ឈានវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ឈានវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិអាទីសុ បាតិមោក្ខន្តិ សិក្ខាបទសីលំ. តំ ហិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហិ, តស្មា ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សំវរណំ, សំវរន្តិ វា តេនាតិ សំវរោ, បាតិមោក្ខមេវ សំវរោ បាតិមោក្ខសំវរោ, កម្មវាចាបរិយោសានេ ឥជ្ឈនកស្ស អត្ថតោ ចេតនាទិរូបស្ស បាតិមោក្ខសំវរសីលស្សេវេតំ អធិវចនំ. តេន សំវុតោ បិហិតកាយវចីបយោគោតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ. វិហរតីតិ ឥរិយតិ បវត្តេតិ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ ឯត្ថ អាចរិតព្ពតោ អាចារោ, គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គុន្នំ ចរណដ្ឋានំ. តំសទិសតាយ បន សព្ពោបិ បវត្តិវិសយោ គោចរោតិ វេទិតព្ពោ. តេសំ វិភាគោ និទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

និទ្ទេសេ ហិ –

‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោតិ អត្ថិ អាចារោ, អត្ថិ អនាចារោ. តត្ថ កតមោ អនាចារោ? កាយិកោ វីតិក្កមោ, វាចសិកោ វីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ, អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ, សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អនាចារោ, ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេន វា បត្ត…បេ… បុប្ផផលសិនានទន្តកដ្ឋទានេន វា ចាដុកម្យតាយ វា មុគ្គសុប្យតាយ វា បារិភដុតាយ វា ជង្ឃបេសនិកេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ពុទ្ធបតិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ.

‘‘តត្ថ កតមោ អាចារោ? កាយិកោ អវីតិក្កមោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥១៣) –

វុត្តវិបរិយាយេន អាចារោ និទ្ទិដ្ឋោ.

‘‘គោចរោតិ អត្ថិ គោចរោ, អត្ថិ អគោចរោ. តត្ថ កតមោ អគោចរោ? ឥធេកច្ចោ វេសិយាគោចរោ វា ហោតិ, វិធវា…បេ… ថុល្លកុមារីបណ្ឌកភិក្ខុនីបានាគារគោចរោ វា, សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន សំសគ្គេន, យានិ វា បន តានិ កុលានិ អស្សទ្ធានិ អប្បសន្នានិ…បេ… តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ, អយំ វុច្ចតិ អគោចរោ.

‘‘តត្ថ កតមោ គោចរោ? ឥធេកច្ចោ ន វេសិយាគោចរោ ហោតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៥១៤) –

វុត្តវិបរិយាយេន គោចរោ និទ្ទិដ្ឋោ.

អបិចេត្ថ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បុរតោ គមននិសីទនចង្កមនឃដ្ដនាភិភវនាទិកាយិកាចិត្តីការកិរិយានញ្ចេវ ថេរេ ភិក្ខូ អនាបុច្ឆា ធម្មកថនខុំសនាទិវាចសិកាចិត្តីការកិរិយានញ្ច អនាចារានំ បដិបក្ខវសេន កាយិកវាចសិកោ អាចារោ វេទិតព្ពោ. អបិច ភិក្ខុ សគារវោ សប្បតិស្សោ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ បាសាទិកេន អភិក្កន្តាទិនា ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ អាភិសមាចារិកេសុ សក្កច្ចការី គរុចិត្តីការពហុលោ វិហរតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ. គោចរោ បន តិវិធោ ឧបនិស្សយគោចរោ អារក្ខគោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោតិ. តត្ថ ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ កល្យាណមិត្តោ ឧបនិស្សយគោចរោ នាម. អន្តរឃរាទីសុ ឱក្ខិត្តចក្ខុតាទីហិ ទិសា វិទិសា អនោលោកេត្វា គមនំ អារក្ខគោចរោ នាម. ចត្តារោ បន សតិបដ្ឋានា ឧបនិពន្ធគោចរោ នាម. យត្ថ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ, អយំ តិវិធោបេត្ថ គោចរោតិ វេទិតព្ពោ. ឥមិនាតិ ឥមិនា អាចារេន, គោចរេន ច សមន្នាគតោ អាចារគោចរសម្បន្នោ នាម.

អណុមត្តេសុ វជ្ជេសូតិ អណុប្បមាណេសុ ទោសេសុ. ភយទស្សាវីតិ ភយទស្សនសីលោ, អណុមត្តំ រេណុំ សិនេរុសទិសំ បស្សន្តោ វិយ សព្ពលហុកម្បិ ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តំ បារាជិកសទិសំ កត្វា វជ្ជតោ ភយតោ ទស្សនសីលោតិ អត្ថោ. សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ យំ កិញ្ចិ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិតព្ពំ, តំ សុដ្ឋុ អាទាយ គហេត្វា សិក្ខតិ.

ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោតិ មនច្ឆដ្ឋេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ រូបាទិអារម្មណនិមិត្តាទីនំ អគ្គហណសង្ខាតសតិសំវរេន បិហិតទ្វារោ. ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ បិណ្ឌបាតេ បដិគ្គហណបរិភោគេសុ បច្ចវេក្ខណញាណវសេន ចេវ អប្បិច្ឆតាទីហិ ច មត្តជាននកោ, បិណ្ឌបាតវសេន ចេត្ថ ចតុន្នំ បច្ចយានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. អថ វា ភុញ្ជិតព្ពតោ ភោជនន្តិ ចតុន្នំ បច្ចយានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. បុព្ពរត្តាបររត្តន្តិ ឯត្ថ អឌ្ឍរត្តិសង្ខាតាយ រត្តិយា បុព្ពេ បុព្ពរត្តំ, ឥមិនា បឋមយាមញ្ចេវ បច្ឆាភត្តញ្ច គណ្ហាតិ. រត្តិយា បច្ឆា អបររត្តំ, ឥមិនា បច្ឆិមយាមញ្ចេវ បុរេភត្តញ្ច គណ្ហាតិ. បច្ឆិមយាមោ បនស្ស ភិក្ខុនោ និទ្ទាកិលមថវិនោទនោកាសោតិ ន គហិតោ.

ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោតិ អសុភភាវនាសង្ខាតស្ស ភាវនារាមស្ស អនុយោគសង្ខាតំ អាសេវនភាវនំ អនុយុត្តោ ចង្កមននិសជ្ជាហិ យោនិសោមនសិការេន អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តបរិសោធនេ យុត្តប្បយុត្តោតិ អត្ថោ. សាតច្ចំ នេបក្កន្តិ សតតំ បវត្តយិតព្ពតោ សាតច្ចសង្ខាតំ វីរិយំ, បរិបាកគតត្តា នេបក្កសង្ខាតញ្ច បញ្ញំ អនុយុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា វីរិយបញ្ញាហិ យុត្តស្សេវ ជាគរិយានុយោគសិទ្ធីតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ តំ ជាគរិយានុយោគំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘ពោធិបក្ខិកានំ ធម្មាន’’ន្តិអាទិមាហ. ពោធិបក្ខិកានំ ធម្មានន្តិ ចតុសច្ចាវពោធសង្ខាតស្ស មគ្គញាណស្ស បក្ខេ ភវានំ ចតុសច្ចសតិបដ្ឋានាទិសត្តតិំសធម្មានំ. និទ្ទេសេ បនស្ស លោកិយភាវនាយ វិសេសពោធិបក្ខិយធម្មេ ឯការម្មណេ បវត្តនសមត្ថតាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គា ឯវ និទ្ទិដ្ឋា. តេសំ គហណេន បន សេសានម្បិ តត្ថ គហណំ វេទិតព្ពំ. សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេតិអាទីសុ អភិក្កន្តំ វុច្ចតិ បុរតោ គមនំ, បដិក្កន្តំ និវត្តនំ, តទុភយញ្ច ឋាននិសជ្ជាសយនេសុបិ បុរតោ, បច្ឆតោ ច កាយស្ស អភិគមនអបគមនវសេន លព្ភតិ. សម្បជានការី ហោតីតិ សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចការី, សម្បជញ្ញស្សេវ វា ការី, សម្បជញ្ញ-គ្គហណេន ចេត្ថ អវិប្បយោគតោ សតិបិ គហិតាវ ហោតិ. តេនេវស្ស និទ្ទេសេ ‘‘សតោ សម្បជានោ អភិក្កមតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

អាលោកិតេតិអាទីសុ អាលោកិតំ នាម បុរតោ បេក្ខនំ. វិលោកិតំ នាម អនុទិសាបេក្ខនំ. ឥមេសំ បន ទ្វិន្នំ គហណេន ហេដ្ឋា ឧបរិ បច្ឆតោ បេក្ខនសង្ខាតានិ ឱលោកិតុល្លោកិតាបលោកិតានិបិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

សមិញ្ជិតេ បសារិតេតិ បព្ពានំ សមិញ្ជនេ, បសារណេ ច. សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេតិ ឯត្ថ សង្ឃាដិចីវរានំ និវាសនបារុបនវសេន, បត្តស្ស ភិក្ខាបដិគ្គហណាទិវសេន ច បរិភោគោ ធារណំ នាម. អសិតេតិ បិណ្ឌបាតាទិភោជនេ. បីតេតិ យាគុអាទិបានេ. ខាយិតេតិ បិដ្ឋខជ្ជាទិខាទនេ. សាយិតេតិ មធុផាណិតាទិសាយិតេ. ឧច្ចារបស្សាវកម្មេតិ ឧច្ចារស្ស ច បស្សាវស្ស ច ករណេ. គតេតិ គមនេ. ឋិតេតិ ឋានេ. និសិន្នេតិ និសជ្ជាយ. សុត្តេតិ សយនេ. ជាគរិតេតិ ជាគរណេ. ឯត្ថ ច ភិក្ខាចារគមនាទិវសេន ‘‘អភិក្កន្តេ’’តិ វុត្តំ. វិហារេ បន ចង្កមនាទិឥរិយាបថវសេនេវ ‘‘គតេ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ភាសិតេតិ កថនេ. តុណ្ហីភាវេតិ អកថនេ.

សព្ពេសុ បន តេសុ អភិក្កន្តាទីសុ បច្ចេកំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ចតុព្ពិធំ សម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អភិក្កមិតុកាមតាទិចិត្តេ ឧប្បន្នេ ចិត្តវសេនេវ គមនាទិំ អកត្វា ‘‘កិំ នុ មេ តត្ថ គតេន អត្ថោ’’តិ បរិគ្គណ្ហិត្វា ចេតិយទស្សនាទិនោ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បរិគ្គណ្ហនំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ នាម. សាត្ថកេសុ បនេតេសុ គមនាទីសុ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយានញ្ចេវ សល្លេខបដិបត្តិវិឃាតករានំ កាយិកចេតសិកបរិក្កិលេសានញ្ច សព្ពេសានំ សព្ភាវាភាវំ បរិគ្គហេត្វា សប្បាយបរិគ្គណ្ហនំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ នាម. ឯវំ បរិគ្គហិតសាត្ថកសប្បាយស្ស បន អដ្ឋតិំសាយ កម្មដ្ឋានេសុ, វិបស្សនាយ វា អត្តនោ អភិរុចិតំ កម្មដ្ឋានសង្ខាតំ គោចរំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ អភិក្កមាទីនំ ករណំ គោចរសម្បជញ្ញំ នាម. អភិក្កមាទីសុ បន អន្ធពាលបុថុជ្ជនា ‘‘អត្តា អភិក្កមាទីនិ ករោតិ, អហំ ករោមី’’តិ វា សម្មុយ្ហន្តិ, តថា អសម្មុយ្ហិត្វា ‘‘អភិក្កមិតុកាមតាទិចិត្តកិរិយវាយោធាតុ វិប្ផារាទិការណសាមគ្គិយា អយំ កាយសង្ខាតោ អដ្ឋិសង្ឃាដោ អភិក្កមាទីនិ ករោតិ, តតោ អញ្ញោ អព្ភន្តរេ អត្តា វា សត្តោ វា អភិក្កមន្តោ វា បដិក្កមន្តោ វា…បេ… តុណ្ហី ភវន្តោ វា នត្ថី’’តិ ឯវមាទិនា យាថាវតោ ជាននវសេន បញ្ញាយ បវត្តនំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ នាម. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៥០៨) គហេតព្ពោ.

ឥទានិ យស្មា យស្ស អព្ភន្តរេ យថាវុត្តា ឯត្តកា គុណា នត្ថិ, តស្ស អរញ្ញវាសោ បន មក្កដាទីនំ វិយ អនុច្ឆវិកោ ន ហោតិ, ឧបចារមត្តម្បិស្ស ឈានំ ន ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស បន សន្តិ, តស្ស អរញ្ញវាសោ អនុច្ឆវិកោ ហោតិ. សោ ហិ តត្ថ សព្ពប្បការជ្ឈានំ និព្ពត្តេតុំ សក្កោតិ, អរញ្ញវាសញ្ចេវ អារញ្ញកេ ច ឧបសោភេតិ, សកលញ្ច សាសនំ បសាទេតិ, តស្មា ឯវរូបស្ស ភិក្ខុនោ ឧបាសនដ្ឋានយោគបថំ សប្បាយសេនាសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិវិត្តន្តិ សុញ្ញំ. សេតិ ចេវ អាសតិ ច ឯត្ថាតិ សេនាសនំ, មញ្ចាទិ, វិហារាទិ ច. តេនេវស្ស និទ្ទេសេ ‘‘មញ្ចោ បីឋ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ឥទានិ អញ្ញម្បិស្ស បភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អរញ្ញន្តិ វិនយបរិយាយេន តាវ ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ, សុត្តន្តបរិយាយេន ច អារញ្ញកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិមំ អរញ្ញន្តិ វុត្តំ, អភិធម្មបរិយាយេន បន គាមទ្វារស្ស ឥន្ទខីលតោ ពហិ សព្ពំ ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា’’តិ (វិភ. ៥២៩) ហិ វុត្តំ. កន្ទរន្តិ កំ វុច្ចតិ ឧទកំ, តេន ទរិតំ ឧទកេន ភិន្នំ បព្ពតបទេសំ, យំ ‘‘និតុម្ព’’ន្តិបិ ‘‘នទីកុញ្ជ’’ន្តិបិ វទន្តិ. តត្ថ ហិ រជតបដ្ដសទិសវាលិកាបុលិនេ មណិវិតានសទិសេ សន្ទច្ឆាយេ វនគហនេ និសីទិត្វា មណិក្ខន្ធសទិសេ ឧទកេ សន្ទមានេ សីតេន វាតេន ពីជិយមានស្ស សមណធម្មំ ករោតោ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. គិរិគុហន្តិ ទ្វិន្នំ បព្ពតានមន្តរំ, ឯកស្មិញ្ញេវ វា ឧមង្គសទិសំ មហាវិវរំ. វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសន្តិ ន វបន្តិ. តេនេវស្ស និទ្ទេសេ ‘‘វនបត្ថន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

អព្ភោកាសន្តិ អច្ឆន្នំ. អាកង្ខមានោ បនេត្ថ ចីវរកុដិំ កត្វា វសតិ. បលាលបុញ្ជន្តិ បលាលរាសិំ. មហាបលាលបុញ្ជតោ ហិ បលាលំ និក្កឌ្ឍិត្វា បព្ភារលេណសទិសេ អាលយេ ករោន្តិ, គច្ឆគុម្ពាទីនម្បិ ឧបរិ បលាលំ បក្ខិបិត្វា ហេដ្ឋា និសីទន្តិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អប្បសទ្ទន្តិអាទីសុ វចនសទ្ទេន វិរហិតត្តា អប្បសទ្ទំ. នគរនិគ្ឃោសសទ្ទេន ចេវ មិគបក្ខិនិគ្ឃោសេន ច រហិតត្តា អប្បនិគ្ឃោសំ. វិជនវាតន្តិ អនុសញ្ចរកជនស្ស សរីរវាតេន វិរហិតត្តា វិជនវាតំ, ‘‘វិជនវាទ’’ន្តិបិ បាឋោ. សេនាសនស្ស អន្តោ ជនវាទសទ្ទេន រហិតន្តិ អត្ថោ. មនុស្សានំ រហស្ស កិរិយារហត្តា មនុស្សរាហស្សេយ្យកំ, តតោ តតោ បដិនិវត្តិត្វា សម្មទេវ កម្មដ្ឋានេ ចិត្តស្ស លីយនតោ បដិសល្លានសង្ខាតស្ស វិវេកស្ស ភាវនារាមស្ស អនុរូបត្តា បដិសល្លានសារុប្បំ. ភជតីតិ សម្ពន្ធោ. អរញ្ញគតោតិអាទីសុ អរញ្ញំ, រុក្ខមូលញ្ច ឋបេត្វា អវសេសំ សព្ពម្បិ សេនាសនំ សុញ្ញាគារេន សង្គហិតំ.

បល្លង្កំ អាភុជិត្វាតិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមកាយំ ឧជុំ ឋបេត្វា, អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. ឯវំ និសិន្នស្ស ហិ ចម្មមំសនហារូនិ ន បណមន្តិ, អថស្ស តេសំ អបណមនបច្ចយា ខណេ ខណេ វេទនា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តតោ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ វុទ្ធិំ ឧបគច្ឆតិ. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតិំ បដ្ឋបេត្វា, មុខសមីបេ វា កត្វា. តេនេវស្ស និទ្ទេសេ ‘‘អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សូបដ្ឋិតា, នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា’’តិ (វិភ. ៥៣៧) វុត្តំ. មុខនិមិត្តន្តិ ចេត្ថ ឧត្តរោដ្ឋស្ស វេមជ្ឈបទេសោ, យត្ថ នាសិកាវាតោ បដិហញ្ញតិ. អថ វា ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ, មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ, សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ, តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១៦៤) វំ បដិសម្ភិទាយំ វុត្តនយេនបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ ‘‘បរិគ្គហិតនិយ្យានំ សតិំ កត្វា’’តិ.

អភិជ្ឈំ លោកេតិអាទីសុ អភិមុខំ ឈាយតិ ចិន្តេតីតិ អភិជ្ឈា, រាគោ. លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. តេសុ កាមច្ឆន្ទំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ អត្ថោ. វិក្ខម្ភនវសេនេវ វិគតាភិជ្ឈេន, ន ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសទិសេនាតិ អត្ថោ. ចេតសាតិ ចិត្តេន, ឥត្ថម្ភូតោ វិហរតីតិ អត្ថោ. អភិជ្ឈាយាតិ អភិជ្ឈាតោ. ចិត្តំ បរិសោធេតីតិ យថា នំ សា មុញ្ចិត្វា ន បុន គណ្ហាតិ, ឯវំ បរិមោចេតីតិ អត្ថោ. ព្យាបជ្ជតិ ឥមិនា ចិត្តំ បូតិកុម្មាសាទយោ វិយ បកតិំ ជហាតីតិ ព្យាបាទោ. វិការប្បត្តិយា បទុស្សតិ, បរំ វា បទូសេតិ វិនាសេតីតិ បទោសោ, ឧភយម្បេតំ កោធស្សេវាធិវចនំ. យស្មា ចេតំ សព្ពកម្មដ្ឋានសាធារណវសេន ទេសីយតិ, តស្មា ‘‘សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី’’តិ ឯវំ មេត្តាវសេន អវត្វា ‘‘អព្យាបន្នចិត្តោ’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ.

ថិនំ ចិត្តស្ស គេលញ្ញំ, មិទ្ធំ ចេតសិកានំ. អាលោកសញ្ញីតិ រត្តិយម្បិ ទិវាបិ ទិដ្ឋអាលោកសញ្ជាននសញ្ញាយ សមន្នាគតោ, តាយ បន អាលោកសញ្ញាយ ថិនមិទ្ធវិនោទនស្ស វិសេសតោ សតិសម្បជញ្ញំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សតោ សម្បជានោ’’តិ.

អនុទ្ធតោតិ អវិក្ខិត្តោ តថា ឯវ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ. តិណ្ណវិចិកិច្ឆោតិ វិចិកិច្ឆំ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ. អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសូតិ អនវជ្ជធម្មេសុ ‘‘កថំ ឥមេ, កថំ ឥមេ’’តិ ឯវំ បវត្តនតោ កថំកថីសង្ខាតាយ វិចិកិច្ឆាយ វិរហិតោ. ឯវំ បញ្ចនីវរណប្បហានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា អប្បហីននីវរណស្ស ឈានំ ន ឧប្បជ្ជតិ, ន ហិ កាមច្ឆន្ទាទីហិ នានាវិសយវិក្ខិត្តចិត្តំ ឯកត្តារម្មណេ សមាធិយតិ, ន កាមធាតុសមតិក្កមនាយ វា បដិបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សោតិ យោ យថាវុត្តសីលាទិគុណេ បតិដ្ឋាយ អរញ្ញាទិអនុរូបសេនាសនគតោ អត្តនោ ចរិយានុកុលកម្មដ្ឋានេ លីនុទ្ធច្ចរហិតាយ សាតច្ចកិរិយាយ ឧប្បាទិតុបចារជ្ឈានេន បហីនបញ្ចនីវរណោ បឋមជ្ឈានាធិគមាយ វាយមតិ, សោតិ អត្ថោ.

ចេតសោ ឧបក្កិលេសេតិ ចិត្តស្ស អប្បភស្សរភាវករណេ. បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេតិ យស្មា ឥមេ នីវរណា ឧប្បជ្ជមានា អនុប្បន្នាយ លោកិយលោកុត្តរាយ បញ្ញាយ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ, ឧប្បន្នាយ បន លោកិយអដ្ឋសមាបត្តិយា, អភិញ្ញាភូតាយ វា មូលំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា បាតេន្តិ, តស្មា ‘‘បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា’’តិ វុច្ចន្តិ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទីសុ កាមេហីតិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេហិ. វិវិច្ចេវាតិ វិវិច្ចិត្វា វិនា ហុត្វា, អបក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. និយមត្ថេន បនេត្ថ ឯវ-ការេន ឈានបដិបក្ខភូតានំ កាមានំ បរិច្ចាគេនេវ បឋមជ្ឈានាធិគមោ, អន្ធការបរិច្ចាគេនេវ ទីបប្បវត្តិ វិយាតិ ទស្សេតិ. ឧត្តរបទេបិ ចេស ឯវ-ការោ អានេត្វា ‘‘វិវិច្ចេវ អកុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ សម្ពន្ធិតព្ពោ. ន ហិ សក្កា កាមតោ អញ្ញេហិ នីវរណសង្ខាតេហិ អកុសលធម្មេហិ អវិវិច្ចាបិ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ. បទទ្វយេបិ បន ‘‘វិវិច្ចា’’តិ ឥមិនា កាយវិវេកាទីសុ, តទង្គវិវេកាទីសុ ច តទង្គនិស្សរណវិវេកវជ្ជិតា សព្ពេបិ វិវេកា ឥធ អធិប្បេតា. វត្ថុកាមវិវេកវចនតោ ហិ កាយវិវេកោ វុត្តោ, កិលេសកាមេហិ បន សេសាកុសលេហិ ច វិវេកវចនតោ ចិត្តឧបធិវិវេកា, វិក្ខម្ភនាទិវិវេកា ច វុត្តា. លោកុត្តរជ្ឈានម្បិ សង្គហិតត្តា ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមេតេន បទទ្វយេន យថាក្កមំ កាមច្ឆន្ទនីវរណសេសនីវរណវិក្ខម្ភនាទិកោ វុត្តោ. ឯវំ ឱឃាទីសុបិ យថារហំ យោជេតព្ពំ.

ឯត្តាវតា ច បឋមស្ស ឈានស្ស បហានង្គំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយោគង្គំ ទស្សេតុំ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វិតក្កេន ច វិចារេន ច សហ វត្តតិ រុក្ខោ វិយ បុប្ផេន, ផលេន ចាតិ ឥទំ ឈានំ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិវេកជន្តិ ឯត្ថ វិវិត្តិ វិវេកោ, នីវរណវិគមោតិ អត្ថោ. វិវិត្តោតិ វា វិវេកោ, នីវរណវិវិត្តោ ឈានសម្បយុត្តធម្មរាសីតិ អត្ថោ, តស្មា វិវេកតោ, តស្មិំ វា វិវេកេ ជាតន្តិ វិវេកជំ. បីតិសុខន្តិ ឯត្ថ បីតីតិ អប្បនាប្បត្តា ផរណាបីតិ, សុខញ្ច តំសម្បយុត្តំ, ឥតិ អយញ្ច បីតិ ឥទញ្ច សុខំ អស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា អត្ថីតិ ឥទំ ឈានំ ‘‘បីតិសុខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អថ វា បីតិ ច សុខញ្ច បីតិសុខំ, វិវេកជំ បីតិសុខំ អស្ស, អស្មិំ វាតិ វិវេកជំ បីតិសុខំ, ឯវំ ឯកបទវសេន ‘‘វិវេកជបីតិសុខ’’ន្តិ វត្តព្ពេ និគ្គហីតាគមំ កត្វា ‘‘វិវេកជំ បីតិសុខ’’ន្តិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. យថេវ ហិ ឈានំ, ឯវំ បីតិសុខម្បិ វិវេកជមេវ ហោតីតិ. បឋមំ ឈានន្តិ គណនានុបុព្ពតោ បឋមំ, បឋមំ ឧប្បត្តិតោបិ បឋមំ. អារម្មណូបនិជ្ឈានតោ, បច្ចនីកឈាបនតោ វា ឈានំ, ឥមិនា នយេន ឧបរិ ‘‘ទុតិយំ ឈាន’’ន្តិអាទីសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯវំ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បឋមំ ឈានំ អធិគន្ត្វា តទនុរូបេន ឥរិយាបថវិហារេន បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ចិត្តេកគ្គតា កិញ្ចាបិ ‘‘សវិតក្កសវិចារ’’ន្តិ ឥមស្មិំ បាឋេ ន និទ្ទិដ្ឋា, តថាបិ វិភង្គេ ‘‘ឈានន្តិ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តស្សេកគ្គតា’’តិ (វិភ. ៥៦៩) វុត្តត្តា អង្គមេវ.

ឯវំ បឋមជ្ឈានាធិគមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទនន្តរំ អធិគតបឋមជ្ឈានស្ស តំ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនវុដ្ឋានាធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណសង្ខាតាហិ បញ្ចហិ វសីហិ វសីភូតំ កត្វា តតោ វុដ្ឋាយ តត្ថ អាសន្ននីវរណបច្ចត្ថិកតាយ ចេវ ឱឡារិកវិតក្កវិចារក្ខោភសមង្គិតាយ ច ទោសំ ទិស្វា និកន្តិំ បរិយាទាយ វិតក្កាទិភេទោឡារិកង្គប្បហានាយ, បីតិអាទិសន្តង្គបដិលាភាយ ច តទេវ កម្មដ្ឋានំ បុនប្បុនំ មនសិករោតោ ទុតិយំ ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តប្បាទកញ្ច លោកុត្តរជ្ឈានំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ទស្សេតុំ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វូបសមាតិ សមតិក្កមា, ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ អបាតុភាវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អជ្ឈត្តន្តិ អត្តនិ ជាតំ, អត្តសន្តានេ និព្ពត្តន្តិ អត្ថោ. សម្បសាទនន្តិ សទ្ធាសង្ខាតសម្បសាទនយោគតោ ឈានម្បិ សម្បសាទនំ នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយ. ឯកោទិភាវន្តិ ឯត្ថ វិតក្កវិចារេហិ អនជ្ឈារុឡ្ហត្តា ឯកោ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧទេតីតិ ឯកោទិ, សមាធិ. តំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ ទុតិយជ្ឈានំ ឯកោទិភាវំ. សោ បនាយំ ឯកោទិ យស្មា ចេតសោ, ន សត្តស្ស, ន ជីវស្ស, តស្មា ឯតំ ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ វុត្តំ.

ននុ ចាយំ សទ្ធា បឋមជ្ឈានេបិ អត្ថិ, អយញ្ច ឯកោទិនាមកោ សមាធិ, អថ កស្មា ឥទមេវ ឯវំ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – ឥមស្មិញ្ហិ ឈានេ វិតក្កវិចារក្ខោភាភាវេន ពលវតី សទ្ធា, សមាធិ ច, តស្មា ឥទមេវ ឯវំ វុត្តន្តិ. អវិតក្កំ អវិចារន្តិ ភាវនាយ បហីនត្តា នត្ថិ ឯតស្មិំ, ឯតស្ស វា វិតក្កោ វិចារោ, ន តតិយជ្ឈានាទិ វិយ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទិ វិយ ច អភាវប្បត្តិតោ, តស្មា ឥមស្ស ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ឥទំ ការណវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សមាធិជន្តិ បឋមជ្ឈានសមាធិតោ, សម្បយុត្តសមាធិតោ វា ជាតំ, វិតក្កាទិក្ខោភាភាវេន ចេតស្ស វណ្ណភណនត្ថំ ឥទមេវ ‘‘សមាធិជ’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯវំ ទុវង្គវិប្បហីនំ តិវង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណាទិយុត្តំ ទុតិយំ ឈានំ អធិគន្ត្វា វុត្តនយេន វត្តតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ទុតិយជ្ឈានាធិគមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទនន្តរំ អធិគតទុតិយជ្ឈានស្ស តំ វុត្តនយេនេវ វសីភូតំ កត្វា តត្ថ អាសន្នវិតក្កវិចារបច្ចត្ថិកតាយ ចេវ ឱឡារិកបីតង្គសមង្គិតាយ ច ទោសំ ទិស្វា និកន្តិំ បរិយាទាយ តទោឡារិកង្គប្បហានាយ សេសសន្តង្គបដិលាភាយ តទេវារម្មណំ បុនប្បុនំ មនសិករោតោ តតិយំ ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តប្បាទកញ្ច លោកុត្តរំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បីតិយា ច វិរាគា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិរជ្ជនំ វិរាគោ, សមតិក្កមោ, តស្មា វិរាគា. ច-ការេន វិតក្កវិចារានំ វូបសមំ សម្បិណ្ឌេតិ ‘‘បីតិយា ច វិរាគា, វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមា’’តិ. ឥទញ្ចេតស្ស អាគមនមគ្គបរិទីបនត្ថំ, វណ្ណភណនត្ថញ្ច វុត្តំ. ឧបេក្ខកោ វិហរតីតិ ឯត្ថ ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតិ អបក្ខបតិតា ហុត្វា បស្សតីតិ ឧបេក្ខា, តត្រមជ្ឈត្តតា. តាយ វិសទាយ បីតិវិរាគបទដ្ឋានាយ ថាមគតាយ សមន្នាគតត្តា តតិយជ្ឈានសមង្គី ‘‘ឧបេក្ខកោ’’តិ វុច្ចតិ, វិតក្កាទិក្ខោភាភាវេន បនេសា ឯត្ថេវ បរិព្យត្តកិច្ចា ជាតា, ន បឋមជ្ឈានាទីសូតិ. សតោ ច សម្បជានោតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច វុត្តំ, ឥទញ្ច សតិសម្បជញ្ញពលេនេវ ឋិតំ តំបីតិសហចរិតំ សុខំ, តតោ អបនីតំ វច្ឆោ វិយ ពន្ធនពលេន ធេនុំ បីតិំ ន ឧបគច្ឆតិ, ឥមស្មិញ្ច សតិ អតិមធុរេ សុខេ យោគិនោ ន សារជ្ជន្តិ, នោ អញ្ញថាតិ ឥមម្បិ អត្ថវិសេសំ ទស្សេតុំ ឥធេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ តតិយជ្ឈានសមង្គិនោ សុខបដិសំវេទនាភោគោ នត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ យស្មា តស្ស នាមកាយេន សម្បយុត្តំ អតិបណីតំ សុខំ, តំសមុដ្ឋិតេន តស្ស អតិបណីតេន រូបេន រូបកាយោ ផុដ្ឋោ, យស្ស ផុដ្ឋត្តា ឈានា វុដ្ឋិតោបិ កាយិកសុខំ បដិសំវេទេយ្យ, តស្មា ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតី’’តិ អាហ. យំ តន្តិអាទីសុ យន្តិ យស្មា, យំ ឈានហេតូតិ អត្ថោ. តន្តិ តំ តតិយជ្ឈានសមង្គិបុគ្គលំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាចិក្ខន្តិ បសំសន្តិ. កិន្តិ? ‘‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’’តិ. ឯវំ ឯកង្គវិប្បហីនំ ទុវង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណាទិយុត្តំ តតិយំ ឈានំ អធិគន្ត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. យំ បន ឈានំ វិភង្គេ ‘‘ឈានន្តិ ឧបេក្ខា សតិ សម្បជញ្ញំ សុខំ ចិត្តស្សេកគ្គតា’’តិ (វិភ. ៥៩១) វុត្តំ, តំ សបរិក្ខារំ ឈានំ ទស្សេតុំ បរិយាយេន វុត្តំ. ឧបនិជ្ឈានលក្ខណានំ បន សុខចិត្តេកគ្គតានំ វសេន ទុវង្គិកមេវេតំ វេទិតព្ពំ. យថាហ – ‘‘ទុវង្គិកំ ឈានំ ហោតី’’តិអាទិ (វិភ. ៦២៤).

ឯវំ តតិយជ្ឈានាធិគមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទនន្តរំ អធិគតតតិយជ្ឈានស្ស តំ វសីភូតំ កត្វា តតោ វុដ្ឋាយ តត្ថ វុត្តនយេន ទោសំ ទិស្វា និកន្តិំ បរិយាទាយ ឱឡារិកសុខង្គប្បហានាយ, ឧបេក្ខេកគ្គតាសង្ខាតសេសសន្តង្គបដិលាភាយ ច តទេវ និមិត្តំ មនសិករោតោ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តប្បាទកញ្ច លោកុត្តរំ, តំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ទស្សេតុំ ‘‘សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានាតិ កាយិកស្ស សុខស្ស, ទុក្ខស្ស ច បហានា. បុព្ពេវាតិ តញ្ច ខោ បុព្ពេវ, ន ចតុត្ថជ្ឈានក្ខណេតិ អត្ថោ. សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាតិ ចេតសិកស្ស សុខស្ស, ទុក្ខស្ស ច បុព្ពេវ បហានា. កទា បន តេសំ បហានំ ហោតីតិ? ចតុន្នំ ឈានានំ ឧបចារក្ខណេ. ទុក្ខទោមនស្សសុខសោមនស្សានិ ហិ យថាក្កមំ បឋមាទិចតុន្នំ ឈានានំ ឧបចារក្ខណេ ឯវ បហីយន្តិ. យទិ ឯវំ, កស្មា បនេស ‘‘វិវិច្ចេវ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឯត្ថុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឯត្ថុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៥១០) ឯវំ ឈានេស្វេវ និរោធោ វុត្តោតិ? អតិសយនិរោធស្ស វុត្តត្តា. ឧបចារក្ខណេសុ ហិ យោ និរោធោ, សោ និរោធោ ឯវ, នាតិសយនិរោធោ, សោ បន ឈានក្ខណេសុ ឯវ. តតោ ឯវ ហិ តត្ថ តត្ថ អបរិសេសគ្គហណំ កតន្តិ, តត្ថ តត្ថ បន បហីនាបិ ឯតា វេទនា ឯត្ថ ទុវិញ្ញេយ្យលក្ខណាយ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ ទុក្ខាទិព្យតិរេកេន សុខគ្គហណត្ថំ, វណ្ណភណនត្ថញ្ចស្ស ឈានស្ស សមាហដា, បច្ចយទស្សនត្ថញ្ចស្ស. យថាហ – ‘‘ចត្តារោ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អទុក្ខមសុខាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា, ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៥៨).

ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិន្តិ តត្រមជ្ឈត្តតាសង្ខាតាយ ឧបេក្ខាយ ជនិតសតិយា បារិសុទ្ធិ. និរុបក្លេសតាយ ហិ តំ បរិសុទ្ធត្តំ. ន កេវលញ្ចេត្ថ ឧបេក្ខាយ សតិ ឯវ បរិសុទ្ធា, អបិច ខោ សព្ពេបិ សម្បយុត្តធម្មា, សតិសីសេន បនាយំ ទេសនា កតាតិ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯវំ ឯកង្គវិប្បហីនំ ទុវង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណាទិយុត្តំ ចតុត្ថំ ឈានំ អធិគន្ត្វា តទនុរូបេន ឥរិយាបថវិហារេន បវត្តតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ រូបាវចរលោកុត្តរចតុក្កជ្ឈានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អរូបាវចរជ្ឈានំ ទស្សេន្តោ យំ តត្ថ បឋមំ, ឯវំ អធិគតរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានស្ស ករជរូបេ ទណ្ឌាទានាទីនញ្ចេវ ចក្ខុរោគាទិអាពាធានញ្ច វសេន ទិដ្ឋាទីនវស្ស ករជរូបស្ស សមតិក្កមាយ អាកាសកសិណវិរហិតេសុ នវសុ កសិណេសុ អញ្ញតរស្មិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តស្សារម្មណភូតំ កសិណបដិភាគរូបម្បិ ករជរូបបដិភាគតាយ, អរញ្ញេ សប្បានុពន្ធស្ស ភយេន បលាយតោ រជ្ជុតាលបណ្ណាទិំ សប្បបដិភាគតាយ វិយ សមតិក្កមិតុកាមស្ស បញ្ចហាការេហិ តំ ឈានំ វសីភូតំ កត្វា តតោ វុដ្ឋាយ តត្ថ និព្ពេជនីយរូបបដិភាគារម្មណតាយ, អាសន្នសោមនស្សបច្ចត្ថិកតាយ ច ទោសំ ទិស្វា និកន្តិំ បរិយាទាយ អង្គេសុ សមតិក្កមិតព្ពាភាវេន អារម្មណសមតិក្កមភូតំ អាកាសានញ្ចាយតនំ សន្តតោ មនសិករិត្វា ចក្កវាឡបរិយន្តំ វា យត្តកំ វា ឥច្ឆតិ, តត្តកំ កសិណំ បត្ថរិត្វា វា កសិណំ អមនសិករិត្វា តេន ផុដ្ឋោកាសំ ‘‘អាកាសោ អាកាសោ’’តិ វា ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ វា មនសិការេន កសិណំ ឧគ្ឃាដេត្វា វា តំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសនិមិត្តំ ‘‘អាកាសោ’’តិ បុនប្បុនំ មនសិករោតោ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ សព្ពសោតិ សព្ពាការេន, សព្ពាសំ វា អនវសេសានន្តិ អត្ថោ. រូបសញ្ញានន្តិ សញ្ញាសីសេន វុត្តានំ កុសលវិបាកកិរិយវសេន បញ្ចទសរូបាវចរជ្ឈានានញ្ចេវ តទារម្មណានញ្ច. រូបជ្ឈានម្បិ ហិ ‘‘រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា’’តិ ឯវំ សញ្ញាសីសេន វុច្ចតិ, តទារម្មណកសិណម្បិ រូបន្តិ សញ្ញា នាមមស្សាតិ ‘‘រូបសញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សមតិក្កមាតិ វិរាគា, និរោធា ច. វិភង្គេ បន សញ្ញាសុ សមតិក្កន្តាសុ អារម្មណំ សមតិក្កន្តមេវ ហោតីតិ ‘‘សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា’’តិអាទិនា (វិភ. ៦០២) សញ្ញានមេវ សមតិក្កមោ វុត្តោ, អារម្មណេ អវិរត្តស្ស សញ្ញាសមតិក្កមោ នត្ថេវាតិ តំ សមតិក្កមវសេនាបិ អត្ថវណ្ណនា កាតព្ពាវ.

បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមាតិ ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ, រូបាទីនញ្ច អារម្មណានំ បដិឃាតេន សមុប្បន្នា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសញ្ញា បដិឃសញ្ញា, តាសំ អត្ថង្គមា. កិញ្ចាបិ តា រូបាវចរជ្ឈានសមាបន្នស្សាបិ ន សន្តិ, អថ ខោ ន បហីនត្តា ន សន្តិ. ន ហិ រូបវិរាគាយ រូបាវចរភាវនា សំវត្តតិ, រូបាយត្តាវ ឯតាសំ បវត្តិ, អយំ បន ភាវនា រូបវិរាគាយ សំវត្តតិ, តស្មា តា ឯត្ថ បហីនាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការាតិ នានត្តេ គោចរេ បវត្តានំ, នានត្តានំ វា មនោវិញ្ញាណធាតុវសេន បវត្តានញ្ច ចតុចត្តាលីសកាមាវចរសញ្ញានំ អមនសិការា អនាវជ្ជនា. ឯត្ថ ច រូបបដិឃសញ្ញានំ ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តភវេបិ អនុប្បត្តិតោ ‘‘សមតិក្កមា អត្ថង្គមា’’តិ ឯវំ អភាវោ ឯវ វុត្តោ. ‘‘នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិ អដ្ឋកាមាវចរកុសលានំ នវកិរិយានំ ទសាកុសលានំ វសេន សត្តវីសតិសញ្ញានំ អរូបភវេបិ មនសិការេន ឧប្បត្តិសម្ភវតោ តាសំ អមនសិការា ឥច្ចេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អនន្តោ អាកាសោតិ ឯត្ថ នាស្ស ឧប្បាទន្តោ វា វយន្តោ វា បញ្ញាយតីតិ អនន្តោ. អាកាសោតិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ វុច្ចតិ, មនសិការវសេនបេត្ថ អនន្តតា វេទិតព្ពា. តេនេវ វិភង្គេ វុត្តំ ‘‘តស្មិំ អាកាសេ ចិត្តំ ឋបេតិ…បេ… អនន្តំ ផរតិ, តេន វុច្ចតិ អនន្តោ អាកាសោ’’តិ (វិភ. ៦០៥). ឥទំ បនស្ស ភាវនាការទស្សនំ. អាកាសានញ្ចាយតនន្តិ ឯត្ថ នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ អាកាសមេវ អនន្តំ អាកាសានន្តំ, អាកាសានន្តមេវ អាកាសានញ្ចំ, តទេវ អាកាសានញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន, សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋេន ច អាយតនំ, តំ អារម្មណមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្សាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. តំ ឧបសម្បជ្ជ វុត្តនយេន វិហរតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ អាកាសានញ្ចាយតនាធិគមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យំ តទនន្តរំ អធិគតបឋមារុប្បស្ស តំ វសីភូតំ កត្វា តត្ថ អាសន្នរូបជ្ឈានបច្ចត្ថិកតាយ, រូបបដិភាគាកាសារម្មណតាយ ច ទោសំ ទិស្វា និកន្តិំ បរិយាទាយ តំ សមតិក្កមាយ អាកាសំ ផរិត្វា បវត្តំ វិញ្ញាណំ ‘‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ បុនប្បុនំ មនសិករោតោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយេន ឈានម្បិ អាកាសានញ្ចាយតនំ អារម្មណម្បិ. អារម្មណម្បិ ហិ បុរិមនយេន អាកាសានញ្ចញ្ច តំ បឋមារុប្បស្ស អារម្មណត្តា វុត្តនយេន អាយតនញ្ចាតិ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ឧភយស្សាបិ អប្បវត្តិករណេន, អមនសិករណេន ច ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ តញ្ញេវ បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ អាកាសំ អនន្តតោ ផរិត្វា បវត្តំ ‘‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯវំ មនសិករោតោតិ វុត្តំ ហោតិ, មនសិការវសេន វា អនន្តំ. វិភង្គេបិ ហិ ‘‘អនន្តំ ផរតី’’តិ (វិភ. ៦១០) វុត្តំ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនន្តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន អនន្តមេវ អានញ្ចំ, វិញ្ញាណញ្ច តំ អានញ្ចញ្ចាតិ វិញ្ញាណានន្តន្តិ វត្តព្ពេ រុឡ្ហិតោ ‘‘វិញ្ញាណញ្ច’’ន្តិ វុត្តំ, តទេវ អាយតនមារម្មណមស្សាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯវំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យំ តទនន្តរំ អធិគតទុតិយារុប្បស្ស តំ វសីភូតំ កត្វា តត្ថ អាសន្នាកាសានញ្ចាយតនបច្ចត្ថិកតាយ, តទារម្មណតាយ ច ទោសំ ទិស្វា និកន្តិំ បរិយាទាយ តំ សមតិក្កមាយ បឋមារុប្បវិញ្ញាណាភាវំ ‘‘នត្ថិ នត្ថី’’តិ វា ‘‘សុញ្ញំ សុញ្ញ’’ន្តិ វា ‘‘វិវិត្តំ វិវិត្ត’’ន្តិ វា បុនប្បុនំ មនសិករោតោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពសោ’’តិអាទិមាហ. ឥធាបិ វុត្តនយេន ឈានស្ស, តទារម្មណស្ស ច វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស សមតិក្កមោវ វេទិតព្ពោ. នត្ថិ កិញ្ចីតិ ‘‘នត្ថិ នត្ថិ, សុញ្ញំ សុញ្ញំ, វិវិត្តំ វិវិត្ត’’ន្តិ ឯវំ មនសិករោតោតិ អត្ថោ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ ឯត្ថ នាស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ, អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិស្ស អវសិដ្ឋំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ, អកិញ្ចនស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ, អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណាបគមស្សេតំ អធិវចនំ, អាកិញ្ចញ្ញំ អាយតនមារម្មណមស្សាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯវំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនាធិគមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យំ តទនន្តរំ អធិគតតតិយារុប្បស្ស តំ វសីភូតំ កត្វា តត្ថ អាសន្នវិញ្ញាណញ្ចាយតនបច្ចត្ថិកតាយ ទោសំ ទិស្វា និកន្តិំ បរិយាទាយ តំ សមតិក្កមាយ តទេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ‘‘សន្តំ សន្ត’’ន្តិ បុនប្បុនំ មនសិករោតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវតោ, សុខុមាយ ច ភាវតោ នេវស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស សញ្ញា នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញំ, តទេវ ធម្មាយតនមនាយតនបរិយាបន្នត្តា អាយតនន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ.

អថ វា យាយមេត្ថ សញ្ញា, សា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ នេវសញ្ញា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា, នេវសញ្ញានាសញ្ញា ច សា សម្បយុត្តធម្មានំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. ន កេវលញ្ចេត្ថ សញ្ញាវ ឯទិសី, អបិ តុ ផស្សោបិ នេវផស្សោ នាផស្សោ, ចិត្តម្បិ នេវចិត្តំ នាចិត្តំ, ឯវំ សេសសម្បយុត្តធម្មាបិ, សញ្ញាសីសេន បនាយំ ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេនាតិ អច្ចន្តសុខុមភាវប្បត្តសង្ខារភាវេន. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អយំ បនេត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ បិណ្ឌត្ថប្បកាសនា – ‘‘ឥធ ភិក្ខុ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិអាទិនា សាសនេ លោកិយលោកុត្តរជ្ឈាននិព្ពត្តកបុគ្គលស្ស បតិដ្ឋាភូតសីលេសុ បាតិមោក្ខសំវរសីលវិសុទ្ធិំ ឧបទិសតិ. ‘‘វិហរតី’’តិ ឥមិនា តទនុរូបវិហារសមង្គិភាវំ. ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ ឥមិនា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ, តទុបការកេ ច ធម្មេ. ‘‘អណុមត្តេសូ’’តិអាទិនា យថាវុត្តសីលេហិ អចវនំ, តេសញ្ច អនវសេសតោ សមាទានំ. ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ’’តិ ឥមិនា ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ. ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញូ’’តិ ឥមិនា បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ, សន្តោសាទិគុណញ្ច. ‘‘បុព្ពរត្តាបររត្ត’’ន្តិអាទិនា សីលធុតង្គេសុ បតិដ្ឋិតស្ស ភាវនារាមស្ស តទុបការកេ ធម្មេ. ‘‘ពោធិបក្ខិកាន’’ន្តិអាទិនា បដិបត្តិយា និព្ពេធភាគិយតំ. ‘‘សោ អភិក្កន្តេ’’តិអាទិនា យថាវុត្តគុណានំ អបរិហានាយ, វក្ខមានានញ្ច បដិលាភាយ សតិសម្បយោគំ. ‘‘សោ វិវិត្ត’’ន្តិអាទិនា ភាវនានុរូបសេនាសនបរិគ្គហំ. ‘‘សោ អរញ្ញគតោ’’តិអាទិនា ឈានភាវនារម្ភប្បការំ. ‘‘សោ អភិជ្ឈ’’ន្តិអាទិនា ឈានភាវនាភិយោគេន បហីនបញ្ចនីវរណស្ស ឧបចារជ្ឈានុប្បត្តិំ. ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ’’តិអាទិនា តស្ស ឧបរូបរិ វាយមតោ រូបារូបជ្ឈានុប្បត្តិក្កមំ ឧបទិសតិ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទោ បនេត្ថ វិភង្គនយេ បាកដោ ភវិស្សតិ. តីសុ ហិ នយេសុ មហគ្គតលោកុត្តរា កុសលវិបាកកិរិយចិត្តសម្បយុត្តា វិតក្កវិចារបីតិសុខឧបេក្ខាឯកគ្គតាសង្ខាតា ឈានធម្មា នានានយេហិ វិភត្តា, ឈានសម្បយុត្តា បន សេសកាមាវចរធម្មាវ ឥធ សង្គហិតា. កិញ្ចាបិ បនេត្ថ បាតិមោក្ខសំវរសីលាទយោបិ វុត្តា, តថាបិ តេ ឈានានំ បុព្ពភាគប្បដិបត្តិទស្សនវសេន ចេវ ឈានសម្បយុត្តធម្មវសេន ច វុត្តា, ឥធ បន ន សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

បញ្ហាបុច្ឆកេ បន សិយា កុសលា, សិយា អព្យាកតា, តីណិ ឈានានិ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, ចតុត្ថំ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ, ឧបេក្ខា បនេត្ថ វេទនា ន វត្តព្ពា, សិយា វិបាកា, សិយា វិបាកធម្មធម្មា, បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចារវជ្ជិតំ សវិតក្កសវិចារំ, វិតក្កោ បនេត្ថ អវិតក្កវិចារមត្តោ, វិចារោ ន វត្តព្ពោ, តីណិ ឈានានិ អវិតក្កអវិចារា, ទ្វេ ឈានានិ បីតិវជ្ជិតានិ បីតិសហគតានិ, តីណិ សុខវជ្ជិតានិ សុខសហគតានិ, ចតុត្ថំ ឧបេក្ខាវជ្ជិតំ ឧបេក្ខាសហគតំ, តតិយជ្ឈានេ សុខំ, ឧបេក្ខា ច ឥធ ន វត្តព្ពំ…បេ… សិយា មហគ្គតា, សិយា អប្បមាណា, តីណិ សិយា អប្បមាណារម្មណា, សិយា ន វត្តព្ពា, ចតុត្ថំ តិធាបិ ន វត្តព្ពញ្ច, តីណិ សិយា មគ្គហេតុកា, សិយា មគ្គាធិបតិនោ, សិយា ន វត្តព្ពា, ចតុត្ថំ តិធាបិ ន វត្តព្ពញ្ច…បេ… បីតិ ពហិទ្ធារម្មណានិ, ចតុត្ថំ តិធាបិ ន វត្តព្ពញ្ច…បេ… អនិទស្សនអប្បដិឃា ន ហេតូ…បេ… នោចិត្តចេតសិកា អរណាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បាឡិមុត្តនយោ បនេត្ថ នត្ថិ, ឥតោ បរំ បន ឯត្តកម្បិ អវត្វា វិជ្ជមានដ្ឋានេ ឯវ វក្ខាម.

ឈានវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.