថិប្បមាណាយុកវសេន, តតោ វា កិញ្ចិ អធិកាយុកវសេន សមាសន្នមរណស្ស. វីថិចិត្តាវសានេតិ តទារម្មណបរិយោសានានំ, ជវនបរិយោសានានំ វា វីថិចិត្តានំ អវសានេ. តត្ថ ‘‘កាមភវតោ ចវិត្វា តត្ថេវ ឧប្បជ្ជមានានំ តទារម្មណបរិយោសានានិ, សេសានំ ជវនបរិយោសានានី’’តិ ធម្មានុសារណិយំ វុត្តំ. ភវង្គក្ខយេវាតិ យទិ ឯកជវនវីថិតោ អធិកតរាយុសេសោ សិយា, តទា ភវង្គាវសានេ វា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. អថ ឯកចិត្តក្ខណាយុសេសោ សិយា, តទា វីថិចិត្តាវសានេ, តញ្ច អតីតកម្មាទិវិសយមេវ. ‘‘តស្សានន្តរមេវា’’តិ ឥមិនា អន្តរាភវវាទិមតំ បដិក្ខិបតិ.

យថារហន្តិ កម្មករណកាលស្ស, វិបាកទានកាលស្ស ច អនុរូបវសេន. អថ វា វិបច្ចមានកកម្មានុរូបំ អនុសយវសេន, ជវនសហជាតវសេន វា បវត្តិអនុរូបតោត្យត្ថោ. ននុ ច ‘‘អវិជ្ជានុសយបរិក្ខិត្តេនា’’ត្យាទិ វុត្តំ. ជវនសហជាតានញ្ច កថំ អនុសយភាវោតិ? នាយំ ទោសោ អនុសយសទិសតាយ តាសម្បិ អនុសយវោហារភាវតោ. ឥតរថា អកុសលកម្មសហជាតានំ ភវតណ្ហាសហជាតានំ វា ចុតិអាសន្នជវនសហជាតានញ្ច សង្គហោ ន សិយា. អវិជ្ជាវ អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយនតោ បវត្តនតោ អនុសយោ, តេន បរិក្ខិត្តេន បរិវារិតេន. តណ្ហានុសយោវ មូលំ បធានំ សហការីការណភូតំ ឥមស្សាតិ តណ្ហានុសយមូលកោ. សង្ខារេនាតិ កុសលាកុសលកម្មេន កម្មសហជាតផស្សាទិធម្មសមុទាយេន ចុតិអាសន្នជវនសហជាតេន វា, តេន ជនិយមានំ. អវិជ្ជាយ ហិ បដិច្ឆន្នាទីនវវិសយេ តណ្ហា នាមេតិ, ខិបនកសង្ខារសម្មតា យថាវុត្តសង្ខារា ខិបន្តិ, យថាហុ –

‘‘អវិជ្ជាតណ្ហាសង្ខារ-សហជេហិ អបាយិនំ;

វិសយាទីនវច្ឆាទិនមនក្ខិបកេហិ តុ.

‘‘អប្បហីនេហិ សេសានំ, ឆាទនំ នមនម្បិ ច;

ខិបកា បន សង្ខារា, កុសលាវ ភវន្តិហា’’តិ. (ស. ស. ១៦៤-១៦៥);

សម្បយុត្តេហិ បរិគ្គយ្ហមានន្តិ អត្តនា សម្បយុត្តេហិ ផស្សាទីហិ ធម្មេហិ សម្បយុត្តបច្ចយាទិនា បរិវារេត្វា គយ្ហមានំ, សហជាតានមធិដ្ឋានភាវេន បុព្ពង្គមភូតន្តិ អត្តនា សហជាតានំ បតិដ្ឋានភាវេន បធានភូតំ. ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១-២) ហិ វុត្តំ. ភវន្តរបដិសន្ធានវសេនាតិ បុរិមភវន្តរស្ស, បច្ឆិមភវន្តរស្ស ច អញ្ញមញ្ញំ ឯកាពទ្ធំ វិយ បដិសន្ទហនវសេន ឧប្បជ្ជមានមេវ បតិដ្ឋាតិ, ន ឥតោ គន្ត្វាត្យធិប្បាយោ. ន ហិ បុរិមភវបរិយាបន្នោ កោចិ ធម្មោ ភវន្តរំ សង្កមតិ, នាបិ បុរិមភវបរិយាបន្នហេតូហិ វិនា ឧប្បជ្ជតិ បដិឃោសបទីបមុទ្ទា វិយាតិ អលមតិប្បបញ្ចេន.

៩២. មន្ទំ ហុត្វា បវត្តានិ មន្ទប្បវត្តានិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណេសុ អាបាថគតេសុ មនោទ្វារេ គតិនិមិត្តវសេន, បញ្ចទ្វារេ កម្មនិមិត្តវសេនាត្យធិប្បាយោ. បដិសន្ធិភវង្គានម្បិ បច្ចុប្បន្នារម្មណតា លព្ភតីតិ មនោទ្វារេ តាវ បដិសន្ធិយា ចតុន្នំ ភវង្គានញ្ច, បញ្ចទ្វារេ បន បដិសន្ធិយាវ បច្ចុប្បន្នារម្មណភាវោ លព្ភតិ. តថា ហិ កស្សចិ មនោទ្វារេ អាបាថមាគតំ បច្ចុប្បន្នំ គតិនិមិត្តំ អារព្ភ ឧប្បន្នាយ តទារម្មណបរិយោសានាយ ចិត្តវីថិយា អនន្តរំ ចុតិចិត្តេ ឧប្បន្នេ តទនន្តរំ បញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ អារម្មណេ បវត្តាយ បដិសន្ធិយា ចតុន្នំ ភវង្គានំ, បញ្ចទ្វារេ ច ញាតកាទីហិ ឧបដ្ឋាបិតេសុ ទេយ្យធម្មេសុ វណ្ណាទិកេ អារព្ភ យថារហំ បវត្តាយ ចិត្តវីថិយា ចុតិចិត្តស្ស ច អនន្តរំ ឯកចិត្តក្ខណាយុកេ អារម្មណេ បវត្តាយ បដិសន្ធិយា បច្ចុប្បន្នារម្មណេ បវត្តិ ឧបលព្ភតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ(វិសុទ្ធិ. ២.៦២០ អាទយោ) វិភង្គដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) វា សង្ខារបច្ចយាវិញ្ញាណបទវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពោ. ឆទ្វារគ្គហិតន្តិ កម្មនិមិត្តំ ឆទ្វារគ្គហិតំ, គតិនិមិត្តំ ឆដ្ឋទ្វារគ្គហិតន្តិ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. អបរេ បន អវិសេសតោ វណ្ណេន្តិ. សច្ចសង្ខេបេបិ តេនេវាធិប្បាយេន ឥទំ វុត្តំ –

‘‘បញ្ចទ្វារេ សិយា សន្ធិ, វិនា កម្មំ ទ្វិគោចរេ’’តិ; (ស. ស. ១៧៣);

អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៦២៤-៦២៥; វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) បន ‘‘គតិនិមិត្តំ មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតី’’តិ វុត្តត្តា, តទារម្មណាយ ច បញ្ចទ្វារិកបដិសន្ធិយា អទស្សិតត្តា, មូលដីកាទីសុ ច ‘‘កម្មពលេន ឧបដ្ឋាបិតំ វណ្ណាយតនំ សុបិនំ បស្សន្តស្ស វិយ ទិព្ពចក្ខុស្ស វិយ ច មនោទ្វារេយេវ គោចរភាវំ គច្ឆតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. មហា. ២.៦២៣) និយមេត្វា វុត្តត្តា តេសំ វចនំ ន សម្បដិច្ឆន្តិ អាចរិយា. ‘‘បច្ចុប្បន្នញ្ចា’’តិ ឯត្ថ គតិនិមិត្តំ តាវ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ យុជ្ជតិ, កម្មនិមិត្តំ បន បដិសន្ធិជនកកម្មស្សេវ និមិត្តភូតំ អធិប្បេតន្តិ កថំ តស្ស ចុតិអាសន្នជវនេហិ គហិតស្ស បច្ចុប្បន្នភាវោ សម្ភវតិ. ន ហិ តទេវ អារម្មណុបដ្ឋាបកំ, តទេវ បដិសន្ធិជនកំ ភវេយ្យ ឧបចិតភាវាភាវតោ អនស្សាទិតត្តា ច. ‘‘កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិ (ធ. ស. ៤៣១) ហិ វចនតោ បុនប្បុនំ លទ្ធាសេវនមេវ កម្មំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ. បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.២៣២) ច និកន្តិក្ខណេ ទ្វិន្នំ ហេតូនំ បច្ចយាបិ សហេតុកបដិសន្ធិយា វុត្តត្តាកតូបចិតម្បិ កម្មំ តណ្ហាយ អស្សាទិតមេវ វិបាកំ អភិនិប្ផាទេតិ, តទា ច បដិសន្ធិយា សមានវីថិយំ វិយ បវត្តមានានិ ចុតិអាសន្នជវនានិ កថំ បុនប្បុនំ លទ្ធាសេវនានិ សិយុំ, កថញ្ច តានិ តទា កណ្ហាយ បរាមដ្ឋានិ. អបិច បច្ចុប្បន្នំ កម្មនិមិត្តំ ចុតិអាសន្នប្បវត្តានំ បញ្ចទ្វារិកជវនានំ អារម្មណំ ហោតិ. ‘‘បញ្ចទ្វារិកកម្មញ្ច បដិសន្ធិនិមិត្តកំ ន ហោតិ បរិទុព្ពលភាវតោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៦២០; វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) វុត្តន្តិ សច្ចមេតំ. ញាតកាទីហិ ឧបដ្ឋាបិតេសុ បន បុប្ផាទីសុ សន្និហិតេស្វេវ មរណសម្ភវតោ តត្ថ វណ្ណាទិកំ អារព្ភ ចុតិអាសន្នវីថិតោ បុរិមភាគប្បវត្តានំ បដិសន្ធិជននសមត្ថានំ មនោទ្វារិកជវនានំ អារម្មណភូតេន សហ សមានត្តា តទេកសន្តតិបតិតំ ចុតិអាសន្នជវនគ្គហិតម្បិ បច្ចុប្បន្នំ វណ្ណាទិកំ កម្មនិមិត្តភាវេន វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ អានន្ទាចរិយេន ‘‘បញ្ចទ្វារេ ច អាបាថមាគច្ឆន្តំ បច្ចុប្បន្នំ កម្មនិមិត្តំ អាសន្នកតកម្មារម្មណសន្តតិយំ ឧប្បន្នំ, តំសទិសញ្ច ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ (វិភ. មូលដី. ២២៧; វិសុទ្ធិ. មហា. ២.៦២៣).

៩៤. យថារហន្តិ ទុតិយចតុត្ថបឋមតតិយានំ បដិសន្ធីនំ អនុរូបតោ.

៩៨. អារុប្បចុតិយា បរំ ហេដ្ឋិមារុប្បវជ្ជិតា អារុប្បបដិសន្ធិយោ ហោន្តិ ឧបរូបរិអរូបីនំ ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមកម្មស្ស អនាយូហនតោ, ឧបចារជ្ឈានស្ស បន ពលវភាវតោ តស្ស វិបាកភូតា កាមតិហេតុកា បដិសន្ធិយោ ហោន្តិ. រូបាវចរចុតិយា បរំ អហេតុករហិតា ឧបចារជ្ឈានានុភាវេនេវ ទុហេតុកតិហេតុកបដិសន្ធិយោ សិយុំ, កាមតិហេតុម្ហា ចុតិតោ បរំ សព្ពា ឯវ កាមរូបារូបភវបរិយាបន្នា យថារហំ អហេតុកាទិបដិសន្ធិយោ សិយុំ. ឥតរោ ទុហេតុកាហេតុកចុតិតោ បរំ កាមេស្វេវ ភវេសុ តិហេតុកាទិបដិសន្ធិយោ សិយុំ.

ចុតិបដិសន្ធិក្កមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩៩. បដិសន្ធិយា និរោធស្ស អនន្តរតោ បដិសន្ធិនិរោធានន្តរតោ. តទេវ ចិត្តន្តិ តំសទិសតាយ តព្ពោហារប្បវត្តត្តា តទេវ ចិត្តំ យថា ‘‘តានិយេវ ឱសធានី’’តិ. អសតិ វីថិចិត្តុប្បាទេតិ អន្តរន្តរា វីថិចិត្តានំ ឧប្បាទេ អសតិ, ចុតិចិត្តំ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ តទេវ ចិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

១០១. បរិវត្តន្តា បវត្តន្តិ យាវ វដ្ដមូលសមុច្ឆេទាត្យធិប្បាយោ.

១០២. យថា ឥហ ភវេបដិសន្ធិ ចេវ ភវង្គញ្ច វីថិយោ ច ចុតិ ច, តថា បុន ភវន្តរេ បដិសន្ធិភវង្គន្តិ ឯវមាទិកា អយំ ចិត្តសន្តតិ បរិវត្តតីតិ យោជនា. កេចិ បន ឥមស្មិំ បរិច្ឆេទេ វីថិមុត្តសង្គហស្សេវ ទស្សិតត្តា បដិសន្ធិភវង្គចុតីនមេវ ឥធ គហណំ យុត្តន្ត្យាធិប្បាយេន ‘‘បដិសន្ធិភវង្គវីថិយោ’’តិ ឥមស្ស បដិសន្ធិភវង្គប្បវាហាតិ អត្ថំ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ បវត្តិសង្គហទស្សនាវសានេ តត្ថ សង្គហិតានំ សព្ពេសមេវ និគមនស្ស អធិប្បេតត្តា. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘បដិសង្ខាយ បនេតមទ្ធុវ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពេសមេវ ឯត-សទ្ទេន បរាមសនំ សុដ្ឋុ ឧបបន្នំ ហោតិ. ឯតំ យថាវុត្តំ វដ្ដបវត្តំ អទ្ធុវំ អនិច្ចំ បលោកធម្មំ បដិសង្ខាយ បច្ចវេក្ខិត្វា ពុធា បណ្ឌិតា ចិរាយ ចិរកាលំ សុព្ពតា ហុត្វា អច្ចុតំ ធុវំ អចវនធម្មំ បទំ និព្ពានំ អធិគន្ត្វា មគ្គផលញាណេន សច្ឆិកត្វា តតោយេវ សុដ្ឋុ សមុច្ឆិន្នសិនេហពន្ធនា សមំ និរុបធិសេសនិព្ពានធាតុំ ឯស្សន្តិ បាបុណិស្សន្តិ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

វីថិមុត្តបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.