មោហវិច្ឆេទនី

គន្ថារម្ភកថា

១. ការុញ្ញភាវិតំ យស្ស, ញាណចក្ខុ មហោទយំ.

អន្ធភូតស្ស លោកស្ស, ជាតំ សាមញ្ញលោចនំ.

២. តំ ពុទ្ធំ សុគតំ ធីរំ, សសទ្ធម្មំ សសាវកំ.

វន្ទិត្វានុស្សរិត្វា ច, ថោមេត្វា ច វិនាយកំ.

៣. ថេរេ ច ថិរសីលាទិ-គុណាលង្ការសោភិតេ.

សាសនុជ្ជោតកេ ធីរេ, បុព្ពកេ វំសបាលកេ.

៤. វិសុទ្ធិទេវទេវោ យំ, ទេវានំ តិទសាលយេ.

បញ្ញាយ ទេសយី តស្ស, អភិធម្មស្ស មាតិកា.

៥. យា តស្សា វិបុលត្ថាយ, ធម្មសង្គណិអាទិហិ.

អនេកេហិ បការេហិ, បាឡិអដ្ឋកថាហិ ច.

៦. អត្ថោ វិនិច្ឆយោ ចេវ,

វិភត្តោ សាគរូបមោ;

អនន្តនយវោកិណ្ណោ,

ទុក្ខោគាហោ យតោ តតោ.

៧. សមាសេនាភិធម្មត្ថំ, មាតិកាមុខតោខិលំ.

ញាតុកាមេហិ សុទ្ធេហិ, អន្តេវាសីហិ យាចិតោ.

៨. សង្កឌ្ឍិត្វាន នយតោ, បាឡិអដ្ឋកថាគតំ.

អត្ថំ វិនិច្ឆយញ្ចេវ, សមាសេន និរាកុលំ.

៩. សាមត្ថិយគតំ អត្ថំ, និកាយន្តរនិស្សដំ.

មហាវិហារវាសីនំ, កមាភតនយានុគំ.

១០. ទីបយន្តោ នយញ្ញូនំ, សទា សម្មោទការិនិំ.

មោហវិច្ឆេទនិំ នាម, ករិស្សាមត្ថវណ្ណនន្តិ.

គន្ថារម្ភកថា និដ្ឋិតា.

១. ធម្មសង្គណីមាតិកា

តិកបទត្ថវណ្ណនា

តត្ថ អភិធម្មស្ស មាតិកាតិ ឯត្ថ កេនដ្ឋេន អភិធម្មោ? ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន. អតិរេកវិសេសត្ថទីបកោ ហិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ‘‘ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ (សំ. និ. ៤.៨៧; ៥.១៩៥, ១០២២; ម. និ. ៣.៣៨៤, ៣៨៩), អភិក្កន្តវណ្ណា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១; ខុ. បា. ៥.១; សុ. និ. មង្គលសុត្ត; វិ. វ. ៨៥៧) វិយ, តស្មា យថា សមុស្សិតេសុ ពហូសុ ឆត្តេសុ ចេវ ធជេសុ ច យំ អតិរេកប្បមាណំ, វិសេសវណ្ណសណ្ឋានញ្ច ឆត្តំ, តំ អតិច្ឆត្តំ, យោ អតិរេកប្បមាណោ, វិសេសវណ្ណសណ្ឋានោ ច ធជោ, សោ អតិទ្ធជោតិ ច វុច្ចតិ, ឯវមេវ អយម្បិ ធម្មោ ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន ‘‘អភិធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. ភគវតា ហិ សុត្តន្តំ បត្វា ខន្ធាយតនធាតុសច្ចឥន្ទ្រិយបច្ចយាការាទយោ ធម្មា ឯកទេសេន វិភត្តា, ន និប្បទេសេន, អភិធម្មំ បត្វា បន អនេកេហិ នយវិសេសេហិ និប្បទេសតោវ វិភត្តា. ឯវំ ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន ‘‘អភិធម្មោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

កេនដ្ឋេន មាតិកា? មាតុសមដ្ឋេន. មាតា វិយាតិ ហិ មាតិកា យថា បទុមិកំ មុខន្តិ. យថា ហិ មាតា នានាវិធេ បុត្តេ បសវតិ, តេ បាលេតិ, បោសេតិ ច, ឯវមយម្បិ នានាវិធេ ធម្មេ, អត្ថេ ច បសវតិ, តេ ច អវិនស្សមានេ បាលេតិ, បោសេតិ ច, តស្មា ‘‘មាតិកា’’តិ វុច្ចតិ. មាតិកំ ហិ និស្សាយ ធម្មសង្គណីអាទិសត្តប្បករណវសេន វិត្ថារិយមានា អនន្តាបរិមាណា ធម្មា, អត្ថា ច តាយ បសុតា, បាលិតា, បោសិតា វិយ ច ហោន្តិ. តថា ហិ ធម្មសង្គណិប្បករណេ ចតស្សោ វិភត្តិយោ ចិត្តវិភត្តិ រូបវិភត្តិ និក្ខេបរាសិ អត្ថុទ្ធារោតិ. តត្ថ នានានយេហិ ឯកូននវុតិចិត្តវិភាវិនី ចិត្តវិភត្តិ វិត្ថារិយមានា អនន្តាបរិមាណភាណវារា ហោតិ, តទនន្តរំ ឯកវិធាទិនា រូបវិភាវិនី រូបវិភត្តិ វិត្ថារិយមានា អនន្តាបរិមាណភាណវារា ហោតិ, តទនន្តរំ មូលខន្ធទ្វារាទីនិ និក្ខិបិត្វា ទេសិតោ និក្ខេបរាសិ វិត្ថារិយមានោ អនន្តាបរិមាណភាណវារោ ហោតិ, តទនន្តរំ តេបិដកស្ស ពុទ្ធវចនស្ស អដ្ឋកថាភូតោ អត្ថុទ្ធារោ វិត្ថារិយមានោ អនន្តាបរិមាណភាណវារោ ហោតិ. ឯវមិទំ ធម្មសង្គណិប្បករណំ វាចនាមគ្គតោ អតិរេកតេរសមត្តភាណវារម្បិ សមានំ វិត្ថារិយមានំ អនន្តាបរិមាណភាណវារំ ហោតិ.

តថា វិភង្គប្បករណេ ខន្ធវិភង្គោ អាយតនធាតុសច្ចឥន្ទ្រិយបច្ចយាការសតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទពោជ្ឈង្គមគ្គង្គឈានអប្បមញ្ញាសិក្ខាបទបដិសម្ភិទាញាណខុទ្ទកវត្ថុធម្មហទយវិភង្គាតិ អដ្ឋារស វិភង្គា វិភត្តា, តេ សុត្តន្តភាជនីយអភិធម្មភាជនីយាទិនានានយេហិ វិត្ថារិយមានា បច្ចេកំ អនន្តាបរិមាណភាណវារា ហោន្តិ. ឯវមិទំ វិភង្គប្បករណំ វាចនាមគ្គតោ បញ្ចតិំសមត្តភាណវារម្បិ សមានំ វិត្ថារិយមានំ អនន្តាបរិមាណភាណវារំ ហោតិ.

តថា ធាតុកថាបករណំ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិអាទិនា ចុទ្ទសវិធេន វិភត្តំ វាចនាមគ្គតោ អតិរេកឆភាណវារមត្តម្បិ សមានំ វិត្ថារិយមានំ អនន្តាបរិមាណភាណវារំ ហោតិ.

តថា បុគ្គលបញ្ញត្តិប្បករណំ ខន្ធបញ្ញត្តិ អាយតនធាតុសច្ចឥន្ទ្រិយបុគ្គលបញ្ញត្តីតិ ឆព្ពិធេន វិភត្តំ វាចនាមគ្គតោ អតិរេកបញ្ចភាណវារមត្តម្បិ វិត្ថារិយមានំ អនន្តាបរិមាណភាណវារំ ហោតិ.

តថា កថាវត្ថុប្បករណំ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ, បរវាទេ បញ្ច សុត្តសតានីតិ សុត្តសហស្សំ សមោធានេត្វា វិភត្តំ វាចនាមគ្គតោ សង្គីតិអារោបិតនយេន ទីឃនិកាយប្បមាណម្បិ វិត្ថារិយមានំ អនន្តាបរិមាណភាណវារំ ហោតិ.

តថា យមកប្បករណំ មូលយមកំ ខន្ធាយតនធាតុសច្ចសង្ខារអនុសយចិត្តធម្មឥន្ទ្រិយយមកន្តិ ទសវិធេន វិភត្តំ វាចនាមគ្គតោ វីសភាណវារសតម្បិ វិត្ថារិយមានំ អនន្តាបរិមាណភាណវារំ ហោតិ.

បដ្ឋានប្បករណំ ហេតុបច្ចយអារម្មណបច្ចយាទិចតុវីសតិបច្ចយេ គហេត្វា តិកបដ្ឋានាទិចតុវីសតិវិធេន វិភត្តំ បច្ចេកំ កតិបយភាណវារម្បិ វិត្ថារិយមានំ អនន្តាបរិមាណភាណវារំ ហោតិ. ឯវំ អនន្តាបរិមាណានំ ធម្មានំ, អត្ថានញ្ច បសវនតោ, បាលនតោ, បោសនតោ ច ‘‘មាតា វិយាតិ មាតិកា’’តិ វុច្ចតិ. បាលនបោសនញ្ចេត្ថ សម្មុដ្ឋានំ, វិរទ្ធានញ្ច បាឡិអត្ថានំ មាតិកានុសារេន សល្លក្ខេត្វា សមានយនតោ, រក្ខណតោ ច វេទិតព្ពំ. សា បនាយំ បរិច្ឆេទតោ ធម្មសង្គណីមាតិកា វិភង្គមាតិកា ធាតុកថាមាតិកា បុគ្គលបញ្ញត្តិមាតិកា កថាវត្ថុមាតិកា យមកមាតិកា បដ្ឋានមាតិកាតិ សត្តន្នំ បករណានំ អាទិម្ហិ ឋបិតា សត្តវិធា ហោតិ.

តត្ថ ធម្មសង្គណីមាតិកា អាទិ, សាបិ តិកមាតិកា ទុកមាតិកាតិ ទុវិធា. តត្ថ ទ្វាវីសតិ តិកា តិកមាតិកា នាម. ទ្វេចត្តាលីសសតទុកា ទុកមាតិកា នាម, សា បុន អាហច្ចភាសិតា សាវកភាសិតាតិ ទុវិធា. តត្ថ ទ្វាវីសតិ តិកា ចេវ, ‘‘ហេតូ ធម្មា ន ហេតូ ធម្មា…បេ… សរណា ធម្មា អរណា ធម្មា’’តិ ឥមេ ច សតំ ទុកាតិ អយំ អាហច្ចភាសិតា សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតា សត្តន្នំ បករណានំ មាតិកា នាម, តទនន្តរា ‘‘វិជ្ជាភាគិនោ ធម្មា អវិជ្ជាភាគិនោ ធម្មា…បេ… ខយេញាណំ អនុប្បាទេញាណ’’ន្តិ ឥមេ ទ្វាចត្តាលីស សុត្តន្តិកទុកា ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរេន ឋបិតត្តា សាវកភាសិតា នាម. ឥមេ ឋបេន្តោ បន ថេរោ ន សាមុក្កំសិកេន អត្តនោ ញាណេន ឋបេសិ, ឯកុត្តរិយំ បន ឯកកនិបាតទុកនិបាតសង្គីតិសុត្តទសុត្តរសុត្តេហិ សមោធានេត្វា អាភិធម្មិកត្ថេរានំ សុត្តន្តំ បត្វា អកិលមនត្ថំ ឋបេសិ.

សា បុន សប្បទេសនិប្បទេសវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. ឯត្ថ ហិ នវ តិកា, ឯកសត្តតិ ច ទុកា សប្បទេសានំ សាវសេសានំ នាមរូបានំ បរិគ្គហិតត្តា សប្បទេសា នាម, អវសេសា តេរស តិកា, ឯកសត្តតិ ច ទុកា និប្បទេសានំ និរវសេសានំ នាមរូបានំ គហិតត្តា និប្បទេសា នាម. តេសំ វិភាគោ តត្ថ តត្ថេវ អាវិ ភវិស្សតិ. តថា នាមលាភវសេន ទ្វិធា. សព្ពេវ ហិ ឯតេ តិកទុកា អាទិបទវសេន, សព្ពបទវសេន ចាតិ ទ្វិធា នាមំ លភន្តិ. តត្ថ ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ធម្មា’’តិ អយំ តាវ អាទិបទវសេន លទ្ធនាមោ កុសលត្តិកោ នាម. ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា…បេ… ធម្មា’’តិ អយំ សព្ពបទវសេន លទ្ធនាមោ វេទនាត្តិកោ នាម. ឯវំ សព្ពេសម្បិ តិកទុកានំ នាមំ វេទិតព្ពំ.

សា បនេសា បញ្ចទសហិ បរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតា. តិកានំ ហិ ឯកោ បរិច្ឆេទោ, ទុកានំ ចុទ្ទស. ‘‘ហេតូ ធម្មា នហេតូ ធម្មា’’តិអាទយោ ហិ ឆ ទុកា គន្ថតោ ច អត្ថតោ ច អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធេន កណ្ណិកា វិយ, ឃដា វិយ ច ហុត្វា ឋិតត្តា ‘‘ហេតុគោច្ឆកោ’’តិ វុច្ចតិ. តតោ អបរេ ‘‘សប្បច្ចយា ធម្មា’’តិអាទយោ សត្ត ទុកា អញ្ញមញ្ញំ អសម្ពន្ធា កេវលំ ទុកសាមញ្ញេន ឧច្ចិនិត្វា គោច្ឆកន្តរេ ឋបិតត្តា, អញ្ញេហិ ច អន្តរទុកេហិ ចូឡកត្តា ‘‘ចូឡន្តរទុកា’’តិ វេទិតព្ពា. តតោ បរំ អាសវទុកាទីនំ ឆន្នំ ទុកានំ វសេន អាសវគោច្ឆកោ នាម. តតោ សំយោជនទុកាទីនំ ឆន្នំ វសេន សំយោជនគោច្ឆកោ នាម. តថា គន្ថឱឃយោគនីវរណទុកាទីនំ ឆន្នំ ឆន្នំ វសេន គន្ថឱឃយោគនីវរណគោច្ឆកា នាម. បរាមាសទុកាទីនំ បញ្ចន្នំ វសេន បរាមាសគោច្ឆកោ នាម. តតោ បរំ សារម្មណទុកាទយោ ចតុទ្ទស ទុកា មហន្តរទុកា នាម. តតោ បរំ ឧបាទានទុកាទយោ ឆ ទុកា ឧបាទានគោច្ឆកោ នាម. តតោ កិលេសទុកាទយោ អដ្ឋទុកា កិលេសគោច្ឆកោ នាម. តតោ បរំ ទស្សនេនបហាតព្ពទុកាទយោ អដ្ឋារស ទុកា អភិធម្មមាតិកាយ បរិយោសានេ ឋបិតត្តា បិដ្ឋិទុកា នាម. វិជ្ជាភាគិយទុកាទយោ បន ទ្វាចត្តាលីស ទុកា សុត្តន្តិកទុកា នាម. ឯវមេតិស្សា បញ្ចទសហិ បរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតាយ តាវ អយំ អត្ថវណ្ណនា ភវិស្សតិ.

កុសលត្តិកវណ្ណនា

យស្មា បនេត្ថ តិកមាតិកា អាទិ, តត្ថាបិ កុសលត្តិកោ អាទិ, តស្មា កុសលត្តិកស្ស តាវ –

អត្ថតោ ភូមិភេទា ច, បច្ចេកំ សម្បយោគតោ;

ឧទ្ទេសតោ ច ធម្មានំ, លក្ខណាទិវិភាគតោ.

សង្គហា សុញ្ញតោ ចេវ, វិសយាទិប្បភេទតោ;

យថានុរូបំ សព្ពត្ថ, វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ អត្ថតោ តាវ កុសលា ធម្មាតិ ឯត្ថ កុសលសទ្ទោ អារោគ្យានវជ្ជឆេកសុខវិបាកេសុ ទិស្សតិ. អយំ ហិ ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសលំ, កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.២៤៦; ២.២០.១២៩) អារោគ្យេ ទិស្សតិ. ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, កាយសមាចារោ កុសលោ? យោ ខោ, មហារាជ, កាយសមាចារោ អនវជ្ជោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣៦១) អនវជ្ជេ. ‘‘កុសលោ ត្វំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គាន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៨៧) ឆេកេ. ‘‘កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៤៣១) សុខវិបាកេ. ស្វាយមិធ អារោគ្យេបិ អនវជ្ជេបិ សុខវិបាកេបិ វត្តតិ. យថេវ ហិ រូបកាយេ និព្យាធិតាយ អារោគ្យដ្ឋេន កុសលំ វុត្តំ, ឯវំ អរូបធម្មេបិ កិលេសព្យាធិនោ អភាវេន អារោគ្យដ្ឋេន កុសលំ វេទិតព្ពំ. កិលេសវជ្ជស្ស បន អភាវា អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ.

ធម្ម-សទ្ទោ បនាយំ បរិយត្តិហេតុគុណនិស្សត្តនិជ្ជីវតាទីសុ ទិស្សតិ. អយំ ហិ ‘‘ធម្មំ បរិយាបុណាតិ សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១០២) បរិយត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) ហេតុម្ហិ. ‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ’’តិអាទីសុ (ថេរគា. ៣០៤) គុណេ. ‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣) និស្សត្តនិជ្ជីវតាយំ, ស្វាយមិធាបិ និស្សត្តនិជ្ជីវតាយមេវ វដ្ដតិ.

វចនត្ថោ បនេត្ថ – កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយន្តិ ចលយន្តិ កម្បេន្តិ វិទ្ធំសេន្តីតិ កុសលា. កុច្ឆិតេន វា អាការេន សយន្តីតិ កុសា, តេ កុសេ លុនន្តិ ឆិន្ទន្តីតិ កុសលា. កុច្ឆិតានំ វា សានតោ តនុករណតោ ញាណំ កុសំ នាម, តេន កុសេន លាតព្ពា បរិវត្តេតព្ពាតិ កុសលា. អថ វា កោសល្លំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តតោ កោសល្លតោ សម្ភូតត្តា កុសលា. ឥទំ បន អនន្តរេ វុត្តញ្ចាតិ និព្ពចនទ្វយំ កិញ្ចាបិ និប្បរិយាយតោ ញាណសម្បយុត្តានមេវ យុជ្ជតិ, រុឡ្ហីវសេន បន តំសទិសតាយ ញាណវិប្បយុត្តានម្បីតិ គហេតព្ពំ. យថា វា កុសា ឧភយភាគគតំ ហត្ថប្បទេសំ លុនន្តិ, ឯវមិមេបិ ឧប្បន្នានុប្បន្នភាវេន ឧភយភាគគតំ សំកិលេសបក្ខំ លុនន្តិ, តស្មា កុសា វិយ លុនន្តីតិ កុសលា. អត្តនោ បន សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា, ធារីយន្តិ វា បច្ចយេហិ, ធារីយន្តិ វា យថាសភាវតោ អាធារីយន្តីតិបិ ធម្មា. ន កុសលា អកុសលា, មិត្តបដិបក្ខា អមិត្តា វិយ កុសលបដិបក្ខាតិ អត្ថោ. ន ព្យាកតាតិ អព្យាកតា, កុសលាកុសលភាវេន អកថិតាតិ អត្ថោ. តេសុ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា កុសលា, សាវជ្ជទុក្ខវិបាកលក្ខណា អកុសលា, អវិបាកលក្ខណា អព្យាកតា.

កិំ បនេតានិ កុសលាតិ វា ធម្មាតិ វាតិអាទីនិ ឯកត្ថានិ, ឧទាហុ នានត្ថានីតិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ តាវ ឯកត្ថានិ, ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ ឥទំ ‘‘កុសលា កុសលា’’តិ វុត្តសទិសំ ហោតិ. អថ នានត្ថានិ, តិកទុកានំ ឆក្កចតុក្កភាវោ អាបជ្ជតិ, បទានញ្ច អសម្ពន្ធោ ‘‘កុសលា រូបំ ចក្ខុមា’’តិអាទីនំ វិយ. អថាបិ យទិ ឯតានិ ឯកត្ថានិ, កុសលាកុសលាព្យាកតបទានំ តិណ្ណម្បិ ធម្មានំ ធម្មសភាវេន ឯកត្តា កុសលាទីនម្បិ ឯកត្តំ អាបជ្ជតិ. អថ ‘‘កុសលបទតោ អកុសលាទិបទស្ស អញ្ញត្តំ សិយា’’តិ វទថ, ន ឯតានិ ឯកត្ថានិ. តទា ធម្មោ នាម ភាវោ. ភាវតោ ច អញ្ញោ អភាវោតិ. ឯវំ អញ្ញោញ្ញាបេក្ខាយ អភាវត្តមាបន្នេហិ ធម្មេហិ អនញ្ញេ កុសលាទយោបិ អភាវា ឯវ សិយុន្តិ? សព្ពមេតំ អការណំ, កស្មា? យថានុមតិវោហារសិទ្ធិតោ, ន ហិ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិអាទីនិ បទានិ យថា កុសលា កុសលាតិ, ឯវំ អត្ថវិសេសាភាវេន បណ្ឌិតេហិ អនុមតានិ, នាបិ កុសលា រូបំ ចក្ខុមា-សទ្ទា វិយ អញ្ញមញ្ញំ អនោលោកិតត្ថភាវេន, អថ ខោ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកត្តាទិសង្ខាតស្ស អត្ថវិសេសស្ស, សភាវសាធារណាទិអត្ថសាមញ្ញស្ស ច ជោតកត្តេន យថាក្កមំ អនុមតានិ. កុសល-សទ្ទោ ហិ ធម្ម-សទ្ទស្ស បុរតោ វុច្ចមានោ កុសលាកុសលាទិសព្ពសាធារណសាមញ្ញត្ថទីបកំ ធម្ម-សទ្ទំ អកុសលាទិតោ និវត្តេត្វា អត្តនោ អត្តនោ អត្ថវិសេសវិសិដ្ឋត្ថទីបកំ ករោតិ. ឯវំ បច្ចេកំ ភិន្នវិសយានម្បិ នេសំ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន បវត្តិយំ ឯកត្ថតាយ បណ្ឌិតានុមតតាយ យថាវុត្តទោសារោបនេ ការណំ វុត្តំ, សព្ពមេតំ អការណំ. ឯវំ តតោ បរេសុបិ សព្ពត្ថ យថានុរូបតោ ញាតព្ពំ. អយំ តាវ បទត្ថតោ វិនិច្ឆយោ.

កុសលបទត្ថោ

ភូមិភេទាតិ តេសុ កុសលាកុសលាព្យាកតេសុ ធម្មេសុ កុសលា តាវ ធម្មា ភូមិភេទតោ ចតុព្ពិធា ហោន្តិ – កាមាវចរា រូបាវចរា អរូបាវចរា លោកុត្តរាតិ. អយំ ភូមិភេទតោ វិនិច្ឆយោ.

សម្បយោគតោតិ ឯវំ ភូមិភេទតោ ចតុព្ពិធានម្បិ នេសំ បច្ចេកំ សម្បយោគតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ កាមាវចរា តាវ សម្បយោគតោ អដ្ឋវិធា ហោន្តិ. សេយ្យថិទំ? សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ, តថា សសង្ខារំ. ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ, តថា សសង្ខារំ. សោមនស្សសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ អសង្ខារំ, តថា សសង្ខារំ. ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ អសង្ខារំ, តថា សសង្ខារន្តិ. តត្ថ ឥដ្ឋារម្មណតា, សទ្ធាពាហុល្លតា, វិសុទ្ធទិដ្ឋិតា, អានិសំសទស្សាវិតា ច ឯកាទស បីតិសម្ពោជ្ឈង្គការណានិ ចាតិ ឥមេហិ តាវ ការណេហិ សោមនស្សសហគតភាវោ វេទិតព្ពោ. ញាណសម្បត្តិំ បន បត្ថេត្វា កតកម្មតោ, ព្រហ្មាទិឧបបត្តិតោ, បញ្ញាទសកវសេន ឥន្ទ្រិយបរិបាកតោ, វិក្ខម្ភនេន កិលេសទូរិភាវតោ ច សត្តវិធធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គការណតោ ច ញាណសម្បយុត្តតា វេទិតព្ពា. អត្តនោ វា បរេសំ វា វសេន បវត្តោ បុព្ពបយោគោ សង្ខារោ នាម.

តេន ឧប្បន្នំ សសង្ខារំ, តទភាវា អសង្ខារញ្ច វេទិតព្ពំ. ឯតេសុ ហិ យថាវុត្តសោមនស្សញាណហេតុំ អាគម្ម បហដ្ឋោ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ អាទិនយប្បវត្តំ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា អសំសីទន្តោ, បរេហិ ច អនុស្សាហិតោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តទាស្ស សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ បឋមំ កុសលំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន វុត្តនយេន ហដ្ឋតុដ្ឋោ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា អមុត្តចាគិតាទិវសេន សំសីទមានោ, អត្តនោ បដិសង្ខារេន វា បរេហិ វា ឧស្សាហិតោ ករោតិ, តទាស្ស តទេវ សសង្ខារំ ទុតិយំ កុសលំ ហោតិ. យទា បន ញាតិជនាទិបដិបត្តិទស្សនេន ជាតបរិចយា ពាលទារកាទយោ ភិក្ខុអាទិទស្សនេន សោមនស្សជាតា សហសា ទានវន្ទនាទីនិ ករោន្តិ, តទា ញាណវិប្បយុត្តំ តតិយំ កុសលំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ញាតិអាទីហិ ឧស្សាហិតា ឯវំ បដិបជ្ជន្តិ, តទា តទេវ ចតុត្ថំ សសង្ខារចិត្តំ ហោតិ. យទា បន សោមនស្សហេតុនោ អភាវេន វិសុំ ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ កុសលានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ បច្ចេកំ សម្បយោគតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ឧទ្ទេសតោ ច ធម្មានន្តិ ឯវំ សម្បយោគតោ អដ្ឋវិធេសុ កុសលេសុ បច្ចេកំ ធម្មានំ ឧទ្ទេសតោបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បឋមកុសលេ តាវ បាឡិយា សរូបេន អាគតា តិំស ធម្មា, យេវាបនកា នវាតិ ឯកូនចត្តាលីស ធម្មា ហោន្តិ. សេយ្យថិទំ – ផស្សោ វេទនា សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ វីរិយំ ចិត្តេកគ្គតា ជីវិតំ សទ្ធា សតិ ហិរី ឱត្តប្បំ អលោភោ អទោសោ អមោហោ កាយបស្សទ្ធិ ចិត្តបស្សទ្ធិ កាយលហុតា ចិត្តលហុតា កាយមុទុតា ចិត្តមុទុតា កាយកម្មញ្ញតា ចិត្តកម្មញ្ញតា កាយបាគុញ្ញតា ចិត្តបាគុញ្ញតា កាយុជុកតា ចិត្តុជុកតាតិ ឥមេ សរូបេន អាគតា តិំសធម្មា. ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ មនសិការោ តត្រមជ្ឈត្តតា ករុណា មុទិតា កាយទុច្ចរិតវិរតិ វចីទុច្ចរិតវិរតិ មិច្ឆាជីវវិរតីតិ ឥមេ យេវាបនកា នវាតិ.

បទភាជនីយេ បន –

‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ…បេ… តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ, វេទនា…បេ… សញ្ញា ចេតនា ចិត្តំ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តស្សេកគ្គតា សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ សទ្ធាពលំ វីរិយពលំ សតិពលំ សមាធិពលំ បញ្ញាពលំ ហិរិពលំ ឱត្តប្បពលំ អលោភោ អទោសោ អមោហោ អនភិជ្ឈា អព្យាបាទោ សម្មាទិដ្ឋិ ហិរី ឱត្តប្បំ កាយបស្សទ្ធិ ចិត្តបស្សទ្ធិ កាយលហុតា ចិត្តលហុតា កាយមុទុតា ចិត្តមុទុតា កាយកម្មញ្ញតា ចិត្តកម្មញ្ញតា កាយបាគុញ្ញតា ចិត្តបាគុញ្ញតា កាយុជុកតា ចិត្តុជុកតា សតិ សម្បជញ្ញំ សមថោ វិបស្សនា បគ្គាហោ អវិក្ខេបោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ១) –

ឯវំ សរូបតោ ឧទ្ទិដ្ឋា ឆបញ្ញាស ធម្មា ‘‘យេ វា បន តស្មិំ សមយេ អញ្ញេបិ អត្ថិ បដិច្ចសមុប្បន្នា អរូបិនោ ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១) ឯវំ យេវាបនកវសេន សាមញ្ញតោ ឧទ្ទិដ្ឋា, អដ្ឋកថាយំ ចស្សា តេសុ តេសុ សុត្តប្បទេសេសុ អាគតេ គហេត្វា សរូបតោ និទ្ទិដ្ឋា ឆន្ទាទយោ នវាតិ បញ្ចសដ្ឋិ ធម្មា អាគតា. យស្មា បន តេសុ សរូបេន អាគតា ឈានង្គឥន្ទ្រិយមគ្គង្គពលមូលាទីនំ វសេន ឯកស្សេវ ពហុកិច្ចតាទស្សនត្ថំ បុនប្បុនំ គហេត្វា បរិយាយេន ឆបញ្ញាសវិធេន ទេសិតាបិ អគហិតគ្គហណេន យថាវុត្តា សមតិំសេវ ធម្មា ហោន្តិ, តេ បន សវិភត្តិកា អវិភត្តិកាតិ ទុវិធា. តត្ថ ផស្សាទយោ អដ្ឋារស ឯកកត្តា អវិភត្តិកា. វេទនាទយោ ទ្វាទស ធម្មា អដ្ឋតិំសប្បភេទេន យថាយោគំ វិភត្តត្តា សវិភត្តិកា, យេវាបនកា បន អវិភត្តិកា ឯវ. តស្មា តេ សព្ពេបិ និប្បរិយាយេន ឯកូនចត្តាលីស ធម្មាវ ហោន្តិ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

ផស្សាទិបញ្ចកំ បញ្ចឈានង្គានិន្ទ្រិយដ្ឋកំ;

មគ្គង្គបញ្ចកំ សត្តពលំ មូលត្តិកម្បិ ច.

កម្មបថត្តិកញ្ចេវ, លោកបាលទុកំ តថា;

បស្សទ្ធិអាទី ឆ ទុកា, តីណិ បិដ្ឋិទុកានិតិ.

សត្តរសហិ រាសីហិ, ឆបញ្ញាសេវ បាឡិយំ;

វុត្តា សភាវតោ តិំស, ធម្មា អគហិតគ្គហេ.

ផស្សោ ជីវិតសញ្ញា ច, ចេតនា ចារបីតិយោ;

ឆ ទុកា កាយបស្សទ្ធិ-បមុខាដ្ឋារសេកកា.

ចិត្តំ វិតក្កោ សទ្ធា ច, ហិរិឱត្តប្បិយម្បិ ច;

អលោភោ ច អទោសោ ច, សត្ត ទ្វិធា វិភាវិតា.

វេទនា តិវិធា វីរិយំ, សតិ ច ចតុធា មតា;

ឆទ្ធា ឯកគ្គតា បញ្ញា, សត្តធាវ វិភាវិតា.

វិរតី អប្បមញ្ញាយោ, មនក្ការោ ឆន្ទមជ្ឈត្តា;

ធិមោក្ខោ យេវាបនកា, នវេតេ បឋមេ មនេ.

បញ្ចសដ្ឋិវិធេនេវ, បរិយាយេន ទេសិតា;

នវាធិកា ច តេត្តិំស, ធម្មាវ បរមត្ថតោតិ.

ឯត្ថ ច សរូបេន អាគតា តិំស ធម្មា, យេវាបនកេសុ ចត្តារោ ចាតិ ចតុត្តិំស ធម្មា ឯកក្ខណេ និយតា លព្ភន្តិ, សេសា បន ករុណាទយោ បញ្ច ករុណាបុព្ពភាគមុទិតាបុព្ពភាគវសេន, កាយទុច្ចរិតវចីទុច្ចរិតមិច្ឆាជីវេហិ វិរមណវសេន ច ចិត្តស្ស បវត្តិកាលេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជិត្វា អញ្ញថានុប្បជ្ជនតោ អនិយតា. តេ ច យស្មា ទុក្ខិតសុខិតសត្តវសេន, កាយទុច្ចរិតាទិត្តយវសេន ច បច្ចេកំ ភិន្នវិសយត្តា ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ករុណាបុព្ពភាគាទិវសេន បវត្តេសុ បញ្ចសុ ចិត្តក្ខណេសុ និយតា ចតុត្តិំស, ករុណាទីសុ ឯកន្តិ បញ្ចតិំស ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, កេវលំ បន ទានាទិវសេន បវត្តិយំ និយតា ចតុត្តិំសេវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពំ. អយំ ធម្មុទ្ទេសតោ វិនិច្ឆយោ.

លក្ខណាទិវិភាគតោតិ ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ លក្ខណរសាទិតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ផុសតីតិ ផស្សោ. ស្វាយំ ផុសនលក្ខណោ, សង្ឃដ្ដនរសោ, សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ, អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោ. អយំ ហិ អរូបធម្មោបិ សមានោ អារម្មណេ ផុសនាការេន បវត្តតីតិ ផុសនលក្ខណោ, សា ចស្ស ផុសនាការប្បវត្តិ អម្ពិលាទិទស្សនេ ខេឡុប្បាទាទិនា ញាតព្ពា. ឯកទេសេន បន អនល្លីយមានោបិ រូបំ វិយ ចក្ខុំ, សទ្ទោ វិយ ច សោតំ ចិត្តមារម្មណញ្ច សង្ឃដ្ដេតីតិ សង្ឃដ្ដនរសោ. តិកសន្និបាតសង្ខាតស្ស បន អត្តនោ ការណស្ស វសេន បវេទិតត្តា សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ, ផលដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន បនេស វេទនាបច្ចុបដ្ឋានោ នាម ហោតិ. តជ្ជាសមន្នាហារេន ចេវ ឥន្ទ្រិយេន ច បរិក្ខតេ វិសយេ អនន្តរាយេន ឧប្បជ្ជនតោ អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោតិ វុច្ចតិ. វេទនាធិដ្ឋានភាវតោ បនេស និច្ចម្មា គាវី វិយ ទដ្ឋព្ពោ. លក្ខណាទីសុ ច តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវោ វា សាមញ្ញំ វា លក្ខណំ នាម, កិច្ចំ វា សម្បត្តិ វា រសោ នាម, ឧបដ្ឋានាការោ វា ផលំ វា បច្ចុបដ្ឋានំ នាម, អាសន្នការណំ បទដ្ឋានំ នាម. ឯវំ ឧបរិបិ សព្ពត្ថ លក្ខណាទីនំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

វេទយតីតិ វេទនា, សា វេទយិតលក្ខណា, សភាវភេទតោ បនេសា បញ្ចវិធា ហោតិ – សុខំ ទុក្ខំ សោមនស្សំ ទោមនស្សំ ឧបេក្ខាតិ. តត្ថ ឥដ្ឋផោដ្ឋព្ពានុភវនលក្ខណំ សុខំ, សម្បយុត្តានំ ឧបព្រូហនរសំ, កាយិកអស្សាទបច្ចុបដ្ឋានំ, កាយិន្ទ្រិយបទដ្ឋានំ. អនិដ្ឋផោដ្ឋព្ពានុភវនលក្ខណំ ទុក្ខំ, សម្បយុត្តានំ មិលាបនរសំ, កាយិកាពាធបច្ចុបដ្ឋានំ, កាយិន្ទ្រិយបទដ្ឋានំ. ឥដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណំ សោមនស្សំ, យថា តថា វា ឥដ្ឋាការសម្ភោគរសំ, សម្បយុត្តានំ ឧបព្រូហនរសំ វា, ចេតសិកអស្សាទបច្ចុបដ្ឋានំ, ឥដ្ឋាការទស្សនបទដ្ឋានំ. អនិដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណំ ទោមនស្សំ, យថា តថា វា អនិដ្ឋាការសម្ភោគរសំ, សម្បយុត្តានំ មិលាបនរសំ វា, ចេតសិកាពាធបច្ចុបដ្ឋានំ, ឯកន្តេន ហទយវត្ថុបទដ្ឋានំ. មជ្ឈត្តវេទយិតលក្ខណា ឧបេក្ខា, សម្បយុត្តានំ នាតិឧបព្រូហនមិលាបនរសា, សន្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា, និប្បីតិកចិត្តបទដ្ឋានា. ឯត្ថ ច សុខំ, ទុក្ខញ្ច ឯកន្តមព្យាកតំ, ទោមនស្សមេកន្តមកុសលំ, សោមនស្សុបេក្ខា បន សិយា កុសលា, សិយា អកុសលា, សិយា អព្យាកតា. ឥធ បន កុសលា សោមនស្សវេទនា អធិប្បេតា.

នីលាទិភេទំ អារម្មណំ សញ្ជានាតីតិ សញ្ញា. សា សញ្ជាននលក្ខណា, បច្ចាភិញ្ញាណរសា, បុនសញ្ជាននបច្ចយនិមិត្តករណរសា វា ទារុអាទីសុ តច្ឆកាទយោ វិយ, យថាគហិតនិមិត្តវសេន អភិនិវេសករណបច្ចុបដ្ឋានា ហត្ថិទស្សកអន្ធា វិយ, អារម្មណេ អនោគាឡ្ហវុត្តិតាយ អចិរដ្ឋានបច្ចុបដ្ឋានា វា វិជ្ជុ វិយ, យថាឧបដ្ឋិតវិសយបទដ្ឋានា តិណបុរិសេសុ មិគបោតកានំ បុរិសាតិ ឧប្បន្នសញ្ញា វិយ.

ចេតេតីតិ ចេតនា, សទ្ធិំ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណេ អភិសន្ទហតីតិ អត្ថោ. សា ចេតនាភាវលក្ខណា, អាយូហនរសា, សា ច កុសលាកុសលេសុ ឯវ ហោតិ. ឥតរេសុ បន តំសទិសតាយ សំវិទហនបច្ចុបដ្ឋានា សកិច្ចបរកិច្ចសាធកា ជេដ្ឋសិស្សមហាវឌ្ឍកិអាទយោ វិយ. អច្ចាយិកកម្មានុស្សរណាទីសុ បនាយំ សម្បយុត្តេសុ ឧស្សាហនភាវេន បវត្តមានា បាកដា ហោតិ.

អារម្មណំ ចិន្តេតីតិ ចិត្តំ, វិញ្ញាណំ. វិត្ថារតោ បនស្ស វចនត្ថោ ចិត្តទុកេ អាវិ ភវិស្សតិ. តទេតំ វិជាននលក្ខណំ ចិត្តំ, បុព្ពង្គមរសំ, និរន្តរប្បវត្តិតោ សន្ធានបច្ចុបដ្ឋានំ, នាមរូបបទដ្ឋានំ.

វិតក្កេតិ ឩហេតិ, វិតក្កនមត្តមេវ វា សោតិ វិតក្កោ. ស្វាយមារម្មណេ ចិត្តស្ស អភិរោបនលក្ខណោ, អាហននបរិយាហននរសោ, អារម្មណេ ចិត្តស្ស អានយនបច្ចុបដ្ឋានោ.

អារម្មណេ តេន ចិត្តំ វិចរតិ, វិចរណមត្តមេវ វា សោតិ វិចារោ. ស្វាយមារម្មណានុមជ្ជនលក្ខណោ, តត្ថ សហជាតានុយោជនរសោ, ចិត្តស្ស អនុប្បពន្ធនបច្ចុបដ្ឋានោ. អភិនិរោបនានុមជ្ជនវសេន បនេសំ យថាក្កមំ ឱឡារិកសុខុមតាយ ឃណ្ដាភិឃាតោ វិយ ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ វិតក្កោ, ឃណ្ដានុរវោ វិយ អនុប្បពន្ធោ វិចារោ. វិប្ផារវា ចេត្ថ វិតក្កោ អាកាសេ ឧប្បតិតុកាមបក្ខិនោ បក្ខវិក្ខេបោ វិយ, សន្តវុត្តិ វិចារោ អាកាសេ ឧប្បតិតស្ស បក្ខិនោ បក្ខបសារណំ វិយ. សោ បន នេសំ វិសេសោ បឋមទុតិយជ្ឈានេសុ បាកដោ ហោតិ. ឧភោបិ បនេតេ សម្បយុត្តធម្មបទដ្ឋានា.

បិណយតីតិ បីតិ. សា សម្បិយាយនលក្ខណា, កាយចិត្តបីណនរសា, ផរណរសា វា, ឱទគ្យបច្ចុបដ្ឋានា, សោមនស្សសហគតចិត្តបទដ្ឋានា.

វីរានំ ភាវោ, កម្មំ វា វីរិយំ, វិវិធេន វា ឧបាយេន ឦរយិតព្ពំ បវត្តយិតព្ពន្តិ វីរិយំ. តញ្ច ឧស្សាហលក្ខណំ, សហជាតានំ ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ‘‘សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតី’’តិ (អ. និ. ៤.១១៣) វចនតោ សំវេគបទដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានំ វា. ឥទំ បន កុសលបក្ខេ បទដ្ឋានំ, អកុសលាទិបក្ខេ បន សាធារណវសេន យថា តថា វា ទុក្ខវិនោទនកាមតាបទដ្ឋានំ, សម្បយុត្តធម្មបទដ្ឋានំ វា. តំ សមារទ្ធំ សព្ពាសំ សម្បត្តីនំ មូលំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯកោ អគ្គោ វិសយោ អស្សាតិ ឯកគ្គំ, ចិត្តំ, តស្ស ភាវោ ឯកគ្គតា, ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា ចិត្តេកគ្គតា, សមាធិស្សេតំ នាមំ. សា អវិសារណលក្ខណា, សហជាតានំ សម្បិណ្ឌនរសា នហានីយចុណ្ណានំ ឧទកំ វិយ, ឧបសមបច្ចុបដ្ឋានា, ញាណបច្ចុបដ្ឋានា វា, សុខបទដ្ឋានា, អកុសលាទិសាធារណវសេន បនេត្ថាបិ បច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ វុត្តនយេន យោជេត្វា ញាតព្ពានិ. និវាតេ ទីបច្ចីនំ ឋិតិ វិយ ចេតសោ ឋិតីតិ ទដ្ឋព្ពា.

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អារម្មណំ ភិន្ទិត្វា អនុបវិសន្តា វិយ កុសលបក្ខេ ចត្តារោ ធម្មា អារម្មណំ ឱគាហន្តិ សទ្ធា សតិ ឯកគ្គតា បញ្ញាតិ, តេនេវ សទ្ធា ‘‘ឱកប្បនា’’តិ វុត្តា, សតិ ច ‘‘អបិលាបនា’’តិ, ឯកគ្គតា ‘‘អវដ្ឋិតី’’តិ, បញ្ញា ‘‘បរិយោគាហនា’’តិ ច វុត្តា. អកុសលបក្ខេ ច តយោ តណ្ហា ទិដ្ឋិ អវិជ្ជាតិ. តេន តេ ឯវ ‘‘ឱឃា’’តិ វុត្តា. តថាបិ នេសំ លក្ខណាទិតោ នានត្តម្បិ សិទ្ធមេវ. អកុសលបក្ខេ បន ឯកគ្គតា ឧទ្ធច្ចសមាគតត្តា ‘‘ឱគាហនា’’តិ ន វុត្តា. អកុសលធម្មា ហិ ឯកវិសយេ សម្បិណ្ឌនកិច្ចេន សមាធិនា យុត្តាបិ ឧទកសិត្តរជុដ្ឋានំ វិយ តង្ខណញ្ញេវ វិកិរណសភាវា ហោន្តិ. តេនេវ ហេត្ថ ឧបចារប្បនាប្បត្តិ ន ហោតិ, កុសលធម្មា បន យស្មា ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា អាសិញ្ចិត្វា អាកោដនមជ្ជនាទីនិ កត្វា ឧបលិត្តដ្ឋានំ វិយ សកលម្បិ ទិវសំ និច្ចលបវត្តនសមត្ថាតិ ឧបចារប្បនាប្បត្តាបិ ហោតិ, តស្មា តត្ថ ឱគាហនាតិ វុត្តាតិ គហេតព្ពំ.

ជីវន្តិ តេន, ជីវនមត្តំ វា តន្តិ ជីវិតំ, តំ សហជាតានុបាលនលក្ខណំ, តេសំ បវត្តនរសំ, តេសញ្ញេវ ឋបនបច្ចុបដ្ឋានំ, យាបយិតព្ពធម្មបទដ្ឋានំ. អត្តនោ ឋិតិក្ខណេ ឯវ ចេតំ តេ ធម្មេ អនុបាលេតិ ឧទកំ វិយ ឧប្បលាទីនិ, ន ភង្គក្ខណេ. សយំ ភិជ្ជមានត្តា សយំ បវត្តិតធម្មសម្ពន្ធេនេវ បវត្តតិ និយាមកោ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សទ្ទហន្តិ ឯតាយ, សយំ វា សទ្ទហតិ, សទ្ទហនមត្តំ វា ឯសាតិ សទ្ធា. សា សទ្ទហនលក្ខណា, ឱកប្បនលក្ខណា វា, បសាទនរសា ឧទកប្បសាទកមណិ វិយ, បក្ខន្ទនរសា វា ឱឃុត្តារកវីរបុរិសោ វិយ, អកាលុសិយបច្ចុបដ្ឋានា, អធិមុត្តិបច្ចុបដ្ឋានា វា, សទ្ធេយ្យវត្ថុបទដ្ឋានា, សទ្ធម្មសវនាទិសោតាបត្តិយង្គបទដ្ឋានា វា, ហត្ថវិត្តពីជានិ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

សរន្តិ តាយ, សយំ វា សរតិ, សរណមត្តមេវ វា ឯសាតិ សតិ. សា អបិលាបនលក្ខណា, អសម្មោសនរសា, អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា, វិសយាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា វា, ថិរសញ្ញាបទដ្ឋានា, កាយាទិសតិបដ្ឋានបទដ្ឋានា វា. អារម្មណេ ទឡ្ហបតិដ្ឋិតត្តា បន ឯសិកា វិយ, ចក្ខុទ្វារាទិរក្ខណតោ ទោវារិកោ វិយ ច ទដ្ឋព្ពា.

កាយទុច្ចរិតាទីហិ ហិរីយតីតិ ហិរី, លជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. តេហិយេវ ឱត្តប្បតីតិ ឱត្តប្បំ, បាបតោ ឧព្ពេគស្សេតំ អធិវចនំ. តត្ថ បាបតោ ជិគុច្ឆនលក្ខណា ហិរី, ឧត្តាសលក្ខណំ ឱត្តប្បំ. លជ្ជនាការេន បាបកានំ អករណរសា ហិរី, ឧត្តាសាការេន ឱត្តប្បំ. អសុចិមក្ខិតស្ស, អគ្គិសន្តត្តស្ស ច អយោគុឡស្ស គហេតុំ អវិសហនំ វិយ ឯតេសំ យថាក្កមំ ជិគុច្ឆនសន្តាសាការេហិ បាបាករណំ វេទិតព្ពំ. វុត្តាការេនេវ ច បាបតោ សំកោចនបច្ចុបដ្ឋានានិ ឯតានិ, អត្តបរគារវបទដ្ឋានានិ កុលវធូវេសិយា ភាវោ វិយ, លោកបាលកានិ ចាតិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឧភិន្នម្បិ បនេសំ សមុដ្ឋានំ អធិបតិ សភាវោ លក្ខណេន ចាតិ មាតិកំ ឋបេត្វា យថាក្កមំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាសមុដ្ឋានតា, អត្តលោកាធិបតិតា, លជ្ជាភយសភាវសណ្ឋិតតា, សប្បតិស្សវវជ្ជភយទស្សាវិតាលក្ខណតា ច អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ ពលរាសិវណ្ណនា) វិត្ថារតោ វិភត្តា, អត្ថិកេហិ តំ តត្ថេវ គហេតព្ពំ.

ន លុព្ភតិ ឯតេន, សយំ វា ន លុព្ភតិ, អលុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ អលោភោ. អទោសាមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសុ អលោភោ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អគេធលក្ខណោ, អលគ្គភាវលក្ខណោ វា កមលទលេ ជលពិន្ទុ វិយ, អបរិគ្គហរសោ មុត្តភិក្ខុ វិយ, អនល្លីនភាវបច្ចុបដ្ឋានោ អសុចិម្ហិ បតិតបុរិសោ វិយ.

អទោសោ អចណ្ឌិក្កលក្ខណោ, អវិរោធលក្ខណោ វា អនុកូលមិត្តោ វិយ, អាឃាតវិនយនរសោ, បរិឡាហវិនយនរសោ វា ចន្ទនំ វិយ, សោម្មភាវបច្ចុបដ្ឋានោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ.

អមោហោ យថាសភាវប្បដិវេធលក្ខណោ, អក្ខលិតប្បដិវេធលក្ខណោ វា កុសលិស្សាសក្ខិត្តឧសុប្បដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសោ អនុទ្ធដោ បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានោ អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ. តយោបិ ចេតេ សព្ពកុសលានំ មូលភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

អបិច អលោភោ ចេត្ថ ទានហេតុ, អទោសោ សីលហេតុ, អមោហោ ភាវនាហេតុ. តីហិបិ ចេតេហិ យថាបដិបាដិយា នេក្ខម្មសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា អវិហិំសាសញ្ញា ហោន្តិ, តថា អធិកឩនវិបរីតគ្គហណានំ អភាវោ, តថា បិយវិប្បយោគអប្បិយសម្បយោគឥច្ឆិតាលាភទុក្ខានំ, ជាតិជរាមរណទុក្ខានំ, បេតនិរយតិរច្ឆានគតិទុក្ខានញ្ច អភាវោ, តថា ភោគមិត្តអត្តសម្បត្តិបច្ចយភាវោ, តថា កាមសុខបរិច្ចាគអត្តកិលមថបរិច្ចាគមជ្ឈិមបដិបត្តីនំ សម្ភវោ, តថា អសុភអប្បមាណធាតុសញ្ញានំ, អនិច្ចទុក្ខអនត្តសញ្ញានំ, ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារានញ្ច សម្ភវោ ហោតីតិ ឯវមាទីហិ នយេហិ តេសំ វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច អមោហោ នាម បញ្ញា, សា បជាននលក្ខណា. វិញ្ញាណំ វិជាននលក្ខណំ. សញ្ញា សញ្ជាននលក្ខណា. កិំ បនេតាសំ សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញានំ នានត្តន្តិ? សញ្ជាននវិជាននបជាននមេវ. ឯតាសំ ហិ សមានេបិ ជាននភាវេ សញ្ញាយ ‘‘នីលំ បីត’’ន្តិអាទិនា បុន សញ្ញុប្បាទកមត្តេន អាការេន សញ្ជាននមត្តមេវ ហោតិ, អជាតពុទ្ធិទារកស្ស វិយ ចិត្តវដ្ដាទិភាវមត្តាការេន កហាបណាទិទស្សនំ, ន តតោ ឧទ្ធំ. វិញ្ញាណស្ស បន យថាវុត្តេន ច តតោ វិសិដ្ឋេន ច អនិច្ចាទិនា អាការេន ជាននំ ហោតិ, គាមិកបុរិសស្ស វិយ យថាវុត្តេន ចេវ ឧបភោគារហតាទិនា ច អាការេន កហាបណាទិទស្សនំ, ន តតោ ឧទ្ធំ. បញ្ញាយ បន តេហិ ច យថាវុត្តេហិ នានប្បការេហិ ច មគ្គបាតុភាវាទិហេតូហិ សព្ពេហិ អាការេហិ បជាននំ ហោតិ, ហេរញ្ញិកស្ស វិយ យថាវុត្តេហិ ចេវ ឆេកកូដអទ្ធសារាទិសព្ពេហិ អាការេហិ ច កហាបណាទិទស្សនំ. បញ្ញាយ ហិ អជានិតព្ពំ នាម នត្ថិ. ឯវំ សញ្ជាននវិជាននបជាននាការេហិ ឯតាសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ វិតក្កវីរិយាទិសហជាតបច្ចយវិរហតោ រូបាទីសុ សញ្ញាកិច្ចតោ អធិកវិជាននកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, ពលបរិណាយកានិ វិយ សេនង្គានិ បញ្ញានុវត្តកានេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. តេនាហ ភគវា ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតិ អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តា’’តិអាទិ (វិភ. ៧៦៦).

កាយបស្សម្ភនំ កាយបស្សទ្ធិ. ចិត្តបស្សម្ភនំ ចិត្តបស្សទ្ធិ. កាយោតិ បនេត្ថ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា. ឧភោបិ បនេតា កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា, កាយចិត្តទរថនិម្មទ្ទនរសា, កាយចិត្តានំ អបរិប្ផន្ទសីតិភាវបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានញ្ច អវូបសមករឧទ្ធច្ចាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយលហុភាវោ កាយលហុតា. ចិត្តលហុភាវោ ចិត្តលហុតា. ឯវំ ឧបរិបិ បទត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កាយចិត្តានំ គរុភាវវូបសមលក្ខណា កាយលហុតា, ចិត្តលហុតា ច, តេសំ គរុភាវនិម្មទ្ទនរសា, តេសំ អទន្ធតាបច្ចុបដ្ឋានា, តេសំ គរុភាវករថិនមិទ្ធាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយចិត្តានំ ថទ្ធភាវវូបសមលក្ខណា កាយមុទុតា, ចិត្តមុទុតា ច, តេសំ ថទ្ធភាវនិម្មទ្ទនរសា, អប្បដិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា, តេសំ ថទ្ធភាវករទិដ្ឋិមានាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយចិត្តានំ អកម្មញ្ញភាវវូបសមលក្ខណា កាយកម្មញ្ញតា, ចិត្តកម្មញ្ញតា ច, តេសំ អកម្មញ្ញភាវនិម្មទ្ទនរសា, កាយចិត្តានំ អារម្មណករណសម្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានា, តេសំ អកម្មញ្ញភាវករាវសេសនីវរណបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា. បសាទនីយវត្ថូសុ បសាទាវហា, ហិតកិរិយាសុ វិនិយោគក្ខមភាវាវហា សុវណ្ណវិសុទ្ធិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយចិត្តានំ អគេលញ្ញភាវលក្ខណា កាយបាគុញ្ញតា, ចិត្តបាគុញ្ញតា ច, តេសំ គេលញ្ញនិម្មទ្ទនរសា, និរាទីនវបច្ចុបដ្ឋានា, តេសំ គេលញ្ញករអស្សទ្ធិយាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា. កាយចិត្តានំ អជ្ជវលក្ខណា កាយុជុកតា, ចិត្តុជុកតា ច, តេសំ កុដិលភាវនិម្មទ្ទនរសា, អជិម្ហតាបច្ចុបដ្ឋានា, តេសំ កុដិលភាវករមាយាសាឋេយ្យាទិបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា. សព្ពេបេតេ បស្សទ្ធិអាទយោ ធម្មា កាយចិត្តបទដ្ឋានាតិ វេទិតព្ពា.

កិំ បនេត្ថ បស្សទ្ធាទយោ ធម្មា ឧទ្ធច្ចាទិំ វិនោទេតុំ ន សក្កោន្តិ, យេន ឥមេ បស្សទ្ធាទយោ ធម្មា ន វិសុំ វិភត្តាតិ? នោ ន សក្កោន្តិ, ឥមេ បន សហិតា ឯវ សក្កោន្តិ, ឥតរថា តេសំ ឧប្បត្តិយា ឯវ អសម្ភវតោ. យថា វា បស្សទ្ធាទីសុ វិជ្ជមានេសុ មោហាហិរិកាទីនំ ឧជុបដិបក្ខភាវេន អមោហហិរិអាទយោ ហោន្តិ, ឯវមេតេបិ ឧទ្ធច្ចាទិឧជុបដិបក្ខភាវេន ឥច្ឆិតព្ពាតិ គហេតព្ពា. យស្មា ចេត្ថ ទ្វីហិ ទ្វីហិ ឯវ យថាសកំ បដិបក្ខា ហរិតព្ពា, តស្មា តេ ឯតេ ឯវ ទ្វិធា វិភត្តា, ន អមោហាទយោតិ ញាតព្ពា.

យេវាបនកេសុ ឆន្ទោតិ កត្តុកាមតាយេតំ អធិវចនំ, តស្មា សោ កត្តុកាមតាលក្ខណោ, អារម្មណបរិយេសនរសោ, អារម្មណេន អត្ថិកតាបច្ចុបដ្ឋានោ, តទេវស្ស បទដ្ឋានំ. អារម្មណគ្គហណេ ចាយំ ចេតសោ ហត្ថប្បសារណំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. អយញ្ច យស្មា វិរជ្ជិតព្ពាទីសុបិ នេក្ខម្មាទិនា សហ លោភវិសទិសេន កត្តុកាមតាការេន បវត្តតិ, តស្មា អសេខានម្បិ ឧប្បជ្ជតិ. លោភោ បន សុភសុខាទិវិបល្លាសបុព្ពកេន អភិសង្គាការេនេវ បវត្តតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ឯវំ មេត្តាករុណាទីនម្បិ លោភាទីហិ វិសេសោ យថានុរូបំ ញាតព្ពោ.

អធិមុច្ចនំ អធិមោក្ខោ. សោ សន្និដ្ឋានលក្ខណោ, អសំសប្បនរសោ, និច្ឆយបច្ចុបដ្ឋានោ, សន្និដ្ឋាតព្ពធម្មបទដ្ឋានោ, អារម្មណេ និច្ចលភាវេន ឥន្ទខីលោ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. ននុ ច សទ្ធាបិ អធិមោក្ខោតិ វុច្ចតិ. តថា ហិ អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សទ្ធិន្ទ្រិយន្តិ វុច្ចតីតិ? សច្ចំ, សា ច ខោ សម្បសាទនភាវេន អធិមោក្ខោ, អយំ បន យថា តថា វា និច្ឆយភាវេនាតិ ន កោចិ វិរោធោ.

កិរិយា ការោ, មនស្មិំ ការោ មនសិការោ, បុរិមមនតោ វិសទិសំ មនំ ករោតីតិបិ មនសិការោ, ស្វាយំ អារម្មណបដិបាទកោ វីថិបដិបាទកោ ជវនបដិបាទកោតិ តិប្បការោ, តត្ថ អារម្មណបដិបាទកោ ឥធ មនសិការោ. សោ សារណលក្ខណោ, សម្បយុត្តានំ អារម្មណេសុ បយោជនរសោ, អារម្មណាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, អារម្មណបទដ្ឋានោ, សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ. អារម្មណបដិបាទកត្តេន សម្បយុត្តានំ សារថិ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. វីថិបដិបាទកោតិ បន បញ្ចទ្វារាវជ្ជនស្សេតំ អធិវចនំ. ជវនបដិបាទកោតិ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស, ន តេ ឥធ អធិប្បេតា. ឯត្ថ ចាយំ មនសិការោ សមន្នាហារមត្តាការេន អារម្មណេ សម្បយុត្តានំ បយោជកោ, ចេតនា ចេតោកិរិយាភាវេន, វិតក្កោ បន សង្កប្បាការេន, ឧបនិជ្ឈាយនាការេន ច អភិនិរោបកោ. តេនេវ ហេត្ថ បទភាជនីយេ ‘‘តក្កោ សង្កប្បោតិ ច, ឈានង្គ’’ន្តិ ច វុច្ចតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

តេសុ តេសុ ធម្មេសុ មជ្ឈត្តតា តត្រមជ្ឈត្តតា. សា ចិត្តចេតសិកានំ សមវាហិតលក្ខណា, ឩនាធិកតានិវារណរសា, បក្ខបាតុបច្ឆេទនរសា វា, មជ្ឈត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សមប្បវត្តសម្បយុត្តធម្មបទដ្ឋានា. សម្បយុត្តធម្មានំ អជ្ឈុបេក្ខណេន សមប្បវត្តានំ អាជានីយានំ អជ្ឈុបេក្ខកសារថិ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយកម្បនំ ករោតីតិ ករុណា, កិរតិ វា បរទុក្ខំ ហិំសតិ ច, កិរីយតិ វា ទុក្ខិតេសុ បសារីយតីតិ ករុណា. សា បរទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តិលក្ខណា, បរទុក្ខាសហនរសា, អវិហិំសាបច្ចុបដ្ឋានា, ទុក្ខាភិភូតានំ អនាថភាវទស្សនបទដ្ឋានា. មោទន្តិ តាយ តំសមង្គិនោ, សយំ វា មោទតិ, មោទនមត្តមេវ វា តន្តិ មុទិតា. សា បមោទលក្ខណា, អនិស្សាយនរសា, អរតិវិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ សម្បត្តិទស្សនបទដ្ឋានា.

កស្មា បនេត្ថ មេត្តុបេក្ខា ន វុត្តាតិ? បុព្ពេ គហិតត្តា. អទោសោ ឯវ ហិ សត្តេសុ ហិតផរណវសេន បវត្តិយំ មេត្តា. តត្រមជ្ឈត្តតា ឯវ ច ឥដ្ឋានិដ្ឋសត្តេសុ មជ្ឈត្តាការេន បវត្តិយំ ឧបេក្ខា. តេ ច ធម្មា និយតា, កេវលំ បន នេសំ សត្តេសុ មេត្តុបេក្ខាភាវេន បវត្តិ អនិយតាតិ. កាយទុច្ចរិតតោ វិរតិ កាយទុច្ចរិតវិរតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. លក្ខណាទិតោ បនេតា តិស្សោបិ កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថូនំ អវីតិក្កមលក្ខណា, តតោ សំកោចនរសា, តេសំ អកិរិយបច្ចុបដ្ឋានា, សទ្ធាហិរោត្តប្បអប្បិច្ឆតាទិគុណបទដ្ឋានា, បាបកិរិយតោ ចិត្តស្ស វិមុខភាវភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯវំ លក្ខណាទិតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សង្គហាតិ ឯវំ យេ ឥមេ ឥមស្មិំ កាមាវចរបឋមកុសលេ វិភត្តា ឯកូនចត្តាលីស ធម្មា, សព្ពេតេ ខន្ធតោ ចតុព្ពិធា ហោន្តិ – វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ. តត្ថ រាសដ្ឋេន សោមនស្សវេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, តថា សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ចិត្តំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, អវសេសា ផស្សាទយោ ឆត្តិំស ធម្មា សង្ខារក្ខន្ធោតិ វេទិតព្ពា.

ននុ ច យទិ រាសដ្ឋេន ខន្ធោ, ផស្សាទីនំ តាវ អនេកត្តា សង្ខារក្ខន្ធតា យុត្តា, កថំ បន វេទនាទីនំ តិណ្ណំ ខន្ធតាតិ? ឧបចារតោ. បច្ចេកំ ហិ អតីតាទិភេទភិន្នេសុ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណេសុ និរុឡ្ហោបិ ខន្ធ-សទ្ទោ តទេកទេសេសុ ឯកេកវេទនាទីសុបិ សមុទាយោបចារេន វោហរីយតីតិ តទេកទេសេបិ តព្ពោហារោ, យថា រុក្ខស្ស សាខាយ ឆិជ្ជមានាយ ‘‘រុក្ខោ ឆិជ្ជតី’’តិអាទីសុ វិយាតិ. ឯវំ ខន្ធតោ ចតុព្ពិធា ហោន្តិ.

តេ បុន អាយតនតោ ទុវិធា ហោន្តិ – មនាយតនំ ធម្មាយតនន្តិ. សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន ហេត្ថ ចិត្តំ មនាយតនំ, សេសា បន អដ្ឋតិំស ធម្មា ធម្មាយតនន្តិ. ឯវំ អាយតនតោ ទុវិធា ហោន្តិ. តេ បុន ធាតុវសេន ទុវិធា មនោវិញ្ញាណធាតុ ធម្មធាតូតិ. និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ហេត្ថ ចិត្តំ មនោវិញ្ញាណធាតុ, សេសា ធម្មធាតូតិ. ឯវំ ធាតុវសេន ទុវិធា.

តថា អាហារានាហារវសេន. តត្ថ ផស្សោ ចេតនា ចិត្តន្តិ ឥមេ តយោ ធម្មា វិសេសបច្ចយត្តេន យថាក្កមំ ‘‘ផស្សាហារោ មនោសញ្ចេតនាហារោ វិញ្ញាណាហារោ’’តិ វុច្ចន្តិ, អវសេសា ន អាហារាតិ. កិំ បនេតេ បច្ចយា ន ហោន្តិ, យេ ន អាហារាតិ វុច្ចេយ្យុន្តិ? នោ ន ហោន្តិ, វិសេសបច្ចយា បន ន ហោន្តិ, ផស្សាទយោ បន តេសំ ធម្មានំ វិសេសបច្ចយា ហោន្តិ, វិសេសតោ វេទនាទយោ ច អាហរន្តិ. ផស្សាហារោ ហិ តិស្សោ វេទនាយោ អាហរតិ, មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ, វិញ្ញាណាហារោ បដិសន្ធិនាមរូបំ. ននុ ច សោ វិបាកោ, ឥទំ បន កុសលវិញ្ញាណន្តិ? កិញ្ចាបិ ឯវំ, តំសរិក្ខតាយ បន វិញ្ញាណាហារោត្វេវ វុត្តំ. យស្មា វា ឥមេ ‘‘អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥) វចនតោ កពឡីការាហារោ វិយ រូបកាយស្ស ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន នាមកាយស្ស អាហារបច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា ឥមេវ ‘‘អាហារា’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ អាហារានាហារវសេន ទុវិធា.

តថា ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយតោ. តត្ថ សទ្ធា វីរិយំ សតិ ឯកគ្គតា អមោហោ ចិត្តំ សោមនស្សវេទនា ជីវិតន្តិ ឥមេ អដ្ឋ ធម្មា អធិបតិយដ្ឋេន យថាក្កមំ ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ វុច្ចន្តិ, អវសេសា ន ‘‘ឥន្ទ្រិយានី’’តិ. ឯវំ ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយតោ ទុវិធា.

តថា ឈានង្គាឈានង្គវសេន. តត្ថ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សោមនស្សំ ឯកគ្គតាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន ‘‘ឈានង្គានី’’តិ វុច្ចន្តិ, ឥតរេ ‘‘អឈានង្គានី’’តិ. ឯវំ ឈានង្គាឈានង្គវសេន ទុវិធា.

តថា មគ្គង្គាមគ្គង្គវសេន. តត្ថ អមោហោ វិតក្កោ វិរតិត្តយំ វីរិយំ សតិ ឯកគ្គតាតិ ឥមេ អដ្ឋ ធម្មា និយ្យានដ្ឋេន, វិមោក្ខដ្ឋេន ច យថាក្កមំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធី’’តិ នាមេន ‘‘មគ្គង្គានី’’តិ វុច្ចន្តិ, ឥតរេ ‘‘អមគ្គង្គានី’’តិ. បាឡិយំ បន លោកិយចិត្តេ វិរតីនំ អនិយតត្តា, យេវាបនកត្តា ច តា វជ្ជេត្វា ‘‘បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ៥៨, ១២១) វុច្ចតិ. ឯវំ មគ្គង្គាមគ្គង្គវសេន ទុវិធា.

តថា ពលាពលវសេន. តត្ថ សទ្ធាវីរិយំ សតិ សមាធិ បញ្ញា ហិរី ឱត្តប្បន្តិ ឥមេ សត្ត ធម្មា អកម្បិយដ្ឋេន ពលានីតិ វុច្ចន្តិ, ឥតរេ អពលានីតិ. ឯវំ ពលាពលវសេន ទុវិធា.

តថា ហេតុនហេតុវសេន. តត្ថ អលោភោ អទោសោ អមោហោតិ ឥមេ តយោ ធម្មា មូលដ្ឋេន ហេតូតិ វុច្ចន្តិ, ឥតរេ នហេតូតិ. ឯវំ ហេតុនហេតុវសេន ទុវិធា. ឯវំ ផស្សាផស្សវេទនាវេទនា សញ្ញាសញ្ញាចិត្តាចិត្តាទិវសេនបិ វុត្តនយានុសារេន យថាយោគំ សង្គហវិភាគោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បទភាជនីយសង្គហវារេ (ធ. ស. ១០៣ អាទយោ), តទដ្ឋកថាយញ្ច (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨-១២០) គហេតព្ពោ. ឯវំ សង្គហតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សុញ្ញតោ ចេវាតិ ឯវំ ខន្ធាទីហិ សង្គហិតេសុ តេសុ ធម្មេសុ តព្ពិនិមុត្តោ ការកវេទកាទិសភាវោ អត្តា វា សស្សតោ វា ភាវោ ន ឧបលព្ភតិ. សុញ្ញា តេ ធម្មា អត្តេន វា អត្តនិយេន វា, កេវលំ បដិច្ចសមុប្បន្នា, សលក្ខណធារណតោ ធម្មមត្តា, និច្ចសុខាទិសារវិរហតោ អសារា, បវត្តកនិយាមកាភាវតោ អបរិណាយកា អនិច្ចា, ទុក្ខា, អនត្តា, អនត្តនិយា ច ហុត្វា បវត្តន្តីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បទភាជនីយសុញ្ញតវារេ, តទដ្ឋកថាយញ្ច គហេតព្ពោតិ. ឯវំ សុញ្ញតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

និដ្ឋិតា បឋមកុសលស្ស អត្ថវណ្ណនា.

ទុតិយាទីសុបិ បឋមកុសលេ វុត្តនយេន ធម្មុទ្ទេសាទិនា សព្ពោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ន កេវលញ្ច ឯត្ថេវ, ឥតោ បរេសុបិ សព្ពត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសានំ បទានំ, ធម្មានញ្ច អត្ថោ, សព្ពោ ច វិនិច្ឆយោ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរំ បន អបុព្ពមេវ វណ្ណយិស្សាម. ទុតិយចិត្តេ តាវ សសង្ខារភាវមត្តមេវ បឋមចិត្តតោ វិសេសោ, សេសំ តាទិសមេវ. ទុតិយកុសលំ.

តតិយេបិ ធម្មុទ្ទេសេ អមោហាភាវា ឥន្ទ្រិយមគ្គង្គពលមូលសង្គហេសុ បញ្ញិន្ទ្រិយសម្មាទិដ្ឋិមគ្គង្គបញ្ញាពលអមោហមូលានំ បរិហានិយា សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ ភាវោវ វិសេសោ, សេសំ តាទិសមេវ. តថា ចតុត្ថេ សសង្ខារភាវមត្តមេវ វិសេសោ. តតិយចតុត្ថានិ.

បញ្ចមឆដ្ឋសត្តមដ្ឋមេសុ បន សុខសោមនស្សដ្ឋានេសុ ឧបេក្ខាភាវោ, បីតិយា ច អភាវោ. តេនេវ ឈានង្គសង្គហវារេ ចតុរង្គជ្ឈានតាវ វិសេសោ, សេសំ បឋមទុតិយតតិយចតុត្ថចិត្តសទិសមេវ. ឧបេក្ខាសហគតេសុ ចេត្ថ ចតូសុ ករុណាមុទិតា ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ កេចិ វទន្តិ, បរិកម្មភូតានំ បនេត្ថ តាសំ ឧប្បត្តិយា មហាអដ្ឋកថាយំ អនុញ្ញាតត្តា ឧបចារប្បត្តា បន ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឥតរាតិ គហេតព្ពំ. បញ្ចមឆដ្ឋសត្តមដ្ឋមានិ.

វិសយាទិប្បភេទតោតិ ឯវំ ធម្មុទ្ទេសាទិនា វិភត្តានិ អដ្ឋ កាមាវចរកុសលានិ អារម្មណវិភាគតោ បច្ចេកំ ឆព្ពិធានិ ហោន្តិ រូបារម្មណំ…បេ… ធម្មារម្មណន្តិ. តត្ថ នីលាទិភេទភិន្នា, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តិកពាហិរឱឡារិកសុខុមាទិភេទភិន្នា ច វណ្ណធាតុ រូបារម្មណំ នាម. ឯវំ សទ្ទារម្មណាទីសុបិ យថានុរូបំ ភេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច ផោដ្ឋព្ពន្តិ អាបោធាតុវជ្ជិតភូតត្តយំ, ធម្មារម្មណន្តិ បញ្ចារម្មណានិ វជ្ជេត្វា អវសេសា រូបារូបបញ្ញត្តិយោ វេទិតព្ពា, សេសំ តាទិសមេវ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនមាបាថគតានិ ឯតានារម្មណានិ រូបារម្មណាទិវោហារំ លភន្តិ, អនាបាថគតានិ បន អតីតានាគតទូរសុខុមាទិភេទភិន្នានិ ធម្មារម្មណានេវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ទិព្ពចក្ខាទីនំ រូបារម្មណតាទិវចនតោ.

អនាបាថគតា ឯវ ហិ តានិ ទិព្ពចក្ខុអាទីនំ អារម្មណំ, ន ច តានិ ធម្មារម្មណានិ. រូបាទយោ ហិ បញ្ច បច្ចេកំ ទ្វីសុ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ ឯកស្មិំ ខណេ អាបាថមាគន្ត្វា តំតំទ្វារិកជវនានំ, តទនន្តរេ មនោទ្វារិកានញ្ច អបរភាគេ ច ទិដ្ឋសុតាទិវសេនានុស្សរន្តស្ស សុទ្ធមនោទ្វារិកានញ្ច អារម្មណានិ ហោន្តិ. តថា ហិ នានាវណ្ណវិចិត្តចេតិយាទិទស្សនំ ករោន្តស្ស, ធម្មំ សុណន្តស្ស, ភេរិសទ្ទាទីហិ វា បូជាទិំ ករោន្តស្ស ច គន្ធមាលាទីនិ ឃាយិត្វា, ខាទនីយភោជនីយាទិញ្ច សាយិត្វា, សុខសម្ផស្សានិ អត្ថរណបាវុរណាទីនិ ច ផុសិត្វា មនាបភាវំ ញត្វា តេហិ ចេតិយបូជំ ករោន្តស្ស, តត្ថ តត្ថ អកុសលំ វា ឧប្បាទេន្តស្ស, តស្មិំ តស្មិំ ខណេ គយ្ហមានានិ រូបាទិបញ្ចារម្មណានិ សាខាយ អក្កមនំ, បថវិយំ ឆាយាផរណញ្ច ឯកក្ខណេ កុរុមានំ រុក្ខគ្គេ និលីយមានំ បក្ខិនោ សរីរំ វិយ យថាសកំ បសាទញ្ច ឃដ្ដេត្វា តស្មិំយេវ ខណេ ភវង្គចលនបច្ចយភាវេន មនោទ្វារេបិ អាបាថមាគន្ត្វា តតោ ភវង្គំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧប្បន្នានំ អាវជ្ជនាទិវោដ្ឋព្ពនបរិយោសានានំ, វីថិចិត្តានំ, តទនន្តរានញ្ច កុសលាកុសលាទិជវនានំ អារម្មណំ ហុត្វា តទនន្តរាសុ មនោទ្វារវីថីសុ ច អបរភាគេ តថារូបំ បច្ចយំ អាគម្ម អត្តនា បូជាទិករណកាលេសុ, ទិដ្ឋសុតឃាយិតសាយិតផុដ្ឋវសេនានុស្សរន្តស្ស, បច្ចក្ខតោ អនុភុយ្យមានានិ វិយ មនោទ្វារេ ច អារម្មណានិ ហោន្តិ.

អថាបិ បញ្ចហិ ទ្វារេហិ អគហិតបុព្ពានិ ពុទ្ធរូបាទីនិ, ទិព្ពរូបាទីនិ ច បញ្ចារម្មណានិ សវនវសេន សល្លក្ខេត្វា ជវនក្ខណេ វា អបរភាគេ សុតវសេនេវ អនុស្សរិត្វា វា បសាទំ, កម្មផលសទ្ធាទិំ, លោភាទិញ្ច ឧប្បាទេន្តស្សាបិ មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆន្តិ. អភិញ្ញានំ បន សុទ្ធមនោទ្វារេ ឯវ, តស្មា ឯវំ បញ្ចទ្វារេ, មនោទ្វារេ, សុទ្ធមនោទ្វារេ ច អាបាថគតានិ អតីតាទិភេទភិន្នានិ សព្ពានិបិ បញ្ចារម្មណានិ កទាចិបិ ធម្មារម្មណំ ន ហោន្តិ, តទិតរា នាមរូបបញ្ញត្តិយោ ធម្មារម្មណន្តិ គហេតព្ពំ. ននុ ចេតានិ ឥដ្ឋកន្តមនាបានិ អារម្មណានិ លោភស្ស វត្ថុ, កថមេត្ថ កុសលំ ឧប្បជ្ជតីតិ? និយមាទិការណតោ. ចិត្តំ ហិ ‘‘កុសលមេវ មយា កត្តព្ព’’ន្តិ បុព្ពេ និយមិតវសេន សព្ពត្ថ អកុសលប្បវត្តិំ និវត្តេត្វា កុសលេ បរិណាមនវសេន ច អភិណ្ហំ អាសេវិតកុសលសមុទាចារវសេន ច សប្បុរិសូបនិស្សយាទិឧបនិស្សយវសេន ច យោនិសោអាភុជិតវសេន ចាតិ ឥមេហិ ការណេហិ កុសលំ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯវមិមេសុ ឆសុ អារម្មណេសុ ឧប្បជ្ជនតោ បច្ចេកំ ឆព្ពិធានិ ហោន្តិ. អារម្មណវវត្ថានកថា.

ឯវំ អារម្មណភេទភិន្នេសុ រូបារម្មណំ តាវ កុសលំ ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន ទសវិធំ ហោតិ. តត្ថ ឯកេកំ បន កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មន្តិ តិវិធំ. តត្ថ កាយទ្វារេ បវត្តំ កាយកម្មំ, វចីទ្វារេ បវត្តំ វចីកម្មំ, មនោទ្វារេ បវត្តំ មនោកម្មំ. តត្ថ កាយទ្វារន្តិ កាយវិញ្ញត្តិ. វចីទ្វារន្តិ វចីវិញ្ញត្តិ. តាសំ វិភាគោ រូបវិភត្តិយំ អាវិ ភវិស្សតិ. មនោទ្វារន្តិ សព្ពំ ចេតនាសម្បយុត្តំ ចិត្តំ វុច្ចតិ, វិសេសតោ កុសលាកុសលំ. តំ ហិ សហជាតានំ ចេតនានំ, កាយង្គវាចង្គចោបនំ អសម្បាបុណិត្វា បវត្តានំ សុទ្ធមនោកម្មានំ បវត្តិឱកាសទានតោ ទ្វារន្តិ វុច្ចតិ, ឥមេសុ បន តីសុ ទ្វារេសុ បវត្តា ចេតនា កាយកម្មាទយោ នាម. អបិច បាណាតិបាតាទយោ, បាណាតិបាតាវេរមណិអាទយោ ច កាយកម្មំ នាម, មុសាវាទាទយោ, មុសាវាទាវេរមណិអាទយោ ច វចីកម្មំ នាម, អភិជ្ឈាទយោ, អនភិជ្ឈាទយោ ច មនោកម្មំ នាម.

កុសលបក្ខេ បន ទានាទិទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ ច យថារហំ កាយវចីមនោកម្មានិ ហោន្តិ. ឯវំ យេភុយ្យវុត្តិតោ ចេស កាយកម្មាទិភាវោ វុត្តោ បាណាតិបាតាទីនម្បិ វចីទ្វារាទីសុ បវត្តិតោ កេសញ្ចិ បុរិសានំ វនចរកាទិភាវោ វិយ, ទ្វារានញ្ច កាយកម្មទ្វារាទិភាវោ កេសញ្ចិ គាមានំ ព្រាហ្មណគាមាទិភាវោ វិយ. អកុសលេ តាវ ឯត្ថ បាណាតិបាតាទិកាយកម្មំ កាយទ្វារេ, វចីទ្វារេ ច យថារហំ សមុដ្ឋាតិ, នោ មនោទ្វារេ. តថា មុសាវាទាទិវចីកម្មំ. បាណាតិបាតាទិនិប្ផាទនត្ថំ ហិ មនោទ្វារេ ឯវ ចិន្តេន្តស្ស ចេតនាព្យាបាទាទីសុ កម្មបថប្បត្តេសុ វា កម្មបថំ អប្បត្តេសុ វា មនោកម្មេសុ ឯវ បវិសនតោ កាយកម្មាទិភាវំ ន បាបុណាតិ. ននុ វិជ្ជាមយេនាបិ កេវលំ មនោកម្មេន បាណាតិបាតាទិំ ករោន្តីតិ? ន អលោណភោជនទព្ភសយនមន្តបរិជប្បនាទិកាយវចីបយោគំ វិនា តស្សាសិជ្ឈនតោ. អភិជ្ឈាទិមនោកម្មំ បន តីសុបិ ទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតិ. អភិជ្ឈាយ ហិ កាយេន បរភណ្ឌគ្គាហាទីនំ, ព្យាបាទេន ទណ្ឌបរាមសនាទីនំ, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា តិត្ថិយវន្ទនាទីនំ ករណកាលេ, វាចាយ បរសម្បត្តិបត្ថនាយ ‘‘ហញ្ញន្តុ ពជ្ឈន្តូ’’តិ អនត្ថបត្ថនាយ ច តិត្ថិយត្ថុតិតទត្ថទីបនាទីនញ្ច យថាក្កមំ បវត្តិកាលេ ច តស្ស មនោកម្មស្ស កាយវាចាសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

កាមាវចរកុសលំ បន បាណាតិបាតាវេរមណិអាទិកំ កាយវចីមនោកម្មំ បច្ចេកំ ទ្វារត្តយេបិ បវត្តតិ. តត្ថ បាណាតិបាតាទីហិ សម្ផប្បលាបបរិយោសានេហិ សត្តហិ វិរមន្តស្ស តាវ ហត្ថមុទ្ទាយ, វចីភេទេន ច សមាទិយនកាលេ, មនសា វិរមណកាលេ ច តេសំ កាយវចីកម្មានំ តីសុ ទ្វារេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. អនភិជ្ឈាទីហិ សហគតេន ចេតសា តជ្ជស្ស កាយបយោគស្ស, ‘‘បរវិត្តុបករណំ ចិរដ្ឋិតិកំ ហោតុ, សព្ពេ សត្តា អវេរា ហោន្តុ, សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា វចីបយោគស្ស, កេវលំ មនោបយោគស្ស ច ករណកាលេ មនោកម្មស្ស តីសុបិ ទ្វារេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ច បញ្ចទ្វារេ ឧប្បន្នានិ ជវនានិ កាយវចីកម្មានិ ន ហោន្តិ, មនោកម្មានិ ឯវ. តានិ ច ន កម្មបថប្បត្តានិ, កេវលំ កុសលាទីនិ ហោន្តិ. មនោទ្វារេ បដុតរប្បវត្តានិ ឯវ ហិ កម្មបថប្បត្តានិ មនោកម្មានិ ហោន្តិ, រូបារូបជវនានិ បន ឯកន្តំ ភាវនាមយំ មនោកម្មមេវ មនោទ្វារេ ឯវ ច បវត្តន្តិ.

កិញ្ចាបិ អភិញ្ញាញាណានិ វិញ្ញត្តិទ្វយជនកានិ, តថាបិ កាយវចីកម្មវោហារំ ន លភន្តិ, លោកុត្តរកុសលំ បន កាយវចីទ្វារេសុ អនុប្បជ្ជមានម្បិ មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវានំ សមុច្ឆេទប្បហានការីនំ វិរតីនំ វសេន កាយវចីកម្មម្បិ ហោតិ, តទិតរមគ្គង្គវសេន មនោកម្មម្បីតិ ឯកក្ខណេ តីណិបិ កម្មានិ ហោន្តិ, តញ្ច ភាវនាមយំ, ទ្វារំ បនស្ស មនោទ្វារមេវ. យថា ច បាណាតិបាតាវេរមណិយាទីនំ វសេន កុសលស្ស ទ្វារត្តយេ បវត្តិ វុត្តា, ឯវំ ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនម្បិ វសេន វត្តព្ពា. អដ្ឋកថាសុ បន ន វិចារិតា, តថាបិ នយតោ ឯវំ វេទិតព្ពា.

តេសុ ទានំ កាយកម្មមេវ, វចីកម្មម្បិ វា. បត្តានុប្បទានំ, អព្ភនុមោទនំ, ទេសនា វចីកម្មមេវ. សីលំ អបចិតិសហគតំ, វេយ្យាវច្ចសហគតញ្ច កាយកម្មម្បិ អត្ថិ, វចីកម្មម្បិ អត្ថិ. តត្ថ សីលស្ស កាយវចីកម្មភាវោ សិទ្ធោ ឯវ. អបចិតិយា បន បុប្ផបូជាទិនា, វន្ទនាទិនា វា បវត្តិកាលេ កាយកម្មភាវោ, ថុតិមយបូជាទិនា បវត្តិកាលេ វចីកម្មភាវោ ច វេទិតព្ពោ. វេយ្យាវច្ចស្សាបិ សហត្ថា ករណកាលេ កាយកម្មភាវោ, គិលានាទីនំ ចតុបច្ចយសមាទាបនាទិវសេន, គរូហិ អាណត្តសទ្ទេន អារោចនបក្កោសនាទិវសេន វចីកម្មភាវោ ច វេទិតព្ពោ. ភាវនា, សវនំ, ទិដ្ឋិជុកម្មញ្ច មនោកម្មមេវ, អព្ភនុមោទនម្បីតិ កេចិ. សវនម្បិ ហិ សោតទ្វារានុសារេន មនោទ្វារេ ឯវ ធម្មត្ថសល្លក្ខណវសេន បវត្តិកាលេ មនោកម្មមេវ.

តត្ថ ទានំ អបចិតិ វេយ្យាវច្ចំ បត្តានុប្បទានំ ទេសនាតិ ឥមានិ បញ្ច កាយវចីទ្វារេសុ ឯវ បវត្តន្តិ, ន មនោទ្វារេ. ឯត្ថ ច បត្តានុប្បទានទេសនានំ កាយវិការេន បត្តិំ ទេន្តស្ស, ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ច កាយទ្វារេបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា. សីលំ ភាវនា អព្ភនុមោទនំ សវនំ ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ ឥមានិ បន បញ្ច តីសុបិ ទ្វារេសុ បវត្តន្តិ, ‘‘ន បុនេវំ ករិស្សាមី’’តិ ចេត្ថ មនសាវ ទុច្ចរិតតោ វិរមន្តស្ស, អព្ភនុមោទន្តស្ស ច វសេន សីលព្ភនុមោទនានំ មនោទ្វារេបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា. យំ បន អដ្ឋសាលិនិយំ ‘‘ទានមយំ កាយវចីមនោកម្មវសេន តិវិធំ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ បុព្ពចេតនាវសេន មនោទ្វារេ បវត្តំ គហេត្វា បរិយាយតោ វុត្តំ, និប្បរិយាយតោ កាយវចីទ្វារប្បវត្តា សន្និដ្ឋានចេតនាវ. តេនេវ ហិ តត្ថេវ វុត្តំ ‘‘វិនយបរិយាយំ បត្វា ហិ ‘ទស្សាមិ ករិស្សាមី’តិ វាចា ភិន្នា ហោតីតិ. ឥមិនា លក្ខណេន ទានំ នាម ហោតិ, អភិធម្មបរិយាយំ បត្វា បន វិជ្ជមានកវត្ថុំ អារព្ភ មនសា ចិន្តិតកាលតោ បដ្ឋាយ កុសលំ ហោតិ. អបរភាគេ កាយេន វា វាចាយ វា កត្តព្ពំ ករិស្សតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១). ឥតរថា ‘‘ទស្សាមី’’តិ ចិន្តិតមត្តេនាបិ ទានំ នាម ភវេយ្យ, តថា ច តាទិសំ វត្ថុំ យថាចិន្តិតនិយាមេន អទេន្តស្ស ធុរនិក្ខេបេ អទិន្នាទានម្បិ សិយា. ឯវំ មនសា បាណាតិបាតាទយោបិ សិយុំ, តញ្ច ន យុត្តំ, តស្មា វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. អថ វា ‘‘សព្ពំ សាបតេយ្យំ ទិន្នញ្ញេវ ហរតូ’’តិ បរិច្ចជនសម្ភវតោ ទានស្ស មនោទ្វារេបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ ច ទានសីលាទិកាយកម្មានំ កាយទ្វារេ បវត្តិយំ កម្មំ កាយកម្មមេវ, ទ្វារម្បិ កាយទ្វារមេវ. វចីទ្វារេ បវត្តិយំ កម្មំ កាយកម្មមេវ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ. មនោទ្វារេ បវត្តិយម្បិ កម្មំ កាយកម្មំ, ទ្វារំ បន មនោទ្វារំ. ទេសនាព្ភនុមោទនាទីនំ វចីកម្មានំ វចីទ្វារេ បវត្តិយំ កម្មម្បិ វចីកម្មំ, ទ្វារម្បិ វចីទ្វារមេវ. កាយទ្វារេ បវត្តិយម្បិ កម្មំ វចីកម្មមេវ, ទ្វារំ បន កាយទ្វារំ. មនោទ្វារេ បវត្តិយម្បិ កម្មំ វចីកម្មំ, ទ្វារំ បន មនោទ្វារំ. ភាវនាទិមនោកម្មានំ មនោទ្វារេ បវត្តិយំ កម្មម្បិ មនោកម្មំ, ទ្វារម្បិ មនោទ្វារមេវ. កាយទ្វារេ បវត្តិយម្បិ កម្មំ មនោកម្មមេវ, ទ្វារំ បន កាយទ្វារំ. វចីទ្វារេ បវត្តិយម្បិ កម្មំ មនោកម្មមេវ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ. ឯវំ បាណាតិបាតាទីនំ, បាណាតិបាតាវេរមណិអាទីនញ្ច វុត្តានុសារេន កម្មវវត្ថានំ, ទ្វារវវត្ថានញ្ច យថានុរូបំ យោជេត្វា អសង្ករតោ ញាតព្ពំ.

ទ្វារកម្មវវត្ថានកថា និដ្ឋិតា.

ឥទានិ យស្មា ទសវិធានិ ចេតានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ តីសុ ឯវំ សង្គយ្ហន្តិ ទានមយេ សីលមយេ ភាវនាមយេតិ. បត្តានុប្បទានំ ហិ ទានមយេ សង្គយ្ហតិ, ‘‘អព្ភនុមោទនម្បី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៥៦-១៥៩ បុញ្ញកិរិយវត្ថាទិកថា) អដ្ឋកថាយំ. អបចិតិវេយ្យាវច្ចានិ សីលមយេ. ទេសនាសវនទិដ្ឋិជុកម្មានិ ភាវនាមយេ, តស្មា រូបារម្មណស្ស កុសលស្ស ទានសីលភាវនាវសេន ទ្វារត្តយប្បវត្តិំ យោជេត្វា ទស្សេស្សាម. តទនុសារេនេវ ឥតរេសំ វសេនាបិ សក្កា ញាតុន្តិ. កុសលំ ហិ វណ្ណារម្មណំ ហុត្វា ឧប្បជ្ជមានំ ទានសីលភាវនាវសេនេវ តីសុ ទ្វារេសុ បវត្តតិ. កថំ? យទា ហិ នីលបីតាទិវណ្ណវិចិត្តំ បុប្ផវត្ថាទិទេយ្យធម្មំ លភិត្វា ‘‘វណ្ណទានំ មេ ភវិស្សតី’’តិ វណ្ណវសេន អាភុជិត្វា ចេតិយាទីសុ សហត្ថេន បូជេតិ, តទា រូបារម្មណំ ទានមយំ កាយទ្វារេ បវត្តតិ, តញ្ច បុព្ពចេតនា សន្និដ្ឋានចេតនា អបរចេតនាតិ តិវិធំ ហោតិ. ឯវំ ឧបរិបិ សព្ពវារេសុ តិវិធតា វេទិតព្ពា. យទា បន តទេវ យថាវុត្តវត្ថុំ វាចាយ អាណាបេត្វា បុត្តទារាទីហិ ទាបេតិ, តទារូបារម្មណំ ទានមយំ វចីទ្វារេ បវត្តតិ. យទា បន តទេវ វិជ្ជមានកវត្ថុំ ‘‘ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេតិ, បច្ចាសីសតិ, យថាធិប្បាយំ និប្ផាទេស្សតិ, តទា បុព្ពចេតនាវសេន បរិយាយតោ ទានមយំ មនោទ្វារេ បវត្តតិ នាម. ឯវំ រូបារម្មណំ ទានមយំ ទ្វារវសេន តិវិធំ ហោតិ.

យទា បន វុត្តប្បការវណ្ណំ ទេយ្យធម្មំ លភិត្វា ‘‘ឯវំ មនាបវណ្ណានំ បរិច្ចជនំ នាម មយ្ហំ កុលវំសាគតវត្តមេត’’ន្តិ សហត្ថា បូជេតិ, តាទិសវណ្ណវន្តំ វា បរបរិគ្គហិតាទិភោគសម្បត្តិំ បរិច្ចជិត្វា សីលំ រក្ខតិ, តទា រូបារម្មណំ សីលំ កាយទ្វារេ ច បវត្តតិ. យទា បន វុត្តប្បការវណ្ណំ ទេយ្យធម្មំ កុលវំសាទិវសេន វាចាយ អាណាបេត្វា បរេហិ ទាបេតិ, តាទិសំ វា បរបរិគ្គហិតាទិំ វាចាយ អបនេត្វា សីលំ រក្ខតិ, តទា រូបារម្មណំ សីលំ វចីទ្វារេ បវត្តតិ. យទា បន តាទិសំ វិជ្ជមានកវត្ថុំ កុលវំសាទិវសេន ‘‘ទស្សាមី’’តិ, តាទិសំ បរបរិគ្គហិតាទិកំ អនាមសិត្វា ‘‘សីលំ រក្ខិស្សាមី’’តិ វា ចិន្តេតិ, តទា រូបារម្មណំ សីលំ មនោទ្វារេ បវត្តតិ. ឯវំ រូបារម្មណំ សីលមយំ ទ្វារវសេន តិវិធំ ហោតិ.

យទា បន វុត្តប្បការំ វណ្ណវន្តំ ទត្វា តទេវ វណ្ណំ, សព្ពំ វា រូបាយតនំ ចង្កមន្តោ អនិច្ចាទិតោ វិបស្សតិ, តទា រូបារម្មណំ ភាវនាមយំ កាយទ្វារេ បវត្តតិ. តទេវ វចីភេទំ កត្វា សម្មសន្តស្ស រូបារម្មណំ ភាវនាមយំ វចីទ្វារេ បវត្តតិ. តទេវ កាយង្គវាចង្គំ អចោបេត្វា សម្មសន្តស្ស រូបារម្មណំ ភាវនាមយំ មនោទ្វារេ បវត្តតិ. ឯវំ រូបារម្មណំ ភាវនាមយំ ទ្វារវសេន តិវិធំ ហោតិ. ឥតិ រូបារម្មណស្ស កុសលស្ស តិវិធបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន នវសុ កម្មទ្វារេសុ បវត្តិវិភាគោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនាវ នយេន រូបារម្មណស្ស កុសលស្ស ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេនាបិ តិំសាយ កម្មទ្វារេសុ បវត្តិវិភាគោ យោជេត្វា ញាតព្ពោ. យថា ច រូបារម្មណស្ស, ឯវំ សទ្ទារម្មណាទីនម្បិ បញ្ចន្នំ កុសលានំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុទ្វារេហិ វិភាគោ, យោជនានយោ ច យថានុរូបំ ញាតព្ពោ.

អបិច សទ្ទំ នាម កន្ទមូលំ វិយ ហត្ថេន គហេត្វា ទាតុំ ន សក្កា. យទា បន ‘‘សទ្ទទានំ មេ’’តិ អាភុជិត្វា ភេរិអាទិតូរិយេ តិណ្ណំ រតនានំ ទេតិ, តេហិ ឧបហារំ វា ករោតិ, ធម្មកថិកាទីនំ សរភេសជ្ជាទិំ ទេតិ, ធម្មស្សវនំ ឃោសេតិ, សរភញ្ញធម្មកថាទិំ វា ករោតិ, តទា កុសលំ សទ្ទារម្មណំ ហោតិ. ឯវំ គន្ធាទិវត្ថុបរិច្ចាគេបិ គន្ធាទិអារម្មណំ. ធម្មារម្មណំ បន ឱជាជីវិតិន្ទ្រិយតទាយត្តានំ វសេន ញាតព្ពំ. យទា ហិ ឱជវន្តានិ អន្នបានសប្បិនវនីតាទីនិ ‘‘ឱជទានំ មេ ភវិស្សតី’’តិ ទេតិ, គិលានានំ ភេសជ្ជំ វា វេជ្ជំ វា ឧបនេត្វា, បាណោបរោធកំ អាវុធជាលកុមិនាទិំ វិនាសេត្វា វា, វជ្ឈប្បត្តេ បាណិនោ មោចេត្វា វា ‘‘ជីវិតទានំ មេ ភវិស្សតិ ជីវិតាយត្តវុត្តិតាយ, បញ្ចបសាទសោឡសសុខុមរូបចិត្តចេតសិកានំ វសេន បសាទាទិទានំ មេ ភវិស្សតី’’តិ ច មនសិ ករោតិ, តទា កុសលំ ធម្មារម្មណំ ហោតិ. សេសំ តាទិសមេវ.

អយំ នានាវត្ថូសុ ឋិតារម្មណានំ យោជនា. ឯកវត្ថុស្មិម្បិ ឆារម្មណំ លព្ភតេវ. បិណ្ឌបាតស្មិំ ហិ មនាបោ វណ្ណោ, ខាទនកាលេ មុរុមុរាយនសទ្ទោ, គន្ធោ, រសោ, ផោដ្ឋព្ពំ, ឱជា, តទាយត្តា វា ជីវិតបសាទាទយោ, តព្ពិសយានិ ច វិញ្ញាណាទីនីតិ ឆារម្មណម្បិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ចីវរាទីសុ ចេវ វត្ថាទីសុ ច យថានុរូបំ ញាតព្ពំ. ឯត្ថបិ ទានសីលភាវនាមយតា, កាយវចីមនោកម្មភាវោ ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យថា ច កុសលានំ, ឯវំ អកុសលានម្បិ អារម្មណកម្មទ្វារវវត្ថានំ, អបុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ យោជនានយោ ច វុត្តានុសារេន យថាយោគំ ញាតព្ពោ.

ឯវំ អារម្មណតោ, បុញ្ញកិរិយវត្ថុតោ, កម្មតោ, ទ្វារតោ ច អនេកសហស្សប្បភេទេសុ ចេតេសុ កុសលេសុ ឧបឌ្ឍានិ បន ញាណសម្បយុត្តានិ ចតុន្នំ អធិបតីនំ វសេន បច្ចេកំ ចតុព្ពិធានិ, ញាណវិប្បយុត្តានិ បន ឧបឌ្ឍានិ វីមំសាធិបតិវជ្ជិតាធិបតិត្តយវសេន បច្ចេកំ តិវិធានិ, តទុភយានិ បុន ហីនត្តិកវសេន បច្ចេកំ តិវិធានិ, តានិ បុន អបរិមាណេសុ បន ចក្កវាឡេសុ បច្ចេកំ អបរិមាណេសុ សត្តេសុ ឯកេកស្មិំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នឱឡារិកសុខុមតាទីហិ អនន្តេហិ បការេហិ ឧប្បជ្ជនតោ អនន្តាបរិមាណានិ ហោន្តិ. តានិ សព្ពានិ សម្ពុទ្ធោ អនន្តេន ពុទ្ធញាណេន មហាតុលាយ តុលយមានោ វិយ, មហាតុម្ពេ បក្ខិបិត្វា មិនយមានោ វិយ សព្ពាការតោ បរិច្ឆិន្ទិត្វា មហាករុណាយ កាមាវចរដ្ឋេន សរិក្ខតាយ ឯកត្តំ ឧបនេត្វា, បុន សោមនស្សុបេក្ខាសហគតដ្ឋេន, ញាណសម្បយុត្តវិប្បយុត្តដ្ឋេន, អសង្ខារិកសសង្ខារិកដ្ឋេន ច កោដ្ឋាសេ កត្វា ទេសេសិ, យថា តំ លោកវិទូ សត្ថា ទេវមនុស្សានន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ ធម្មសង្គណិយា (ធ. ស. ១), តទដ្ឋកថាយ ច អដ្ឋសាលិនិយា (ធ. ស. អដ្ឋ. ១) សព្ពាការតោ ញាតព្ពោតិ. ឯវំ វិសយាទិប្បភេទតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

កាមាវចរកុសលធម្មា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរធម្មា បន កុសលា ឈានង្គសម្បយោគភេទតោ បញ្ចវិធា ហោន្តិ. សេយ្យថិទំ – វិតក្កវិចារបីតិសុខេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បឋមជ្ឈានិកំ, តតោ វូបសន្តំ អតិក្កន្តវិតក្កំ វិចារបីតិសុខេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ទុតិយជ្ឈានិកំ, តតោ វូបសន្តំ អតិក្កន្តវិចារំ បីតិសុខេកគ្គតាសម្បយុត្តំ តតិយជ្ឈានិកំ, តតោ វូបសន្តំ វិរត្តបីតិកំ សុខេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ, តតោ វូបសន្តំ អត្ថង្គតសុខំ ឧបេក្ខេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បញ្ចមជ្ឈានិកន្តិ. ឯវំ សម្បយោគភេទតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ធម្មុទ្ទេសាទិតោ បន បឋមជ្ឈានេ តាវ កាមាវចរបឋមកុសលេ វុត្តេសុ ឋបេត្វា វិរតិត្តយំ សេសា ឆត្តិំស ធម្មា ហោន្តិ. តត្ថ ឆន្ទាទយោ ចត្តារោ, ករុណា, មុទិតា ចាតិ ឆ យេវាបនកា. សេសំ សុញ្ញតវារបរិយោសានំ សព្ពំ កាមាវចរបឋមកុសលេ វុត្តសទិសមេវ. កេវលំ ហិ វិរតីនំ អភាវោ, សង្គហវារេ បញ្ចមគ្គង្គភាវោ, ភូមន្តរវសេន រូបាវចរភាវោ ច វិសេសោ, សេសំ តាទិសមេវ. បឋមជ្ឈានំ.

តថា ទុតិយជ្ឈានេបិ កេវលំ ធម្មុទ្ទេសេ វិតក្កាភាវោ, សង្គហវារេ ចតុក្កជ្ឈានង្គមគ្គង្គភាវោ ច វិសេសោ, សេសំ បឋមសទិសមេវ. ទុតិយំ.

តថា តតិយជ្ឈានេបិ កេវលំ ធម្មុទ្ទេសេ វិចារាភាវោ, សង្គហវារេ តិវង្គិកជ្ឈានតា ច វិសេសោ, សេសំ ទុតិយសទិសមេវ. តតិយំ.

តថា ចតុត្ថេ កេវលំ ធម្មុទ្ទេសេ បីតិយា អភាវោ, កោដ្ឋាសវារេ ទុវង្គិកជ្ឈានភាវោ ច វិសេសោ, សេសំ តតិយសទិសមេវ. ចតុត្ថំ.

តថា បញ្ចមេ កេវលំ ធម្មុទ្ទេសេ ករុណាមុទិតាទីនំ អភាវោ, សោមនស្សដ្ឋានេ ឧបេក្ខាភាវោ, កោដ្ឋាសវារេ ឈានិន្ទ្រិយេសុ ឧបេក្ខាឈានង្គភាវោ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយភាវោ ច វិសេសោ, សេសំ ចតុត្ថសមមេវ. បញ្ចមំ.

បទភាជនីយេ បន វិតក្កវិចារានំ វូបសមា ទុតិយំ, បីតិយា ច វិរាគា តតិយំ, សោមនស្សស្ស ច អត្ថង្គមា ចតុត្ថន្តិ ចតុក្កនយោបិ អាគតោ, សោ តិក្ខបញ្ញានំ ឯកប្បហារេនេវ វិតក្កវិចារសមតិក្កមសម្ភវតោ វុត្តោ. តត្ថ ទុតិយាទីនំ សព្ពសោ បញ្ចកនយេ តតិយាទិសមត្តា តត្ថ វុត្តនយេនេវ សព្ពោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ តត្ថេវ អន្តោគធភាវោ ចាតិ. ចតុក្កនយោ.

វិសយាទិប្បភេទតោ បន វិនិច្ឆយំ បញ្ចកនយេនេវ វក្ខាម, តទនុសារតោ ឯវ ចតុក្កនយវសេនាបិ សក្កា ញាតុន្តិ. ឯវំ ឧបរិ លោកុត្តរេបិ. បញ្ចវិធាបិ ចេតេ រូបាវចរកុសលធម្មា កសិណារម្មណភេទតោ បច្ចេកំ អដ្ឋវិធា ហោន្តិ បថវីកសិណំ អាបោតេជោវាយោនីលបីតលោហិតោទាតកសិណញ្ចាតិ, អាលោកាកាសកសិណេហិ សទ្ធិំ ទសវិធា ហោន្តិ. បទភាជនីយេ (ធ. ស. ២០២) បន អាលោកកសិណស្ស ឱទាតកសិណេន សង្គហិតត្តា អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, អាកាសកសិណស្ស បន ឧគ្ឃាដនាសម្ភវតោ អនារុប្បជ្ឈានិកត្តា. តំ ហិ បុនប្បុនំ ឧគ្ឃាដិយមានម្បិ អាកាសមេវ ហោតិ, តស្មា តត្ថុប្បន្នំ រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានំ ភវវិសេសាយ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ ច សំវត្តតិ, អភិញ្ញាយ, វិបស្សនាយ ច បាទកម្បិ ហោតិ, អនារុប្បត្តា បន និរោធបាទកំ ន ហោតិ. សេសានិ បន នវ កសិណានិ និរោធបាទកានិបីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. អានាបានជ្ឈានស្សាបិ បនេត្ថ វាយោកសិណេ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោតិ. កសិណកថា.

ឯវំ កសិណវសេន អដ្ឋវិធា ចេតេ អភិភាយតនវសេន បន បច្ចេកំ អដ្ឋវិធា ហោន្តិ. ភគវតា ហិ –

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ, តានិ អភិភុយ្យ…បេ… អប្បមាណានិ. តានិ អភិភុយ្យ …បេ… បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ…បេ… អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ សុវិសុទ្ធំ នីលំ បីតំ លោហិតំ ឱទាត’’ន្តិ (ធ. ស. ២១១ អាទយោ) –

អដ្ឋ អភិភាយតនានិ ទេសិតានិ, តានិ ច កសិណេស្វេវ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជនវសេន ឈានុប្បត្តិវិសេសតោ, អនារម្មណវិសេសតោ. តត្ថ ហិ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អលាភិតាយ វា អនត្ថិកតាយ វា អជ្ឈត្តរូបេ កសិណវសេន បរិកម្មសញ្ញាវិរហិតោវ. ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធា អដ្ឋ កសិណរូបានិ បរិកម្មវសេន ចេវ អប្បនាវសេន ច បស្សតិ. បរិត្តានីតិ ខុទ្ទកបរិមាណានិ, តានិ អភិភុយ្យ បស្សន្តោ ច សម្បន្នគហណិកោ កដច្ឆុមត្តំ ភត្តំ លភិត្វា ‘‘កិំ ឯត្ថ ភុញ្ជិតព្ពំ អត្ថី’’តិ សង្កឌ្ឍិត្វា សព្ពំ ឯកកពឡមេវ ករោតិ, ឯវមេវ ញាណុត្តរិកោ ‘‘កិមេត្ថ បរិត្តកេ អារម្មណេ សមាបជ្ជិតព្ពំ អត្ថិ, នាយំ មម ភារោ’’តិ តានិ អភិភវិត្វា សហ និមិត្តុប្បាទេនេវ អប្បនំ និព្ពត្តេតិ, តស្មា តំ ឈានំ ‘‘អភិភាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អប្បមាណានីតិ មហន្តានិ. តានិ អភិភុយ្យាតិ មហគ្ឃសោ ឯកំ ភត្តបាតិំ លភិត្វា វិយ ញាណុត្តរោ អប្បមាណំ លភិត្វា ‘‘ឯតំ វា ហោតុ អញ្ញំ វា, កិមេត្ថ សមាបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ អប្បនំ និព្ពត្តេតិ. សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានីតិ បរិសុទ្ធាបរិសុទ្ធវណ្ណានិ. បរិសុទ្ធានិ ហិ នីលាទីនិ, អបរិសុទ្ធានិ ច សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានីតិ ឥធ អធិប្បេតានិ, ឯតានិបិ ‘‘សុវណ្ណានិ វា ហោន្តុ ទុព្ពណ្ណានិ វា, បរិត្តអប្បមាណវសេនេវ អភិភាយតនានី’’តិ អាគមដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ដ. ២.១៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ២.២៤៩; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៨.៦៥) វណ្ណិតានិ. វណ្ណាភោគស្ស ហិ អត្ថិតាយ បុរិមានិ អភិភាយតនានិ វណ្ណាភោគរហិតសហិតតាយ ឯត្ថ កេវលតោ វិសេសសព្ភាវា ចតុធា វុត្តានិ, នីលាទីនិ បន ចត្តារិ សុវិសុទ្ធវណ្ណវសេន សុខារោហតាយ ញាណុត្តរិកោ អភិភវិត្វា អប្បនំ និព្ពត្តេតិ, តស្មា អារម្មណវិសេសាភាវេបិ ឈានុប្បត្តិវិសេសតោ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ អភិភាយតនានំ វសេន បច្ចេកំ អដ្ឋវិធា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. អភិភាយតនកថា.

តានិ បុន យថា ច អភិភាយតនវសេន, ឯវំ វិមោក្ខវសេនាបិ បច្ចេកំ តិវិធា ហោន្តិ. ភគវតា ហិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតិ, អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ, សុភន្ត្វេវ អធិមុត្តោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ២៤០ អាទយោ; ទី. និ. ៣.៣៣៩, ៣៥៨; អ. និ. ៨.៦៦) តយោ វិមោក្ខា ទេសិតា. តេ ច កសិណេស្វេវ អធិមុច្ចនវសេន ឈានុប្បត្តិវិសេសតោ, ភាវនារម្មណវិសេសតោ កិមិទំ អធិមុច្ចនំ នាម? បច្ចនីកធម្មេហិ សុដ្ឋុ វិមុច្ចនំ, អារម្មណេសុ ច សុដ្ឋុ អភិរតិ, បិតុ មាតុ អង្កេ វិស្សដ្ឋង្គបច្ចង្គស្ស ទារកស្ស សយនំ វិយ អនិគ្គហិតភាវេន និរាសង្កតាយ អារម្មណេ បវត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ រូបីតិ អជ្ឈត្តំ កេសាទីសុ ឧប្បាទិតំ រូបជ្ឈានំ រូបំ នាម, តទស្ស អត្ថីតិ រូបី. អជ្ឈត្តម្បិ ហិ កេសាទីសុ នីលំ, មេទាទីសុ បីតំ, មំសាទីសុ លោហិតំ, ទន្តាទីសុ ឱទាតញ្ច វណ្ណកសិណវសេន អាភុជិត្វា បរិកម្មំ ករោន្តស្ស រូបជ្ឈានានិ, កសិណំ ឧគ្ឃាដេត្វា ច អរូបជ្ឈានានិ ឧប្បជ្ជន្តេវ. រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធាបិ នីលកសិណាទិរូបានិ ឈានចក្ខុនា បស្សតិ, ឥមិនា អជ្ឈត្តពហិទ្ធវត្ថុកេសុ កសិណេសុ ឈានប្បដិលាភោ ទស្សិតោ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អត្តនោ កេសាទីសុ អនុប្បាទិតរូបាវចរជ្ឈានោ, ឥមិនា ពហិទ្ធា បដិលទ្ធជ្ឈានតា ទស្សិតា. សុភន្ត្វេវ អធិមុត្តោ ហោតីតិ ឥមិនា សុវិសុទ្ធេសុ នីលាទិវណ្ណកសិណេសុ ‘‘សុភ’’ន្តិ អធិមុត្តិវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានតា ទស្សិតា. ឯវំ អារម្មណវិសេសាភាវេបិ អធិមុត្តិវសេន ឈានុប្បត្តិវិសេសតោ ឥមេសំ តិណ្ណំ វិមោក្ខានំ វសេន បច្ចេកំ តិវិធា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. វិមោក្ខកថា.