ពោជ្ឈង្គវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ពោជ្ឈង្គវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ ឯត្ថ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យាយ ឯវ ធម្មសាមគ្គិយា មគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចាទិអនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយាទិសត្តវិធាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតិ, កិលេសនិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, សច្ចានិ វា បដិវិជ្ឈតិ, តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គានិ វិយ. យោ បនេស យថាវុត្តប្បការាយ ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. អបិច ‘‘ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទិនា បដិសម្ភិទានយេនាបិ ពោជ្ឈង្គត្ថោ វេទិតព្ពោ. បសត្ថោ, សុន្ទរោ វា ពោជ្ឈង្គោ សម្ពោជ្ឈង្គោ, សតិយេវ សម្ពោជ្ឈង្គោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. ឯវំ សេសេសុបិ. តត្ថ ធម្មេ វិចិនាតិ អនិច្ចាទិតោ បរិវីមំសតិ ជានាតិ, ធម្មេ វា ឯតេន សត្តា វិចិនន្តីតិ ធម្មវិចយោ, បញ្ញា. ឧបេក្ខតិ សមរសានំ ធម្មានំ ហាបនវឌ្ឍនេ អវាវដតាយ បដិសង្ខានាការេន មជ្ឈត្តា ហោតីតិ ឧបេក្ខា, តត្រមជ្ឈត្តតា. បដិសង្ខានលក្ខណោ ហិ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ. ធម្មភេទោបេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យោវ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយេ តាវ លោកិយលោកុត្តរវសេន សេសេសុ លោកុត្តរកុសលវិបាកវសេន វិភត្តា. បញ្ហាបុច្ឆកេ បន សិយា កុសលា, សិយា អព្យាកតា, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោវ, សេសា ទ្វីហិ…បេ… បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ សុខសហគតោវ, សេសា តិធាបិ, អនិទស្សនអប្បដិឃា, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ ហេតុ, សេសា ន ហេតូ…បេ… រូបាវចរាវ, អរណាវាតិ. សេសំ សតិបដ្ឋានេ វុត្តនយមេវ. អយមេត្ថ វិភង្គនយោ.

ឥទានិ បន –

កមតោ តាវត្តតោ ច, ហេតុភូមិវិភាគតោ;

វិវេកតោ ច វិញ្ញេយ្យោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កមតោ តាវ អយម្បិ ទេសនាក្កមោវ. សព្ពេសំ ហិ ពោជ្ឈង្គានំ ឧបការត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ បឋមំ វុត្តោ, តតោ យស្មា ឧបដ្ឋិតសតិកោ ធម្មេ បញ្ញាយ បវិចិនាតិ, បវិចិតធម្មោ វីរិយំ អារភតិ, អារទ្ធវីរិយស្ស បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, បីតិមនស្ស កាយោបិ ចិត្តម្បិ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយស្ស សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាហិតចិត្តោ តំ ចិត្តំ សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ, តស្មា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ យថាក្កមំ វុត្តាតិ អយំ តាវេត្ថ កមោ.

តាវត្តតោ បន កស្មា តេ សត្តេវ វុត្តា, អនូនា អនធិកាតិ? លីនុទ្ធច្ចបដិបក្ខតោ, សព្ពត្តិកតោ ច. ឯត្ថ ហិ តយោ ពោជ្ឈង្គា លីនស្ស បដិបក្ខា. យថាហ – ‘‘យស្មិំ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ វីរិយ…បេ… បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). តយោ ឧទ្ធច្ចស្ស បដិបក្ខា. យថាហ – ‘‘យស្មិំ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ សមាធិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). ឯកោ បនេត្ថ លោណធូបនំ វិយ សព្ពព្យញ្ជនេសុ សព្ពពោជ្ឈង្គេសុ ឥច្ឆិតព្ពោ. យថាហ – ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). ឯវំ លីនុទ្ធច្ចបដិបក្ខតោ ច សព្ពត្ថិកតោ ច សត្តេវ វុត្តាតិ អយំ តាវត្តតោ.

ហេតុភូមិវិភាគតោតិ ឯត្ថ ហេតុវិភាគតោ តាវ – ចត្តារោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ សតិសម្បជញ្ញំ មុដ្ឋស្សតិបុគ្គលបរិវជ្ជនតា ឧបដ្ឋិតស្សតិបុគ្គលសេវនតា តទធិមុត្តតាតិ. តថា សត្ត ធម្មា ទុតិយស្ស បរិបុច្ឆកតា វត្ថុវិសទកិរិយា ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា ទុប្បញ្ញបុគ្គលបរិវជ្ជនា បញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនា គម្ភីរញាណចរិយបច្ចវេក្ខណតា តទធិមុត្តតាតិ. តត្ថ អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ សរីរបរិក្ខារភូតានំ វត្ថូនំ វិសទភាវករណំ វត្ថុវិសទកិរិយា នាម. តថា ឯកាទស ធម្មា តតិយស្ស អបាយភយគមនវីថិទាយជ្ជមហត្តសត្ថុមហត្តជាតិមហត្តសព្រហ្មចារិមហត្តានំ បច្ចវេក្ខណតា អានិសំសទស្សាវិតា បិណ្ឌបាតាបចាយនតា កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនតា អារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនតា តទធិមុត្តតាតិ. តត្ថ ‘‘ពុទ្ធាទីហិ គតមគ្គោ មយា គន្តព្ពោ’’តិ បច្ចវេក្ខណា វីថិបច្ចវេក្ខណា នាម. ‘‘ទាយកេហិ ទិន្នបិណ្ឌបាតស្ស មហប្ផលតំ សម្បាទេស្សាមី’’តិ អត្តានំ ទមនំ បិណ្ឌបាតាបចាយនំ នាម. តថា ឯកាទស ធម្មា ចតុត្ថស្ស ពុទ្ធធម្មសង្ឃសីលចាគទេវតោបសមានុស្សតិយោ សត្ត, លូខបុគ្គលបរិវជ្ជនតា សិនិទ្ធបុគ្គលសេវនតា បសាទនីយសុត្តន្តបច្ចវេក្ខណតា តទធិមុត្តតាតិ. តថា សត្ត ធម្មា បញ្ចមស្ស បណីតភោជនសេវនតា, ឧតុសុខឥរិយាបថសុខសេវនតា ទ្វេ មជ្ឈត្តប្បយោគតា សារទ្ធកាយបុគ្គលបរិវជ្ជនតា សន្តកាយបុគ្គលសេវនតា តទធិមុត្តតាតិ. ឯកាទស ធម្មា ឆដ្ឋស្ស វត្ថុវិសទកិរិយា ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា និមិត្តកុសលតា សមយេ ចិត្តស្ស បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនជ្ឈុបេក្ខនា ចតស្សោ, អសមាហិតសមាហិតបុគ្គលានំ បរិវជ្ជនសេវនតា ទ្វេ, ឈានវិមោក្ខបច្ចវេក្ខណតា តទធិមុត្តតាតិ. តត្ថ កសិណាទិនិមិត្តានំ ឧគ្គហណកុសលតា និមិត្តកុសលតា នាម. បញ្ច ធម្មា សត្តមស្ស សត្តសង្ខារកេលាយនមជ្ឈត្តបុគ្គលានំ បរិវជ្ជនសេវនតា ទ្វេ ទ្វេ, តទធិមុត្តតាតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សម្មោហវិនោទនិយា វិភង្គដ្ឋកថាយ គហេតព្ពោតិ អយមេត្ថ ហេតុវិភាគោ.

ភូមិវិភាគតោ បនេតេ កាមាវចរា, លោកុត្តរា វា ហោន្តិ, កាមាវចរេសុ ពលវវិបស្សនាទីសុ ឯវ ពោជ្ឈង្គា លព្ភន្តិ, ន ឥតរេសុ. លោកុត្តរេសុ បន សព្ពត្ថ លព្ភន្តិ, រូបាវចរារូបាវចរចិត្តេសុ សព្ពថា ន លព្ភន្តិ អពោធិបក្ខិកត្តា. កេចិ បន ថេរា វិបស្សនាបាទកេសុ កសិណាសុភព្រហ្មវិហារជ្ឈានេសុបិ ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តិ, ន ច តេ បដិសិទ្ធា អដ្ឋកថាចរិយេហិ, តស្មា តេសំ មតេន រូបាវចរាបិ ហោន្តិ, ន កេនចិ បរិយាយេន អរូបាវចរាតិ អយមេត្ថ ភូមិវិភាគោ.

វិវេកតោតិ ឯត្ថ វិវេកោតិ វិវិត្តតា, ស្វាយំ បញ្ចវិធោ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកវសេន. តទង្គវិវេកោតិ វិបស្សនា, វិក្ខម្ភនវិវេកោតិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, សមុច្ឆេទវិវេកោតិ មគ្គោ, បដិបស្សទ្ធិវិវេកោតិ ផលំ, និស្សរណវិវេកោតិ សព្ពនិមិត្តនិស្សដំ និព្ពានំ. តត្រិមេ តទង្គសមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកនិស្សិតា ហោន្តិ. តថា ហេតេ វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតា, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតា. មគ្គកាលេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតា, អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតា, ផលក្ខណេ កិច្ចតោ បដិបស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតា. អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតា ច ហោន្តិ. កេសញ្ចិ ថេរានំ មតេ វិបស្សនាបាទករូបាវចរជ្ឈានក្ខណេ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតាវាតិ បញ្ចវិវេកនិស្សិតាបិ ហោន្តីតិ អយមេត្ថ វិវេកោ. ឯវំ វិញ្ញេយ្យោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

ពោជ្ឈង្គវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.