មគ្គង្គវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

មគ្គង្គវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – អរិយោតិ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសេហិ អារកត្តា, អរិយភាវករត្តា ច អរិយោ, អដ្ឋ អង្គានិ អស្សាតិ អដ្ឋង្គិកោ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គីយតិ, និព្ពានំ វា មគ្គតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ. សេយ្យថិទន្តិ សោ កតមោតិ ចេ, ឥទានិ ស្វាយំ មគ្គោ ចតុរង្គិនី វិយ សេនា អង្គមត្តមេវ ហោតិ, អង្គវិនិមុត្តោ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធី’’តិ អាហ. តត្ថ សម្មា បស្សតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ, បញ្ញា. សម្មា សង្កប្បេតិ តក្កេតីតិ សម្មាសង្កប្បោ, វិតក្កោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. តតោ ធម្មភេទោបិ វិភង្គនយោបិ ពោជ្ឈង្គេសុ វុត្តសទិសោ.

អភិធម្មភាជនីយេ បន វិរតិត្តយវជ្ជិតោ បញ្ចង្គិកោបិ មគ្គោ វិភត្តោ, តញ្ច បញ្ចន្នំ អង្គានំ កិច្ចាធិកតំ, វិរតីនញ្ច អវុត្តសិទ្ធតំ សន្ធាយ, វិរតិវជ្ជិតស្ស បន លោកុត្តរមគ្គស្ស អភាវា សោបិ អដ្ឋង្គិកោវាតិ វេទិតព្ពោ.

បញ្ហាបុច្ឆកេបិ សម្មាសង្កប្បោ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោវ, សេសា ទ្វីហិ. សម្មាសង្កប្បោ អវិតក្កវិចារមត្តោ, បីតិសហគតោ សុខសហគតោវ, ន ឧបេក្ខាសហគតោ, សេសា តិធាបិ. សម្មាទិដ្ឋិ ហេតុ, សេសា នហេតូតិ អយំ វិសេសោ. សេសំ សមមេវ. ឥទានិ បន –

កមតោ កិច្ចភេទតោ, ភូមិភេទវិវេកតោ;

មគ្គង្គេសុ វិជានីយោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កមតោ តាវ អយម្បិ ទេសនាក្កមោវ. ភគវតា ហិ និព្ពានាធិគមាយ បដិបន្នស្ស បញ្ញាបជ្ជោតបញ្ញាសត្ថតាយ អវិជ្ជន្ធការវិធមនតោ ពហូបការត្តា បឋមំ សម្មាទិដ្ឋិ ទេសិតា. តតោ ហេរញ្ញិកស្ស កហាបណបរិវត្តកហត្ថោ វិយ យថាសភាវទស្សនស្ស សម្មាទិដ្ឋិយា ពហូបការត្តា សម្មាសង្កប្បោ. ស្វាយំ យថា សម្មាទិដ្ឋិយា, ឯវំ សម្មាវាចាយបិ ឧបការកោ. យថាហ ‘‘បុព្ពេ ខោ, គហបតិ, តក្កេត្វា វិចារេត្វា បច្ឆា វាចំ ភិន្ទតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣), តស្មា តទនន្តរំ សម្មាវាចា. យស្មា បន វាចាយ សំវិទហិត្វា លោកេ កម្មន្តេ បយោជេន្តិ, តស្មា តទនន្តរំ សម្មាកម្មន្តោ. កាយវចីទុច្ចរិតំ បហាយ ឧភយសុចរិតំ បូរេន្តស្សេវ យស្មា អាជីវដ្ឋមកំ សីលំ បូរតិ, ន ឥតរស្ស, តស្មា តទុភយានន្តរំ សម្មាអាជីវោ វុត្តោ. ឯវំ ‘‘វិសុទ្ធទិដ្ឋិសីលេនាបិ ឯត្តាវតា បរិតោសំ អកត្វា ឥទំ វីរិយំ អារភិតព្ព’’ន្តិ ទស្សេតុំ តទនន្តរំ សម្មាវាយាមោ. អារទ្ធវីរិយេនាបិ កាយាទីសុ សតិ សូបដ្ឋិតា កាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ តទនន្តរំ សម្មាសតិ. សូបដ្ឋិតាយ សតិយា ឯកត្តារម្មណេ ចិត្តំ សមាធាតុំ សក្កាតិ តទនន្តរំ សម្មាសមាធិ វុត្តោតិ អយំ តាវេត្ថ កមោ.

កិច្ចតោ បនេសំ ឯកេកស្ស តីណិ តីណិ កិច្ចានិ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ តាវ អញ្ញេហិបិ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ សទ្ធិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតិ, អារម្មណតោ និរោធសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, អសម្មោហតោ សេសសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. ឯវំ សម្មាសង្កប្បាទីនំ មិច្ឆាសង្កប្បបជហនាទិវសេន យថានុរូបន្តិ កិច្ចតា វេទិតព្ពា. វិសេសតោ បនេត្ថ សម្មាសង្កប្បោ សហជាតធម្មេ អភិនិរោបេតិ, សម្មាវាចា បរិគ្គណ្ហាតិ, សម្មាកម្មន្តោ សមុដ្ឋាបេតិ, សម្មាអាជីវោ វោទាបេតិ, សម្មាវាយាមោ បគ្គណ្ហាតិ, សម្មាសតិ ឧបដ្ឋាបេតិ, សម្មាសមាធិ សមាទហតីតិ ឥទមេត្ថ កិច្ចំ.

ភេទតោ បន បុព្ពភាគេ សម្មាទិដ្ឋិ ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា ចតូសុ សច្ចេសុ ញាណវសេន នានក្ខណា នានារម្មណា នានានាមា ហោតិ, ទុតិយោ បន នេក្ខម្មអព្យាបាទអវិហិំសាសង្កប្បវសេន, វិរតិយោ ចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតតិវិធកាយទុច្ចរិតមិច្ឆាជីវវិរមណសង្ខាតចេតនាវសេនបិ វិរតិវសេនបិ, ឆដ្ឋសត្តមា ចតុព្ពិធសម្មប្បធានសតិបដ្ឋានវសេន នានក្ខណា នានារម្មណា នានានាមា ហោន្តិ. មគ្គកាលេ បនេតេ សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ ឯកក្ខណា ឯការម្មណា. កិច្ចតោ បន តានិ បុព្ពភាគេ នានានាមានិ លភន្តិ, សម្មាសមាធិ បន បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានវសេន នានក្ខណោ នានានាមោ, មគ្គក្ខណេ បន ឯការម្មណោ ហោតិ. ឯកស្ស ហិ បឋមមគ្គោ បាទកជ្ឈានាទិនិយមតោ បឋមជ្ឈានាទិកោ វា ទុតិយជ្ឈានាទីសុ អញ្ញតរជ្ឈានិកោ វា, ទុតិយមគ្គាទយោបិស្ស បឋមមគ្គសទិសជ្ឈានិកា វា វិសទិសជ្ឈានិកា វាតិ សោ មគ្គកាលេបិ នានក្ខណោ នានានាមោ វាតិ អយមេត្ថ ភេទោ.

ភូមិតោ ច វិវេកតោ ច វិនិច្ឆយោ ពោជ្ឈង្គេសុ វុត្តានុសារេន វេទិតព្ពោតិ ឯវំ វិជានីយោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

មគ្គង្គវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.