ឥទ្ធិបាទវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ឥទ្ធិបាទវិភង្គមាតិកាយ បន ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិ ឯត្ថ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតីតិ អត្ថោ, ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ វា ឯតាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិបិ ឥទ្ធិ, បជ្ជន្តិ ឯតេនាតិ បាទោ, បតិដ្ឋា អធិគមូបាយោតិ អត្ថោ, ឥទ្ធិយា បាទោ ឥទ្ធិបាទោ. ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតន្តិ ឯត្ថ ឆន្ទហេតុកោ, ឆន្ទាធិកោ វា សមាធិ ឆន្ទសមាធិ, កត្តុកម្យតាឆន្ទំ អធិបតិំ ករិត្វា បដិលទ្ធសមាធិស្សេតំ អធិវចនំ. បធានភូតា សង្ខារា បធានសង្ខារា, ចតុកិច្ចសាធកស្ស សម្មប្បធានវីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. សមន្នាគតន្តិ តេន ឆន្ទសមាធិនា, បធានសង្ខារេន ច ឧបេតំ. ឥទ្ធិបាទន្តិ យថាវុត្តត្ថេន ‘‘ឥទ្ធី’’តិ សង្ខ្យំ គតានំ ឧបចារជ្ឈានាទិកុសលចិត្តសម្បយុត្តានំ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារានំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន បាទភូតសេសចិត្តចេតសិករាសិំ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ, អត្តនោ សន្តានេ បុនប្បុនំ ជនេតីតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ វីមំសាតិ បញ្ញា. សេសំ បទតោ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អត្ថតោ បនេត្ថ តេន កិំ កថិតំ? ចតុន្នំ ភិក្ខូនំ មត្ថកប្បត្តំ កម្មដ្ឋានំ កថិតំ. យថា ហិ ចតូសុ អមច្ចបុត្តេសុ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា វិចរន្តេសុ ឯកោ ឧបដ្ឋានេន, ឯកោ សូរភាវេន, ឯកោ ជាតិសម្បត្តិយា, ឯកោ មន្តពលេនាតិ ឯវំ តេ បច្ចេកការណេន រាជានំ អារាធេត្វា ឋានន្តរំ បាបុណន្តិ, ឯវំ ភិក្ខូបិ ឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសាសុ ឯកេកំ ជេដ្ឋំ ធុរំ បុព្ពង្គមំ កត្វា លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកា ហោន្តិ. ឯត្ថ ច ឆន្ទោ សមាធិ បធានសង្ខារោតិ តយោ ធម្មា ឥទ្ធីបិ ហោន្តិ ឥទ្ធិបាទាបិ, សេសា បន សម្បយុត្តា ចត្តារោ ខន្ធា ឥទ្ធិបាទា ឯវ. ឯវំ សេសាធិបតិយុត្តចិត្តេសុបិ ឥទ្ធិបាទាតិ វេទិតព្ពា.

អបិច ឈានវិបស្សនាសុ បុព្ពភាគោ ឥទ្ធិបាទោ. យោ បដិលាភោ, សា ឥទ្ធិ. បឋមជ្ឈានាទីនំ ហិ បុព្ពភាគបរិកម្មានិ ឥទ្ធិបាទោ នាម, បឋមជ្ឈានាទយោ ឥទ្ធិ នាម. បឋមមគ្គាទីនំ បុព្ពភាគវិបស្សនា ឥទ្ធិបាទោ នាម, បឋមមគ្គាទយោ ឥទ្ធិ នាម. បដិលាភវសេនាបិ ទីបេតុំ វដ្ដតិ. បឋមជ្ឈានាទយោ ហិ បឋមមគ្គាទយោ ច ឥទ្ធិបាទោ នាម, ទុតិយជ្ឈានាទយោ, ទុតិយមគ្គាទយោ ច ឥទ្ធិ នាមាតិ អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទោ បនេត្ថ វិភង្គនយេនេវ បាកដោ ភវិស្សតិ. តត្ថ ហិ សុត្តន្តភាជនីយេ តាវ ឆន្ទាទីនំ បទានំ វិភង្គំ វត្វា អន្តេ ‘‘ឥទ្ធិបាទោតិ តថាភូតស្ស វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតីតិ តេ ធម្មេ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ, តេន វុច្ចតិ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតី’’តិ (វិភ. ៤៣៤) ឯវំ សព្ពេ លោកិយលោកុត្តរធម្មា ឥទ្ធិបាទោតិ វុត្តា.

អភិធម្មភាជនីយេ បន ឆន្ទាទីនិ បទានិ វិភជិត្វា អន្តេ ‘‘ឥទ្ធិបាទោតិ តថាភូតស្ស ផស្សោ…បេ… បគ្គាហោ អវិក្ខេបោ’’តិ (វិភ. ៤៤៧) ឯវំ សព្ពេ លោកុត្តរកុសលធម្មា ឥទ្ធិបាទាតិ វត្វា បុន ‘‘ឆន្ទិទ្ធិបាទោ វីរិយិទ្ធិបាទោ ចិត្តិទ្ធិបាទោ វីមំសិទ្ធិបាទោ’’តិ (វិភ. ៤៥៧) មាតិកំ ឋបេត្វា ‘‘តត្ថ កតមោ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ? ឥធ ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ…បេ… យោ តស្មិំ សមយេ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា…បេ… អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ’’តិអាទិនា លោកុត្តរកុសលចិត្តសម្បយុត្តឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសា ឯវ ឥទ្ធិបាទាតិ វុត្តា. តថា បញ្ហាបុច្ឆកេបិ កុសលា ឯវ, អនិទស្សនអប្បដិឃា ឯវ, វីមំសិទ្ធិបាទោ ហេតុ, សេសា ន ហេតូ…បេ… ចិត្តិទ្ធិបាទោ ន វត្តព្ពោ, សេសា ចិត្តសម្បយុត្តា…បេ… អនុត្តរាវ, អរណាវាតិ. សេសមេត្ថ សតិបដ្ឋានេ វុត្តសទិសមេវ. បាឡិមុត្តកនយោ បនេត្ថាបិ ន ឧទ្ធដោតិ.

ឥទ្ធិបាទវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.