២. វិភង្គមាតិកា

ឥទានិ ធម្មសង្គណីមាតិកានន្តរំ វិភង្គមាតិកាយ អត្ថវណ្ណនា អនុប្បត្តា. តស្សា បន –

អត្ថតោ ធម្មភេទេន, វិភង្គនយទស្សនា;

បាឡិមុត្តនយា ចាបិ, ហោតិ សំវណ្ណនានយោ.

សា បនេសា អដ្ឋារសន្នំ វិភង្គានំ អាទិម្ហិ ឋបិតា អដ្ឋារសវិធា ហោតិ – ខន្ធវិភង្គមាតិកា-អាយតន-ធាតុ-សច្ច-ឥន្ទ្រិយ-បច្ចយាការ-សតិបដ្ឋាន-សម្មប្បធាន-ឥទ្ធិបាទពោជ្ឈង្គ-មគ្គង្គឈាន-អប្បមញ្ញា-សិក្ខាបទ-បដិសម្ភិទា-ញាណ-ខុទ្ទកវត្ថុ-ធម្មហទយវិភង្គមាតិ

ខន្ធវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

តត្ថ អាទិភូតាយ ខន្ធវិភង្គមាតិកាយ អត្ថតោ តាវ – បញ្ចក្ខន្ធាតិ ឯត្ថ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ, តេន ន តតោ ហេដ្ឋា, ន ឧទ្ធន្តិ ទស្សេតិ. ខន្ធាតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តត្រាយំ ខន្ធ-សទ្ទោ សម្ពហុលេសុ ឋានេសុ និបតតិ រាសិម្ហិ គុណេ បណ្ណត្តិយំ រុឡ្ហិយន្តិ. តត្ថ ‘‘មហាឧទកក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.១០៣៧; អ. និ. ៤.៥១; ៥.៤៥; ៦.៣៧) ហិ រាសិតោ ខន្ធោ នាម. ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៥៥) គុណតោ. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) បណ្ណត្តិតោ. ‘‘វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៦៣) ឯកម្បិ ចិត្តំ រុឡ្ហិតោ ខន្ធោ នាម, ស្វាយមិធ រាសិតោ អធិប្បេតោ. រាសដ្ឋោ ហិ ខន្ធ-សទ្ទោ, កោដ្ឋាសដ្ឋោតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. លោកស្មិំ ហិ ឥណំ គហេត្វា ចោទិយមានា ‘‘ទ្វីហិ ខន្ធេហិ ទស្សាម, តីហិ ខន្ធេហិ ទស្សាមា’’តិ វទន្តិ, តស្មា ខន្ធោតិ កោដ្ឋាសោតិ វុត្តំ ហោតិ. រូបក្ខន្ធោតិ ឯត្ថ រុប្បតីតិ រូបំ, សីតុណ្ហាទីហិ បសិទ្ធាការេន រុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ, បីឡិយតីតិ អត្ថោ. វុត្តំ ហេតំ ភគវតា –

‘‘រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ? សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ, ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ, បិបាសាយបិ រុប្បតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៧៩).

រូបញ្ច តំ ខន្ធោ ចាតិ រូបក្ខន្ធោ, រូបរាសិ រូបកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. វេទនាក្ខន្ធាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ អយំ តាវេត្ថ អត្ថតោ សំវណ្ណនានយោ.

ធម្មភេទតោ បនេត្ថ ហេដ្ឋា កុសលត្តិកេ វិភត្តា អតីតាទិភេទភិន្នា សព្ពេ រូបធម្មា រូបក្ខន្ធោ នាម. តថា ចតុភូមកា វេទនាសញ្ញាយោ វេទនាក្ខន្ធោ នាម, សញ្ញាក្ខន្ធោ នាម. វេទនាសញ្ញា បន ឋបេត្វា សេសា ផស្សាទយោ បញ្ញាស ចេតសិកា សង្ខារក្ខន្ធោ នាម. បញ្ចសុ ខន្ធេសុ និព្ពានមេវ អសង្គហិតំ, ឧបាទានក្ខន្ធេសុ បន សព្ពេ លោកុត្តរធម្មា. អយមេវ ហិ ខន្ធេហិ ឧបាទានក្ខន្ធានំ វិសេសោ. ខន្ធា អវិសេសតោ វុត្តា, ឧបាទានក្ខន្ធា សាសវោបាទានិយភាវេន វិសេសេត្វា. ឥធ បន អវិសេសេន វុត្តត្តា និព្ពានំ ឋបេត្វា អវសេសា សព្ពេ ធម្មា សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ អយំ ធម្មភេទតោ សំវណ្ណនានយោ.

វិភង្គនយទស្សនាតិ វិភង្គបាឡិយា អាគតអត្ថនយទស្សនតោ. វិភង្គបាឡិយំ ហិ សុត្តន្តភាជនីយំ អភិធម្មភាជនីយំ បញ្ហាបុច្ឆកន្តិ តីហិ នយេហិ ខន្ធវិភង្គោ វិភត្តោ. តថា អាយតនវិភង្គាទយោ. កេវលំ ហិ ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ, សិក្ខាបទវិភង្គេ ច សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថិ. បច្ចយាការវិភង្គេ បញ្ហាបុច្ឆកំ នត្ថិ. ញាណវិភង្គាទីសុ បន តីសុ តយោបិ នយា ន សន្តិ. តេសុ ហិ ញាណវិភង្គោ ឯកវិធតោ បដ្ឋាយ យាវ ទសវិធា វិភត្តោ, ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គោ ឯកវិធតោ បដ្ឋាយ យាវ ទ្វាសដ្ឋិបភេទា វិភត្តោ, ធម្មហទយវិភង្គោ បន សព្ពសង្គហាទីហិ ទសហិ វារេហិ វិភត្តោ, តស្មា តេសំ តេសំ នយានំ មុខមត្តទស្សនវសេន តត្ថ តត្ថ សំវណ្ណនា ភវិស្សន្តិ. តត្រិទំ ខន្ធវិភង្គេ តិណ្ណំ នយានំ មុខមត្តទស្សនំ. សេយ្យថិទំ – សុត្តន្តភាជនីយេ តាវ រូបក្ខន្ធោ –

‘‘តត្ថ កតមោ រូបក្ខន្ធោ? យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញូហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា អយំ វុច្ចតិ រូបក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ២) –

ឯវំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារតោ វិភត្តោ, តថា វេទនាក្ខន្ធាទយោបិ. តត្ថ និយកជ្ឈត្តំ នាម អជ្ឈត្តរូបំ អជ្ឈត្តំ នាម, តតោ អញ្ញំ បរបុគ្គលគតំ, អវិញ្ញាណញ្ច ពហិទ្ធា នាម, តថា វេទនាទយោបិ. បសាទវិសយរូបំ បន ឱឡារិកំ នាម, សេសំ សុខុមំ នាម. អនិដ្ឋរូបំ ហីនំ នាម, ឥដ្ឋរូបំ បណីតំ នាម.

ននុ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ នាម បាដេក្កំ បដិវិភត្តំ នាម នត្ថិ, ឯកំ ឯកច្ចស្ស ឥដ្ឋំ ហោតិ មនាបំ, តទេវ អញ្ញស្ស ច អនិដ្ឋំ ហោតិ. វត្ថាទីនិ ហិ សូករាទីនំ នប្បិយានិ ហោន្តិ, ន មនុស្សាទីនំ, តេសញ្ច វត្ថាភរណាទីនិ បិយានិ, ន សូករាទីនន្តិ, តស្មា រុចិវសេនេវ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា គហេតព្ពា? ន, ឥដ្ឋានិដ្ឋានំ បាដេក្កំ វិភត្តត្តា. កុសលកម្មជំ ហិ កុសលវិបាកវិសយោវ ឥដ្ឋំ នាម, អកុសលកម្មជំ អកុសលវិបាកវិសយោវ អនិដ្ឋំ នាម, សញ្ញាវិបល្លាសេន បន កោចិ ឥដ្ឋមេវ ពុទ្ធរូបាទិំ ជវនក្ខណេ អនិដ្ឋតោ មនសិ ករោតិ, អនិដ្ឋញ្ច និរយគ្គិសត្ថវិសាទិំ ឥដ្ឋតោ មនសិ ករោតិ. ជវនេហិ ឯវ វិបល្លាសភាវោ, ន វិបាកេហីតិ វិបាកវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋំ និយតំ វេទិតព្ពំ.

សម្មោហវិនោទនិយា បន វិភង្គដ្ឋកថាយ –

‘‘សុខសម្ផស្សំ ហិ គូថកលលំ ចក្ខុទ្វារឃានទ្វារេសុ អនិដ្ឋំ, កាយទ្វារេ ឥដ្ឋំ ហោតិ. ចក្កវត្តិនោ មណិរតនេន បោថិយមានស្ស, សុវណ្ណសូលេ ឧត្តាសិយមានស្ស ច មណិរតនសុវណ្ណសូលានិ ចក្ខុទ្វារេ ឥដ្ឋានិ ហោន្តិ, កាយទ្វារេ អនិដ្ឋានី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៦) –

ឯវំ ទ្វារវសេន ឯកស្សេវ វត្ថុនោ ឥដ្ឋតា, អនិដ្ឋតា ច វុត្តា. សា ច ឯកក្ខណេ ន យុត្តា ឯកកលាបគតភូតោបាទាយរូបានំ ឯកសាមគ្គិយមុប្បត្តិតោ. ន ហិ ភូតេសុ អកុសលវសេន អនិដ្ឋេសុ ឧប្បជ្ជន្តេសុ តទុបាទាយរូបាទិកុសលេន ឥដ្ឋានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ភិន្នក្ខណេ បន ឥដ្ឋានិ មណិរតនាទីនិ តេហិ បោថិយមានស្ស អកុសលបច្ចយេន ឧតុនា អនិដ្ឋានិ វិបរិណមន្តិ, កុសលបច្ចយេន អនិដ្ឋានិ គូថកលលាទីនិ ឥដ្ឋានីតិ, អយំ នោ អត្តនោមតិ. ឯវំ វិភត្តេសុ ច ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តំ តំ រូបំ ឧបាទាយុបាទាយ ហីនំ, បណីតញ្ច ទដ្ឋព្ពំ. សុខុមំ បន រូបំ ទូរេរូបំ នាម, ឱឡារិកំ សន្តិកេរូបំ នាម. តំ តំ វា បន រូបំ ឧបាទាយុបាទាយ រូបំ ទូរេ សន្តិកេ ទដ្ឋព្ពំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

វេទនាទីសុ បន អកុសលា វេទនា ឱឡារិកា, ឥតរា សុខុមា. កុសលាកុសលា ឱឡារិកា, អព្យាកតា សុខុមា. ទុក្ខា វេទនា ឱឡារិកា, ឥតរា សុខុមា. សុខទុក្ខា វា ឱឡារិកា, ឥតរា សុខុមា. អសមាបន្នស្ស វា វេទនា ឱឡារិកា, សមាបន្នស្ស សុខុមា. សាសវា ឱឡារិកា, អនាសវា សុខុមា. តំ តំ វា បន វេទនំ ឧបាទាយុបាទាយ ឱឡារិកសុខុមតា ទដ្ឋព្ពា. អកុសលា វេទនា កុសលាព្យាកតាហិ ទូរេ, តា ច តាយ ទូរេតិ ឯវំ ជាតិសភាវបុគ្គលភូមិភេទតោ វុត្តនយេន ទូរេវេទនា ទដ្ឋព្ពា, កុសលា វេទនា កុសលាយ សន្តិកេតិ ឯវំ ជាតិអាទិសាមញ្ញតោ សន្តិកេវេទនា ទដ្ឋព្ពា. តំ តំ វា បន វេទនំ ឧបាទាយុបាទាយ វេទនា ទូរេសន្តិកេ ទដ្ឋព្ពា. ឯវំ សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបិ យថានុរូបំ ឱឡារិកសុខុមតាទយោ វេទិតព្ពាតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិភង្គបាឡិអដ្ឋកថាសុ (វិភ. ៨ អាទយោ; វិភ. អដ្ឋ. ៨ អាទយោ) គហេតព្ពោតិ អយំ សុត្តន្តភាជនីយនយោ.

អភិធម្មភាជនីយនយេ រូបក្ខន្ធស្ស តាវ ឯកវិធាទិតោ យាវ ឯកាទសវិធា រូបកណ្ឌេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. វេទនាក្ខន្ធោ បន ឯកវិធោ ផស្សសម្បយុត្តោ, ទុវិធោ សហេតុកទុកវសេន, តិវិធោ កុសលត្តិកវសេន, ចតុព្ពិធោ ចតុភូមកវសេន, បញ្ចវិធោ សភាវភេទេន, ឆព្ពិធោ ឆទ្វារិកវសេន, សត្តវិធោ សត្តវិញ្ញាណសម្បយោគវសេន, អដ្ឋវិធោ តេសុ កាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ សុខទុក្ខវសេន ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា, នវវិធោ តេសុ មនោវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ កុសលត្តិកវសេន តិធា ភិន្ទិត្វា, ទសវិធោ តេសុ កាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ ទុវិធា, មនោវិញ្ញាណសម្បយុត្តញ្ច តិធា ភិន្ទិត្វាតិ ឯវំ សហេតុកទុកមូលំ បឋមវារំ វត្វា បុន កុសលត្តិកដ្ឋានេ វេទនាត្តិកបីតិត្តិកសនិទស្សនត្តិកវជ្ជិតេ សព្ពត្តិកេ យោជេត្វា យាវ ទសវិធា, អបរេបិ អដ្ឋារស វារា វុត្តា. យថា ចេត្ថ សហេតុកទុកមូលិកា សព្ពត្តិកយោជនា, ឯវំ ហេតុសម្បយុត្តទុកាទីសុ អនុរូបទុកមូលិកាបិ សរណទុកបរិយោសានា បច្ចេកំ សព្ពត្តិកយោជនាបិ វេទិតព្ពាតិ អយំ ទុកមូលកោ យោជនានយោ. យថា ច ឯកេកទុកេន សព្ពត្តិកយោជនាវសេន ទុកមូលកោ នយោ វុត្តោ, ឯវំ ឯកេកត្តិកេន យថានុរូបំ សព្ពទុកយោជនាវសេន តិកមូលកោ, តទុភយមិស្សកវសេន ឧភតោវឌ្ឍនកោ ច នយោ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ វេទនាក្ខន្ធេ, ឯវំ សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបិ យថារហំ ទុកមូលកាទិនយា វេទិតព្ពាតិ អយំ អភិធម្មភាជនីយនយោ.

បញ្ហាបុច្ឆកនយេ បន បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ កតិ កុសលា, កតិ អកុសលា, កតិ អព្យាកតា, កតិ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា…បេ… កតិ សរណា, កតិ អរណាតិ? រូបក្ខន្ធោ អព្យាកតោ, ចត្តារោ ខន្ធា សិយា កុសលា, សិយា អកុសលា, សិយា អព្យាកតា, រូបំ, វេទនា ច វេទនាត្តិកេ ន វត្តព្ពា, សេសា តិធាបិ ហោន្តិ, រូបំ នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មំ, សិយា ឧបាទិន្នុបាទានិយំ, សិយា អនុបាទិន្នុបាទានិយំ, អសំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកំ, សេសា ចត្តារោ ខន្ធា តីហិ តិកេហិ តិធាបិ ហោន្តិ. រូបំ អវិតក្កអវិចារំ, តយោ ខន្ធា តិធាបិ ហោន្តិ, សង្ខារក្ខន្ធោ តិធា ច ន វត្តព្ពោ ច. រូបំ ន វត្តព្ពំ, វេទនា សិយា បីតិសហគតា, ន វត្តព្ពា, តយោ តិធា ច ន វត្តព្ពា ច. រូបំ នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពំ, នទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពហេតុកំ, នេវាចយគាមិនអបចយគាមិ, នេវសេខំនាសេខំ, បរិត្តំ, សេសា តិធាបិ ហោន្តិ. បរិត្តារម្មណត្តិកេ រូបំ អនារម្មណំ, សេសា តិធា ច ន វត្តព្ពា ច. រូបំ មជ្ឈិមំ, អនិយតំ, សេសា តិធាបិ. មគ្គារម្មណត្តិកេ ច រូបំ អនារម្មណំ, សេសា តិធាបិ វា ន វត្តព្ពា. ឧប្បន្នាតីតត្តិកេសុ បញ្ចបិ តិធា ហោន្តិ. អតីតារម្មណត្តិកេ រូបំ អនារម្មណំ, សេសា តិធា ច ន វត្តព្ពា ច. អជ្ឈត្តត្តិកេ បញ្ចបិ តិធា ហោន្តិ. អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកេ រូបំ អនារម្មណំ, សេសា តិធាបិ ន វត្តព្ពា ច. ចត្តារោ ខន្ធា អនិទស្សនអប្បដិឃា, រូបក្ខន្ធោ តិធាបិ ហោតិ.

ចត្តារោ ខន្ធា នហេតូ, សង្ខារក្ខន្ធោ សិយា ហេតុ, សិយា ន ហេតុ. រូបំ អហេតុកំ, ហេតុវិប្បយុត្តំ, សេសា ទ្វិធាបិ. តយោ ខន្ធា សិយា សហេតុកា ចេវ ន ច ហេតូ, សិយា ន វត្តព្ពា ច, សង្ខារក្ខន្ធោ ទ្វិធា ច ន វត្តព្ពោ ច, រូបំ ន វត្តព្ពមេវ. តថា អនន្តរទុកេបិ. រូបំ នហេតុអហេតុកំ, តយោ ទ្វិធាបិ, សង្ខារក្ខន្ធោ ទ្វិធា ច ន វត្តព្ពោ ច. បញ្ចបិ សប្បច្ចយា, សង្ខតា, ចត្តារោ អនិទស្សនា, អប្បដិឃា, រូបំ ទ្វិធាបិ. រូបំ រូបី, សេសា អរូបិនោ. រូបំ លោកិយំ, សេសា ទ្វិធាបិ. បញ្ចបិ កេនចិ វិញ្ញេយ្យា, ន ច កេនចិ វិញ្ញេយ្យា ច. ចត្តារោ នោ អាសវា, សង្ខារា ទ្វិធាបិ, ន វត្តព្ពា ច. រូបំ សាសវោ, អាសវវិប្បយុត្តោ, សេសា ទ្វិធាបិ. រូបំ សាសវា ចេវ នោ ច អាសវា, តយោ តថា ច ន វត្តព្ពា ច. សង្ខារោ ទ្វិធា ច ន វត្តព្ពោ ច. រូបំ ន វត្តព្ពមេវ, តយោ សិយា អាសវសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច អាសវា, សិយា ន វត្តព្ពា, សង្ខារោ ទ្វិធា ច ន វត្តព្ពោ ច. រូបំ អាសវវិប្បយុត្តំ សាសវញ្ច, សេសា ទ្វិធា ច ន វត្តព្ពា ច. ឥមិនា នយេន សំយោជនគោច្ឆកាទីសុបិ យោជនា វេទិតព្ពា. កេវលំ ហិ បរាមាសសម្បយុត្តទុកេ រូបំ បរាមាសវិប្បយុត្តំ, តយោ ទ្វិធាបិ, សង្ខារោ ទ្វិធាបិ, ទិដ្ឋិវសេន ន វត្តព្ពោ ច. តតិយេ ឯត្តកមេវ វិសេសោ. រូបំ អនារម្មណំ, សេសា សារម្មណា. វិញ្ញាណំ ចិត្តំ, សេសា នោ ចិត្តា. តយោ ចេតសិកា, ទ្វេ អចេតសិកា. តយោ ចិត្តសម្បយុត្តា, រូបំ ចិត្តវិប្បយុត្តំ. វិញ្ញាណំ ន វត្តព្ពំ. តថា ចិត្តសំសដ្ឋទុកេបិ. តយោ ចិត្តសមុដ្ឋានា, វិញ្ញាណំ នោ ចិត្តសមុដ្ឋានំ. រូបំ ទ្វិធាបិ. តថា អនន្តរទុកទ្វយេបិ. តយោ ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានា, ទ្វេ នោ ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានា. តថា អនន្តរទុកទ្វយេបិ. វិញ្ញាណំ អជ្ឈត្តិកំ, តយោ ពាហិរា, រូបំ ទ្វិធាបិ. ចត្តារោ នោ ឧបាទា. រូបំ ទ្វិធាបិ. បញ្ចបិ សិយា ឧបាទិន្នា, សិយា អនុបាទិន្នា, នោ ឧបាទានា.

កិលេសគោច្ឆកោ វុត្តនយោវ. រូបំ នេវទស្សនេននភាវនាយ បហាតព្ពំ, សេសា ទ្វិធាបិ. ឯវំ យាវបីតិទុកា យោជនា វេទិតព្ពា.

រូបំ ន វេទនា, ន សុខា, ន សុខសហគតា, សេសា ទ្វិធាបិ. តថា អនន្តរទុកេបិ. រូបំ កាមាវចរំ, សេសា ទ្វិធាបិ. ឯវំ យាវ សរណទុកា យោជនា វេទិតព្ពា. អយំ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ.

ឥមេ បន នយា វិត្ថារតោ បាឡិអដ្ឋកថាហិ ញាតព្ពា. អត្ថវិនិច្ឆយោ ច នេសំ ធម្មសង្គណីមាតិកត្ថសំវណ្ណនាយ វុត្តានុសារេន ញាតព្ពោ. ឥតោ បរំ អតិរេកំ អវត្វា អបុព្ពមេវ វណ្ណយិស្សាមាតិ អយំ វិភង្គនយទស្សនតោ សំវណ្ណនានយោ.

ឥទានិ បនេត្ថ –

កមតោនូនាធិកតោ, ទដ្ឋព្ពសមភេទតោ;

បាឡិមុត្តនយោ ញេយ្យោ, ខន្ធកោសល្លមិច្ឆតា.

តត្ថ កមតោតិ ឯត្ថ ឧប្បត្តិក្កមោ បហានក្កមោ បដិបត្តិក្កមោ ភូមិក្កមោ ទេសនាក្កមោតិ ពហុវិធេសុ កមេសុ ខន្ធានំ ទេសនាក្កមោវ យុជ្ជតិ, ន ឥតរេ, អសម្ភវា. អភេទេន ហិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អត្តគ្គាហបតិតំ វេនេយ្យជនំ សមូហឃនវិនិព្ភោគទស្សនេន អត្តគ្គាហតោ មោចេតុកាមោ ភគវា ហិតកាមោ តស្ស តស្ស ជនស្ស សុខគ្គហណត្ថំ ចក្ខុអាទីនំ វិសយភូតំ ឱឡារិកំ បឋមំ រូបក្ខន្ធំ ទេសេសិ, តតោ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិសយសំវេទកំ ឱឡារិកំ វេទនំ, យំ វេទេតិ, តំ សញ្ជានាតីតិ ឯវំ វេទនាវិសយស្ស អាការគ្គាហិកំ សញ្ញំ, សញ្ញាវសេនាភិសង្ខារកេ សង្ខារេ, តេសំ វេទនាទីនំ និស្សយាធិបតិភូតំ វិញ្ញាណន្តិ អយំ តាវេត្ថ កមោ.

អនូនាធិកតោតិ កស្មា បន ភគវតា បញ្ចេវ ខន្ធា វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ? សព្ពសង្ខតសភាគេកសង្គហតោ, អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុស្ស ឯតប្បរមតោ, អញ្ញេសញ្ច តទវរោធតោ. អនេកប្បភេទេសុ ហិ សង្ខតធម្មេសុ សភាគវសេន សង្គយ្ហមានេសុ រូបំ រូបសភាគេកសង្គហវសេន ឯកោ ខន្ធោ ហោតិ, វេទនា វេទនាសភាគេកសង្គហវសេន ឯកោ ខន្ធោ ហោតិ. ឯស នយោ សញ្ញាទីសុបិ, តស្មា សព្ពសង្ខតសភាគេកសង្គហតោ បញ្ចេវ វុត្តា. ឯតបរមញ្ចេតំ អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុ, យទិទំ រូបាទយោ បញ្ច, តស្មា អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុស្ស ឯតបរមតោបិ បញ្ចេវ វុត្តា. យេបិ ចញ្ញេ សីលាទយោ បញ្ច ធម្មក្ខន្ធា វុត្តា, តេបិ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា ឯត្ថេវ អវរោធំ គច្ឆន្តិ, តស្មា អញ្ញេសំ តទវរោធតោបិ បញ្ចេវ វុត្តាតិ អយំ អនូនាធិកតោ.

ទដ្ឋព្ពសមភេទតោតិ ទដ្ឋព្ពភេទតោ, ឧបមាភេទតោ ច. តត្ថ ទដ្ឋព្ពភេទតោ តាវ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា សាមញ្ញតោ ឧក្ខិត្តាសិកបច្ចត្ថិកតោ, ភារតោ, ខាទកតោ, អនិច្ចទុក្ខអនត្តសង្ខាតវធកតោ ច ទដ្ឋព្ពា. វិសេសតោ បន ផេណបិណ្ឌំ វិយ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ, ឧទកពុព្ពុឡមរីចិកកទលិក្ខន្ធមាយា វិយ យថាក្កមំ វេទនាទយោ ទដ្ឋព្ពា. យថា ហិ ផេណបិណ្ឌោ វិមទ្ទាសហោ, សោ ច បត្តថាលកាទិអត្ថំ គហិតោបិ តមត្ថំ ន សាធេតិ, ភិជ្ជតិ, ឯវំ រូបម្បិ វិមទ្ទាសហំ, តញ្ច សុភាទិវសេន គហិតម្បិ ន តថា តិដ្ឋតិ, អសុភាទិយេវ ហោតិ.

យថា វា ផេណបិណ្ឌោ អនេកសន្ធិឃដិតោ ពហុន្នំ ឧទកសប្បាទិបាណកានំ អាវាសោ, អាទិតោ ចេស ពទរបក្កមត្តោ ហុត្វា អនុបុព្ពវឌ្ឍនកោ ឧដ្ឋិតមត្តោបិ ចេស ភិជ្ជតិ, ថោកំ គន្ត្វាបិ, សមុទ្ទំ បត្វា បន អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ, ឯវំ រូបម្បិ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ អនេកសន្ធិឃដិតំ អសីតិកិមិកុលវោកិណ្ណំ, អាទិតោ ចេតំ កលលមត្តំ ហុត្វា អនុបុព្ពវឌ្ឍនកំ, កលលមត្តេបិ ចេតំ ភិជ្ជតិ, អព្ពុទាទិភាវេបិ អាយុក្ខយំ បត្វា អវស្សមេវ ភិជ្ជតិ. ឯវំ ផេណបិណ្ឌសទិសំ ទដ្ឋព្ពំ.

យថា បន ពុព្ពុឡោ មុហុត្តរមណីយោ អគយ្ហុបគោ ន ចិរដ្ឋិតិកោវ, ឯវំ វេទនាបិ. យថា ច ពុព្ពុឡោ ឧទកតលំ, ឧទកពិន្ទុំ, ឧទកជល្លកំ សង្កឌ្ឍិត្វា បុដំ កត្វា គហណវាតញ្ចាតិ ចត្តារិ ការណានិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ វេទនាបិ វត្ថុំ, អារម្មណំ, កិលេសជល្លំ, ផស្សសង្ឃដ្ដនញ្ចាតិ ចត្តារិ ការណានិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតីតិ សា ពុព្ពុឡសទិសា ទដ្ឋព្ពា.

យថា បន មរីចិកា ជលាសយាទិភាវេន វិប្បលម្ភិកា, ឯវំ សញ្ញាបិ និច្ចាទិភាវេនាតិ មរីចិសទិសា ទដ្ឋព្ពា. យថា បន កទលិក្ខន្ធោ អគយ្ហុបគោ ពហុវដ្ដិសមោធានោ, ឯវំ សង្ខារក្ខន្ធោបិ អគយ្ហុបគោនិច្ចាទិសារវិរហិតោ, ផស្សាទិពហុធម្មសមោធានោ ច ហោតីតិ សោ កទលិក្ខន្ធសទិសោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បន មាយា អសុវណ្ណរជតាទិរូបានិបិ តថា គាហាបេត្វា មហាជនំ វញ្ចេតិ, ឯវំ វិញ្ញាណម្បិ អនិច្ចាទិរូបំ តេនេវ ចិត្តេន អាគច្ឆន្តំ វិយ និច្ចាទិតោ ច គាហាបេត្វា វញ្ចេតីតិ តំ មាយាសទិសំ ទដ្ឋព្ពំ. វុត្តញ្ច –

‘‘ផេណបិណ្ឌូបមំ រូបំ, វេទនា ពុព្ពុឡូបមា;

មរីចិកូបមា សញ្ញា, សង្ខារា កទលូបមា;

មាយូបមញ្ច វិញ្ញាណំ, ទេសិតាទិច្ចពន្ធុនា’’តិ. (សំ. និ. ៣.៩៥);

អយមេត្ថ ទដ្ឋព្ពភេទោ.

ឧបមាភេទតោ ច បន គិលានសាលូបមោ រូបុបាទានក្ខន្ធោ, គេលញ្ញូបមោ វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, គេលញ្ញសមុដ្ឋានូបមោ សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, អសប្បាយសេវនូបមោ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, គិលានូបមោ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. អបិច ចារកការណអបរាធការណការកអបរាធិកូបមា ឯតេ ភាជនភោជនព្យញ្ជនបរិវេសកភុញ្ជកូបមា ចាតិ អយមេត្ថ ឧបមាភេទោ. ឯវំ បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយនយោ ញេយ្យោ.

ខន្ធវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាយតនវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

អាយតនវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – ទ្វាទសាយតនានីតិ ឯត្ថ អាយតនតោ, អាយានំ តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនានិ. ចក្ខុរូបាទីសុ ហិ តំតំទ្វារារម្មណា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សេន សេន អនុភវនាទិនា កិច្ចេន អាយតន្តិ ឧបដ្ឋហន្តិ ឃដេន្តិ វាយមន្តិ, តេ ច បន អាយភូតេ ធម្មេ ឯតានិ តនោន្តិ វិត្ថារេន្តិ, ឥទញ្ច អតីវ អាយតំ សំសារទុក្ខំ នយន្តេវ, បវត្តយន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា ‘‘អាយតនានី’’តិ វុច្ចន្តិ.

អបិច និវាសដ្ឋានដ្ឋេន, អាករដ្ឋេន, សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន, សញ្ជាភិទេសដ្ឋេន, ការណដ្ឋេន ច សាសនេ, លោកេ ច ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុច្ចន្តិ. ចក្ខុអាទីសុ ហិ តេ តេ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា តទាយត្តវុត្តិតាយ និវសន្តិ, តេសុ ច អាករភូតេសុ អាកិណ្ណា វត្ថារម្មណវសេន ច សមោសរន្តិ, ចក្ខាទយោវ នេសំ សញ្ជាតិទេសោ, ការណញ្ច, តស្មា និវាសដ្ឋានាទិនា អត្ថេន ចក្ខាទីនិ អាយតនានីតិ វេទិតព្ពានិ.

ចក្ខាយតនន្តិអាទីសុ ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, រូបំ អស្សាទេតិ, វិភាវេតិ ចាតិ អត្ថោ. រូបយតីតិ រូបំ. វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ អត្ថោ. សុណាតីតិ សោតំ. សប្បតីតិ សទ្ទោ, ឧទាហរីយតីតិ អត្ថោ. ឃាយតីតិ ឃានំ. គន្ធយតីតិ គន្ធោ, អត្តនោ វត្ថុំ សូចយតីតិ អត្ថោ. ជីវិតំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា. រសន្តិ តំ សត្តាតិ រសោ, អស្សាទេន្តីតិ អត្ថោ. កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោតិ កាយោ, ឧប្បត្តិទេសោ. ផុសីយតីតិ ផោដ្ឋព្ពំ. មនតីតិ មនោ. អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. ចក្ខុ ច តំ យថាវុត្តេនត្ថេន អាយតនញ្ចាតិ ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មា ច តេ អាយតនញ្ចាតិ ធម្មាយតនន្តិ អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទតោ បនេត្ថ សព្ពម្បិ វិញ្ញាណំ មនាយតនំ នាម. ចេតសិកសុខុមរូបនិព្ពានានិ ធម្មាយតនំ នាម. សេសានិ សុវិញ្ញេយ្យានិ. ឥមេសុ ច អាយតនេសុ អតីតាទិភេទភិន្នា, កាលវិនិមុត្តា ច លោកិយលោកុត្តរា សព្ពេ នាមរូបធម្មា, បញ្ញត្តិយោ ច សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតា’’តិអាទិវចនតោ (ធាតុ. ៧១) ហិ រូបារូបលក្ខណានំ ជាតិជរាភង្គានំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតូសុ សង្គហិតត្តា ឥតរាសម្បិ បញ្ញត្តីនំ យថារហំ តត្ថ សង្គហិតភាវោ វេទិតព្ពោតិ អយមេត្ថ ធម្មភេទោ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយេ តាវ ‘‘ចក្ខុំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា វិបរិណាមធម្មំ. រូបា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា វិបរិណាមធម្មា…បេ… ធម្មា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា វិបរិណាមធម្មា’’តិ (វិភ. ១៥៤) ឯវំ វិសយិវិសយាយតនវសេន អាយតនានិ វុត្តានីតិ អយំ សុត្តន្តភាជនីយនយោ.

អភិធម្មភាជនីយេ បន បសាទវិសយាយតនានិ តាវ ‘‘តត្ថ កតមំ ចក្ខាយតនំ? យំ ចក្ខុ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ’’តិអាទិនា (វិភ. ១៥៦) រូបកណ្ឌេ (ធ. ស. ៥៩៧) វុត្តនយេន វិភត្តានិ. មនាយតនំ បន ឯកវិធតោ បដ្ឋាយ យាវទសវិធា វេទនាក្ខន្ធេ វុត្តនយេន វិភត្តំ. ធម្មាយតនំ បន ‘‘តត្ថ កតមំ ធម្មាយតនំ? វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ, យញ្ច រូបំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ អសង្ខតា ច ធាតូ’’តិ (វិភ. ១៦៧) ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘តត្ថ កតមោ វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា (វិភ. ១៦៧) វេទនាក្ខន្ធាទីសុ វុត្តនយេន វិភត្តំ. សុខុមរូបនិព្ពានានិ រូបកណ្ឌេ វុត្តនយានេវាតិ អយំ អភិធម្មភាជនីយនយោ.

បញ្ហាបុច្ឆកនយំ បន ឥតោ បរំ វិត្ថារតោ អទស្សេត្វា តិកទុកានំ អាទិអន្តេហិ ចេវ វិសេសត្ថទីបកេហិ ច តិកទុកេហិ យោជេត្វា ទស្សយិស្សាម, សេសេហិបិ តិកទុកេហិ យោជនានយោ ខន្ធេ វុត្តនយេន សក្កា ញាតុន្តិ. កថំ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណាតិ? ទសាយតនា អព្យាកតា, ទ្វាយតនា សិយា កុសលា, សិយា អកុសលា, សិយា អព្យាកតា. វេទនាត្តិកេ ទសាយតនានិ ន វត្តព្ពានិ, មនាយតនំ តិធាបិ, ធម្មាយតនំ តិធា ន វត្តព្ពញ្ច…បេ… រូបាយតនំ សនិទស្សនសប្បដិឃំ, នវាយតនានិ អនិទស្សនសប្បដិឃានិ, មនាយតនធម្មាយតនានិ អនិទស្សនអប្បដិឃានិ, ឯកាទសាយតនានិ ន ហេតូ, ធម្មាយតនំ សិយា ហេតុ, សិយា ន ហេតុ…បេ… ឯកាទសាយតនានិ សប្បច្ចយានិ, ធម្មាយតនំ សិយា សប្បច្ចយំ, សិយា អប្បច្ចយំ…បេ… ទសាយតនានិ រូបំ, មនាយតនំ អរូបំ, ធម្មាយតនំ ទ្វិធាបិ…បេ… ទសាយតនានិ អរណានិ, ទ្វាយតនានិ សិយា សរណានិ, សិយា អរណានីតិ អយំ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ.

ឥទានិ បន –

កមតោ តាវត្តតោ ច, តេសំ ទដ្ឋព្ពភេទតោ;

បាឡិមុត្តនយេនេត្ថ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កមតោតិ ឥធាបិ ទេសនាក្កមោវ យុជ្ជតិ. អជ្ឈត្តិកេសុ ហិ អាយតនេសុ សនិទស្សនសប្បដិឃវិសយត្តា ចក្ខាយតនំ បាកដន្តិ បឋមំ ទេសិតំ, តតោ អនិទស្សនសប្បដិឃវិសយានិ សោតាយតនាទីនិ. អថ វា ទស្សនានុត្តរិយសវនានុត្តរិយហេតុភាវតោ ពហូបការត្តា ចក្ខុសោតាយតនានិ បឋមំ ទេសិតានិ, តតោ ឃានាយតនាទីនិ តីណិ, បញ្ចន្នម្បិ បន គោចរវិសយត្តា អន្តេ មនាយតនំ, ចក្ខាយតនាទីនំ គោចរត្តា តេសំ អនន្តរំ រូបាយតនាទីនិ. អបិច វិញ្ញាណុប្បត្តិការណវវត្ថានតោបិ អយមេតេសំ កមោ វេទិតព្ពោ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៤២១; សំ. និ. ៤.៦០, ១១៣; មហានិ. ១០៧) អយំ តាវេត្ថ កមោ.

តាវត្តតោតិ តាវភាវតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចក្ខាទយោបិ ហិ ធម្មា ឯវ, ឯវំ សតិ ធម្មាយតនមិច្ចេវ អវត្វា កស្មា ទ្វាទសាយតនានិ វុត្តានីតិ ចេ? ឆវិញ្ញាណកាយុប្បត្តិយា ទ្វារារម្មណវវត្ថានតោ អយមេតេសំ ភេទោ ហោតីតិ ទ្វាទស វុត្តានិ. ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិបរិយាបន្នស្ស ហិ វិញ្ញាណកាយស្ស ចក្ខាយតនមេវ ឧប្បត្តិទ្វារំ, រូបាយតនមេវារម្មណំ. តថា ឥតរានិ ឥតរេសំ. ឆដ្ឋស្ស បន ភវង្គមនសង្ខាតោ មនាយតនេកទេសោវ ឧប្បត្តិទ្វារំ, អសាធារណញ្ច ធម្មាយតនំ អារម្មណន្តិ. ឥតិ ឆន្នំ វិញ្ញាណកាយានំ ឧប្បត្តិទ្វារារម្មណវវត្ថានតោ ទ្វាទស វុត្តានីតិ អយមេត្ថ តាវត្តតា.

ទដ្ឋព្ពភេទតោតិ ឯត្ថ បន សព្ពានិ ចេតានិ អាយតនានិ អនាគមនតោ, អនិគ្គមនតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. ន ហិ តានិ បុព្ពេ ឧទយា កុតោចិ អាគច្ឆន្តិ, នបិ ឧទ្ធំ វយា កុហិញ្ចិ គច្ឆន្តិ, អថ ខោ បុព្ពេ ឧទយា អប្បដិលទ្ធសភាវានិ ឧទ្ធំ វយា បរិភិន្នសភាវានិ, បុព្ពន្តាបរន្តវេមជ្ឈេ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ អវសានិ បវត្តន្តិ, តស្មា អនាគមនតោ, អនិគ្គមនតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. តថា និរីហតោ, អព្យាបារតោ ច. ន ហិ ចក្ខុរូបាទីនំ ឯវំ ហោតិ ‘‘អហោ វត អម្ហាកំ សាមគ្គិយំ វិញ្ញាណំ នាម ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ, ន ច តានិ វិញ្ញាណុប្បាទនត្ថំ ទ្វារភាវេន, វត្ថុភាវេន, អារម្មណភាវេន វា ព្យាបារមាបជ្ជន្តិ, អថ ខោ ធម្មតាវេសា យំ ចក្ខុរូបាទិសាមគ្គិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ សម្ភវន្តិ, តស្មា និរីហតោ, អព្យាបារតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. អបិច អជ្ឈត្តិកានិ សុញ្ញោ គាមោ វិយ ទដ្ឋព្ពានិ ធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតត្តា, ពាហិរានិ គាមឃាតកចោរា វិយ. តថា អជ្ឈត្តិកានិ ឆបាណកា វិយ ទដ្ឋព្ពានិ, ពាហិរានិ តេសំ គោចរា វិយាតិ អយមេត្ថ ទដ្ឋព្ពភេទោ. ឯវំ បាឡិមុត្តនយេនេត្ថ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អាយតនវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធាតុវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ធាតុវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – អដ្ឋារស ធាតុយោតិ ឯត្ថ វិទហតិ, ធីយតេ, វិធានំ, វិធីយតេ ឯតាយ, ឯត្ថ វា ធីយតីតិ ធាតុ. លោកិយា ហិ ធាតុយោ ការណភាវេន វវត្ថិតា. អនេកប្បការំ សំសារទុក្ខំ វិទហន្តិ និប្ផាទេន្តិ, សត្តេហិ ច ធីយន្តេ ធារីយន្តិ, ទុក្ខវិធានមត្តមេវ ចេតា, ឯតាហិ ច ការណភូតាហិ សំសារទុក្ខំ សត្តេហិ អនុវិធីយតិ, យថាវិហិតញ្ច ទុក្ខំ ឯតាស្វេវ ធីយតិ ឋបីយតីតិ ឯតេហិ អត្ថេហិ យថាសម្ភវំ ‘‘ធាតុយោ’’តិ វុច្ចន្តិ.

យថា វា សរីរសង្ខាតស្ស សមុទាយស្ស អវយវភូតេសុ រសសោណិតាទីសុ អញ្ញមញ្ញំ វិសភាគលក្ខណបរិច្ឆិន្នេសុ ធាតុសមញ្ញា, ឯវមេតេសុបិ បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតស្ស អត្តភាវស្ស ចក្ខាទីសុ ធាតុសមញ្ញា វេទិតព្ពា. លោកិយលោកុត្តរសាធារណត្ថវសេន បន អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធាតុយោ. និជ្ជីវមត្តានមេតំ អធិវចនំ, តស្មា យថាវុត្តេនត្ថេន ចក្ខុ ច តំ ធាតុ ចាតិ ចក្ខុធាតុ. ឯវំ សេសេសុបីតិ អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទតោ បនេត្ថ អាយតនេសុ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អបិច បញ្ចទ្វារាវជ្ជនសម្បដិច្ឆនទ្វយវិញ្ញាណំ មនោធាតុ នាម. បញ្ចវិញ្ញាណមនោធាតុវជ្ជិតំ បន សព្ពម្បិ វិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយេ តាវ – ‘‘បថវីធាតុ អាបោ តេជោ វាយោ អាកាសវិញ្ញាណធាតូ’’តិ ឆ ធាតុយោ ឧទ្ទិសិត្វា អាទិតោ បញ្ច អជ្ឈត្តិកពាហិរវសេន, បច្ឆិមា ច ឆ វិញ្ញាណវសេន វិភត្តា, អបរាបិ ‘‘សុខធាតុ ទុក្ខសោមនស្សទោមនស្សុបេក្ខាអវិជ្ជាធាតូ’’តិ ឆ ធាតុយោ ឧទ្ទិសិត្វា តថា តថា វិភត្តា, បុន អបរាបិ ‘‘កាមធាតុ ព្យាបាទវិហិំសានេក្ខម្មអព្យាបាទអវិហិំសាធាតូ’’តិ ឆ ធាតុយោ ឧទ្ទិសិត្វា, ឯវំ តីហិ ឆក្កេហិ បច្ចេកំ តេភូមកា អដ្ឋារស ធាតុយោ សរូបតោ, លក្ខណាហារតោ, និស្សយវិសយបយោគវិនាភាវាទិតោ ច វុត្តាតិ វេទិតព្ពាតិ អយំ សុត្តន្តភាជនីយនយោ.

អភិធម្មភាជនីយេ បន សរូបេនេវ អដ្ឋារស ធាតុយោ ឧទ្ទិសិត្វា បសាទវិសយធាតុយោ អាយតនេ វុត្តនយេន វិភត្តា, សត្ត វិញ្ញាណធាតុយោ បន –

‘‘តត្ថ កតមា ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ…បេ… ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. អយំ វុច្ចតិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ…បេ… កាយវិញ្ញាណធាតុ.

‘‘តត្ថ កតមា មនោធាតុ? ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… កាយវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ…បេ… សព្ពធម្មេសុ វា បន បឋមសមន្នាហារោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ…បេ… អយំ វុច្ចតិ មនោធាតុ.

‘‘តត្ថ កតមា ធម្មធាតុ? វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ, យញ្ច រូបំ អនិទស្សនំ អប្បដិឃំ ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ, អសង្ខតា ច ធាតុ…បេ… អយំ វុច្ចតិ ធម្មធាតុ.

‘‘តត្ថ កតមា មនោវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោធាតុយាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ…បេ… អយំ វុច្ចតិ មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨៤) –

ឯវំ វិភត្តា. តត្ថ សព្ពធម្មេសុ វា បន បឋមសមន្នាហារោតិ ឯត្ថ បញ្ចវិញ្ញាណវិសយេសុ សព្ពធម្មេសូតិ ឯវំ អត្ថោ គហេតព្ពោ. មនោធាតុយាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរាតិ ឯត្ថ បន បិ-ការោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តស្មា មនោធាតុយាបិ សន្តីរណវោដ្ឋព្ពនាទិមនោវិញ្ញាណធាតុយាបីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. មនញ្ច បដិច្ចាតិអាទីសុ មនោទ្វារេ ភវង្គមនញ្ចេវ ចតុភូមកធម្មារម្មណញ្ច បដិច្ច សហាវជ្ជនកជវនំ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. អយំ អភិធម្មភាជនីយនយោ.

បញ្ហាបុច្ឆកនយេ បន អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណាតិ? សោឡស ធាតុយោ អព្យាកតា, ទ្វេ ធាតុយោ តិធាបិ ហោន្តិ…បេ… ទស ធាតុយោ នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា, បញ្ច ធាតុយោ វិបាកា, មនោធាតុ សិយា វិបាកា, សិយា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា, ទ្វេ ធាតុយោ តិធាបិ ហោន្តិ. ទស ធាតុយោ ឧបាទិន្នុបាទានិយា, សទ្ទធាតុយោ អនុបាទិន្នុបាទានិយា, បញ្ច ធាតុយោ សិយា ឧបាទិន្នុបាទានិយា, សិយា អនុបាទិន្នុបាទានិយា, ទ្វេ ធាតុយោ តិធាបិ…បេ… ទស ធាតុយោ សិយា ឧប្បន្នា, សិយា ឧប្បាទិនោ, សទ្ទធាតុ សិយា ឧប្បន្នា, សិយា អនុប្បន្នា, សិយា ន វត្តព្ពា ឧប្បាទិនោតិ, ឆ ធាតុយោ តិធាបិ. ធម្មធាតុ តិធាវ…បេ… រូបធាតុ សនិទស្សនសប្បដិឃា, នវ ធាតុយោ អនិទស្សនសប្បដិឃា, អដ្ឋ ធាតុយោ អនិទស្សនអប្បដិឃា. សត្តរស ធាតុយោ ន ហេតូ, ធម្មធាតុ ទ្វិធាវ…បេ… សោឡស ធាតុយោ អរណា, ទ្វេ ធាតុយោ ទ្វិធាបីតិ អយំ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ.

ឥទានិ បនេតាសំ –

កមតាវត្តតោ ទដ្ឋព្ពា, បច្ចយានំ វិភាគតោ;

ធាតូនមិធ វិញ្ញេយ្យោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កមតោ តាវ ឥធាបិ ទេសនាក្កមោវ យុជ្ជតិ. សោ ច បនាយំ ហេតុផលានុបុព្ពវវត្ថានវសេន វុត្តោ. ចក្ខុធាតុ រូបធាតូតិ ឥទំ ហិ ទ្វយំ ហេតុ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតូតិ ឥទំ ផលំ. ឯវំ សព្ពត្ថ. អយំ តាវេត្ថ កមោ.

តាវត្តតោ បន យា ឥធ សុត្តន្តភាជនីយេ តីហិ ឆក្កេហិ វុត្តា ធាតុយោ ចេវ, តេសុ តេសុ សុត្តាភិធម្មបទេសេសុ ‘‘អាភាធាតុ…បេ… អនេកធាតុនានាធាតុលោកោ’’តិអាទិនា អាគតា ចាតិ អញ្ញាបិ ពហុធាតុយោ ទិស្សន្តិ, តាសម្បិ វសេន បរិច្ឆេទំ អវត្វា កស្មា អដ្ឋារសេវ វុត្តាតិ? តាសម្បិ តទន្តោគធត្តា.

អបិច វិជាននសភាវេ វិញ្ញាណេ ជីវសញ្ញីនំ តស្សា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិភេទេន អនេកតំ, ចក្ខុរូបាទិបច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ អនិច្ចតញ្ច បកាសេត្វា តស្មិំ ទីឃរត្តានុសយិតជីវសញ្ញាសមូហននត្ថញ្ច អដ្ឋារសេវ វុត្តា. កិញ្ច ភិយ្យោ – វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ច. វេនេយ្យា ហិ អរូបមូឡ្ហោ រូបមូឡ្ហោ ឧភយមូឡ្ហោតិ តិវិធា ហោន្តិ. តេសំ តិណ្ណម្បិ យថាក្កមំ នាតិសង្ខេបវិត្ថារតោ អរូបភេទវិភាវិនី ខន្ធទេសនា, រូបភេទវិភាវិនី អាយតនទេសនា, តទុភយភេទវិភាវិនី ធាតុទេសនា សប្បាយាតិ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន អដ្ឋារសេវ វុត្តាតិ. វុត្តញ្ច –

‘‘សង្ខេបវិត្ថារនយេន តថា តថា ហិ,

ធម្មំ បកាសយតិ ឯស យថា យថាស្ស;

សទ្ធម្មតេជវិហតំ វិលយំ ខណេន,

វេនេយ្យសត្តហទយេសុ តមោ បយាតី’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៣);

អយមេត្ថ តាវត្តតា.

ទដ្ឋព្ពតោ បនេតា សព្ពាបិ សង្ខតា ធាតុយោ បុព្ពន្តាបរន្តវិវិត្តតោ, ធុវសុភសុខត្តភាវសុញ្ញតោ, បច្ចយាយត្តវុត្តិតោ ច ទដ្ឋព្ពា. វិសេសតោ បនេត្ថ ភេរិតលំ វិយ ចក្ខុធាតុ ទដ្ឋព្ពា, ទណ្ឌោ វិយ រូបធាតុ, សទ្ទោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. តថា តិស្សោបិ ចេតា យថាក្កមំ អាទាសតលមុខមុខនិមិត្តានិ វិយ. តថា តិលយន្តចក្កតេលានិ វិយ, អធរារណីឧត្តរារណីអគ្គី វិយ ច ទដ្ឋព្ពា. ឯស នយោ សោតធាតុអាទីសុបិ. មនោធាតុ បន យថាសម្ភវតោ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទីនំ បុរេចរានុចរា វិយ ទដ្ឋព្ពា. ធម្មធាតុយំ បន វេទនា សល្លសូលមិវ, សញ្ញា រិត្តមុដ្ឋិ វិយ, សង្ខារា វិសរុក្ខមិវ, សុខុមរូបំ ខុរចក្កំ វិយ, អសង្ខតា ធាតុ ខេមន្តភូមិ វិយ ច ទដ្ឋព្ពា, មនោវិញ្ញាណធាតុ បន មក្កដោ វិយ, អស្សខឡុង្កោ វិយ, យត្ថកាមនិបាតិតោ វេហាសក្ខិត្តទណ្ឌោ វិយ, រង្គនដោ វិយ ច ទដ្ឋព្ពា. អយមេត្ថ ទដ្ឋព្ពតា.

បច្ចយានំ វិភាគតោ បនេត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា ចក្ខុ និស្សយបច្ចយោ, រូបំ អារម្មណបច្ចយោ, កិរិយាមនោធាតុ អនន្តរបច្ចយោ, តយោ អរូបិនោ ខន្ធា សហជាតបច្ចយោ. ឯវំ សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ. មនោវិញ្ញាណធាតុយា បន មនោធាតុ អនន្តរបច្ចយោ, ធម្មធាតុ អារម្មណបច្ចយោ, សម្បយុត្តនិស្សយសហជាតាទិបច្ចយោតិ អយំ បច្ចយវិភាគោ. ឯវំ វិញ្ញេយ្យោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

ធាតុវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សច្ចវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

សច្ចវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – ចត្តារិ អរិយសច្ចានីតិ ឯត្ថាយំ សច្ច-សទ្ទោ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘សច្ចំ ភណេ ន កុជ្ឈេយ្យា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២២៤) វាចាសច្ចេ. ‘‘សច្ចេ ឋិតា សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២១.៤៣៣) វិរតិសច្ចេ. ‘‘កស្មា នុ សច្ចានិ វទន្តិ នានា, បវាទិយាសេ កុសលាវទានា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩១) ទិដ្ឋិសច្ចេ. ‘‘ឯកំ ហិ សច្ចំ, ន ទុតិយមត្ថី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩០) បរមត្ថសច្ចេ, និព្ពានេ ចេវ មគ្គេ ច. ‘‘ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ កតិ កុសលា’’តិអាទីសុ (វិភ. ២១៦) អរិយសច្ចេ. ស្វាយមិធាបិ អរិយសច្ចេ វត្តតិ. កេនដ្ឋេន សច្ចានិ? តថដ្ឋេន. កោយំ តថដ្ឋោ នាម? យោ បញ្ញាចក្ខុនា ឧបបរិក្ខមានានំ មាយាវ វិបរីតោ, មរីចីវ វិសំវាទកោ, តិត្ថិយានំ អត្ថា វិយ អនុបលព្ភមានសភាវោ ច ន ហោតិ, អថ ខោ ពាធនប្បភវសន្តិនិយ្យានភូតេន តច្ឆាវិបរីតភូតភាវេន អរិយញាណស្ស គោចរោ ហោតិ. អយំ តថដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ច –

‘‘ឥតិ តច្ឆាវិបល្លាសភូតភាវំ ចតូសុបិ;

ទុក្ខាទីស្វវិសេសេន, សច្ចដ្ឋំ អាហុ បណ្ឌិតា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩; សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤).

អរិយានិ ច តានិ សច្ចានិ ចាតិ អរិយសច្ចានិ. អរិយានីតិ ឧត្តមានិ, អវិសំវាទកានីតិ អត្ថោ. អរិយេហិ ពុទ្ធាទីហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពានិ សច្ចានិ, អរិយស្ស វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តកានិ សច្ចានិ តេន ឧប្បាទិតត្តា, បកាសិតត្តា ច, អរិយភាវករានិ វា សច្ចានិ តេសំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា អរិយភាវសិទ្ធិតោតិ អរិយសច្ចានិ. ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទីសុ បន ទុ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ កុច្ឆិតេ ទិស្សតិ. កុច្ឆិតំ ហិ បុត្តំ ‘‘ទុបុត្តោ’’តិ វទន្តិ. ខំ-សទ្ទោ បន តុច្ឆេ. តុច្ឆំ ហិ អាកាសំ ‘‘ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ច បឋមសច្ចំ កុច្ឆិតំ អនេកោបទ្ទវាធិដ្ឋានតោ, តុច្ឆំ ពាលជនបរិកប្បិតធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតតោ, តស្មា កុច្ឆិតត្តា, តុច្ឆត្តា ច ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សំ-ឥតិ ច អយំ សទ្ទោ ‘‘សមាគមោ, សមេត’’ន្តិអាទីសុ សំយោគំ ទីបេតិ. ឧ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧទិត’’ន្តិអាទីសុ ឧប្បត្តិំ. អយ-សទ្ទោ បន ការណំ ទីបេតិ. ឥទញ្ច ទុតិយសច្ចំ អវសេសបច្ចយសមាយោគេ សតិ ទុក្ខស្សុប្បត្តិការណន្តិ ‘‘ទុក្ខសមុទយោ’’តិ វុច្ចតិ.

តតិយសច្ចំ បន យស្មា និ-សទ្ទោ អភាវំ, រោធ-សទ្ទោ ចារកំ ទីបេតិ, តស្មា អភាវោ ឯត្ថ, ឯតស្មិំ វា អធិគតេ សំសារចារកសង្ខាតស្ស ទុក្ខនិរោធស្ស សព្ពគតិសុញ្ញត្តា, តប្បដិបក្ខត្តា ចាតិ ‘‘ទុក្ខនិរោធ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ទុក្ខស្ស វា អនុប្បាទនិរោធបច្ចយត្តា. ចតុត្ថំ បន យស្មា ឯតំ ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតិ, សត្តំ វា តំ គមយតិ អារម្មណវសេន តទភិមុខត្តា, បដិបទា ច ហោតិ ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយា, តស្មា ‘‘ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ.

អបិច ទុក្ខាទីនំ ចត្តារោ ចត្តារោ អត្ថា វិភត្តា តថា អវិតថា អនញ្ញថា, យេ ទុក្ខាទីនិ អភិសមេន្តេហិ អភិសមេតព្ពា. យថាហ –

‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ, ឥមេ ចត្តារោ ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ និទានដ្ឋោ សំយោគដ្ឋោ បលិពោធដ្ឋោ …បេ… និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ វិវេកដ្ឋោ អសង្ខតដ្ឋោ អមតដ្ឋោ…បេ… មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ ហេត្វដ្ឋោ ទស្សនដ្ឋោ អាធិបតេយ្យដ្ឋោ…បេ… អនញ្ញថា’’តិ (បដិ. ម. ២.៨).

ឯវំ វិភត្តានំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ អត្ថានំ វសេន ទុក្ខាទីនិ វេទិតព្ពានិ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទតោ បន តណ្ហាវជ្ជិតា សព្ពលោកិយធម្មា, សំកិលេសិកវជ្ជិតា វា ទុក្ខសច្ចំ នាម, តណ្ហា បន សព្ពា អកុសលា វា លោកិយកុសលា វា ធម្មា សមុទយសច្ចំ នាម, និព្ពានំ និរោធសច្ចំ នាម, លោកុត្តរកុសលចិត្តសម្បយុត្តានិ អដ្ឋមគ្គង្គានិ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ នាម. ឥមេហិ បន មគ្គង្គេហិ សម្បយុត្តា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចេវ សាមញ្ញផលានិ ចេត្ថ អសង្គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. តានិ ហិ ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥) វចនតោ សង្ខារទុក្ខសង្គហិតានិបិ. យាយ បរិញ្ញាយ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ តថត្តេន ន ហោន្តិ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ ន វុច្ចន្តិ, តានិ ឋបេត្វា សព្ពេ លោកិយលោកុត្តរធម្មា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. អយំ ធម្មភេទោ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយេ ទុក្ខសច្ចំ តាវ –

‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា, ជរាបិ ទុក្ខា, មរណម្បិ ទុក្ខំ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសាបិ ទុក្ខា, អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ, បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ, យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តម្បិ ទុក្ខំ, សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (វិភ. ១៩០) –

ឧទ្ទិសិត្វា វិភត្តំ. តត្ថ ទុក្ខំ តិវិធំ ហោតិ ទុក្ខទុក្ខំ វិបរិណាមទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខន្តិ. តត្ថ ទុក្ខទុក្ខំ ទុវិធំ បរិយាយទុក្ខំ និប្បរិយាយទុក្ខន្តិ. តត្ថ កាយិកចេតសិកទុក្ខទោមនស្សវេទនា និប្បរិយាយទុក្ខំ នាម, តទវសេសា បន ទុក្ខទុក្ខស្ស វត្ថុភូតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បរិយាយទុក្ខំ នាម. សុខសោមនស្សវេទនា វិបរិណាមទុក្ខំ នាម. សព្ពេ បន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, សព្ពសង្ខតា វា សង្ខារទុក្ខំ នាម. ឥមេសំ តិណ្ណំ ទុក្ខានំ វសេន យថាយោគំ តីសុ ភវេសុ ជាតិអាទីនំ ទុក្ខទុក្ខតា វេទិតព្ពា. កាមភវស្មិំ ហិ ជាតិ តាវ សយំ ន ទុក្ខា, អបាយគតិមនុស្សគតិអាទីសុ បន និរយគ្គិសន្តាបាទិមូលកំ, គព្ភោក្កន្តិកាទិមូលកំ, ជិឃច្ឆាបិបាសាទិមូលកញ្ច ទុក្ខំ តស្ស សព្ពស្ស កាយិកចេតសិកទុក្ខស្ស វត្ថុភាវេន បរិយាយតោ ទុក្ខន្តិ. តថា ជរាមរណាទយោបិ. កេវលំ ជរា កាយទុព្ពលតាមូលស្ស, បុត្តទារាទិបរិភវមូលស្ស ច, មរណំ បន មារណន្តិកវេទនាភូតស្ស, និរយាទិគតិនិមិត្តទស្សនមូលស្ស ច ទុក្ខស្ស វត្ថុភាវតោ, សោកាទយោ សោកាទិមូលស្ស កាយិកចេតសិកទុក្ខស្ស វត្ថុភាវត្តា ចេវ សយំ ទុក្ខត្តា ច ទុក្ខាតិ វេទិតព្ពា. វិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខតា ចេសំ បសិទ្ធាយេវ. ឯវំ កាមភវេ ជាតិអាទីនំ តីហិបិ ទុក្ខេហិ ទុក្ខតា វេទិតព្ពា. រូបារូបភវេសុ បន យស្មា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា ន សន្តិ, តស្មា តត្ថ ជាតិអាទីនំ វិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខវសេន ច ទុក្ខតា វេទិតព្ពា, ន ទុក្ខទុក្ខវសេនាតិ អយំ ទុក្ខសច្ចេ នយោ.

សមុទយសច្ចំ បន ‘‘កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា’’តិ (វិភ. ២០៣) តត្តកមេវ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘សា ខោ បនេសា តណ្ហា កត្ថ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (វិភ. ២០៣) បុច្ឆិត្វា ឆន្នំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយវិសយវិញ្ញាណផស្សវេទនាសញ្ញាចេតនាតណ្ហាវិតក្កវិចារានំ វិសយភូតានំ វសេន តណ្ហាយ ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ ឧប្បត្តិំ បកាសេត្វា វិត្ថារតោ វិភត្តំ.

និរោធសច្ចំ បន ‘‘តស្សា ឯវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ’’តិ (វិភ. ២០៤) វត្វា បុន ‘‘សា ខោ បនេសា តណ្ហា កត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. ២០៤) បុច្ឆិត្វា សមុទយសច្ចេ វុត្តឥន្ទ្រិយាទីនំ វសេន បដិលោមតោ តណ្ហាយ និរោធំ បកាសេត្វា វិត្ថារតោ វិភត្តំ. តត្ថ អសេសវិរាគនិរោធោតិអាទីនិ បទានិ និព្ពានវេវចនានិ. និព្ពានំ ហិ អាគម្ម តណ្ហា អសេសា វិរជ្ជតិ, និរុជ្ឈតិ, ចជីយតិ, បដិនិស្សជ្ជីយតិ, មុច្ចតិ, ន អល្លីយតិ, តស្មា ‘‘អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯកមេវ ហិ និព្ពានំ, នាមានិ បនស្ស សព្ពសង្ខតានំ នាមបដិបក្ខវសេន អនេកានិ ហោន្តិ.

ននុ បាដេក្កំ និព្ពានំ នាម នត្ថិ, កិលេសក្ខយមត្តមេវ និព្ពានំ, តេនេវ ច តាសុ តាសុ សុត្តាភិធម្មទេសនាសុ ‘‘រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.៣១៤) វុត្តន្តិ ចេ? ន, អរហត្តនិព្ពានានំ ឯកតាបជ្ជនតោ. អរហត្តម្បិ ហិ ‘‘យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ, ឥទំ វុច្ចតិ អរហត្ត’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣១៤) រាគាទីនំ បរិក្ខយន្តេ ឧប្បន្នត្តា ឧបចារេន អរហត្តំ រាគក្ខយាទិភាវេន វុច្ចតិ, តថា រាគាទីនំ ខយហេតុត្តា និព្ពានម្បិ រាគក្ខយាទិភាវេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ឥតរថា និព្ពានស្ស ពហុត្តំ អាបជ្ជតិ រាគាទីនំ ពហុន្នំ ខយស្សាបិ ពហុត្តា. សព្ពកិលេសានម្បិ ខយស្ស ឯកត្តេន បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋិអាទីនំ ខយេ សព្ពកិលេសក្ខយោ អាបជ្ជតិ, ឱឡារិកត្តញ្ចស្ស សិយា តិរច្ឆានានម្បិ ឧប្បន្នរាគក្ខយស្ស បាកដត្តេន និព្ពានប្បត្តិតោ, គោត្រភូក្ខណេបិ ច រាគាទិក្ខយោ ហោតិ គោត្រភុនោ និព្ពានវិសយត្តា, មគ្គស្ស បន និព្ពានារម្មណតាអប្បសង្គោ. ន ហិ អត្តនា ខេបិយមានកិលេសក្ខយមារព្ភ មគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, អភាវោ ចស្ស អាបជ្ជតិ រាគាទិក្ខយភូតស្ស បន អភាវស្ស បក្ខវសេន តុច្ឆរូបត្តា, តស្សាបិ ភាវត្តាភាវាវ វិវេកលក្ខណំ ន សិយា, សង្ខតតា ចស្ស សិយា. ន ហិ កទាចិ ឧបលព្ភមានំ អសង្ខតំ ភវិតុមរហតិ សព្ពេសម្បិ អហេតុកត្តាបត្តិតោ, សង្ខតត្តេបិ ចស្ស ន និព្ពានត្តំ ឧប្បត្តិជរាភង្គសមង្គិតាយ ទុក្ខត្តា, តថា ច អភាវស្សាបិ អភាវោ, អនវដ្ឋានញ្ច ខីណានម្បិ រាគាទីនំ បុន ឧប្បជ្ជនំ យេសំ តេសមេវ អភាវោ អភាវស្ស វិនដ្ឋត្តា.

អបិច ការណន្តរេន វា ភាវេ ឧប្បន្នេ រាគាទីនំ ន កាចិ ហានិ ហោតិ. ន ហិ អញ្ញស្សុប្បត្តិយំ អញ្ញំ វិគច្ឆតិ. អភាវោ ភាវស្ស វិរោធិ, វិរោធិសន្និធានេ ច ឥតរំ វិគច្ឆតីតិ ចេ? កិមិទំ វិគមនំ នាម. យទិ តម្បិ ភាវរូបំ, សមានទោសតា ចស្ស សិយា អនវដ្ឋានញ្ច, ន ច អត្ថសិទ្ធិ. យទិ តុច្ឆរូបំ, កិំ បឋមមេវស្ស តុច្ឆរូបតាយ ឧបគតាយ ទូរម្បិ គន្ត្វា ឧបគន្តព្ពាតិ សិទ្ធា, រាគាទិក្ខយភូតស្ស និព្ពានស្ស តុច្ឆរូបតាយ អភាវោ, ន ច អភាវោ ឯវ និព្ពានំ. អតីតានាគតទោសានមភាវេ និព្ពានប្បត្តិយា អភាវតោ វត្តមានានញ្ច អភាវោ នាម. អភាវោ នាម ន កិលេសវិគមមត្តោ, អបិ តុ អនុប្បត្តិភាវេន. អច្ចន្តវិគមោ និព្ពានេនាបិ សម្បាទីយតីតិ ចេ? ន, តស្ស ការណភាវា. វិបស្សនា ការណមិតិ ចេ? ន, អត្តាទិវិកប្បជនកសង្ខតធម្មទស្សនេន វិនា អនត្តាទិវិកប្បភូតាយ វិបស្សនាយ អនុប្បត្តិតោ. យទិ ហិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តាយ សព្ពេបិ សត្តា វិមុត្តា ឯវ សិយុំ, នោ ច កទាចិ ន បុច្ឆេយ្យ វិរុទ្ធធម្មទស្សនាភាវា. ន ហិ ទស្សនំ វិនា វិកប្បោ សម្ភវតិ, ន ច អត្តាតិ វិកប្បជនករូបាទិទស្សនមេវ តព្ពិរុទ្ធវិកប្បជនកំ ហោតិ. ពុទ្ធានញ្ច បរម្បរោបទេសេន រូបាទីសុ វិបស្សនាវិកប្បោ ឧប្បជ្ជតីតិ ចេ? ន, តេសម្បិ វិរុទ្ធទស្សនាភាវេន វិបស្សនាវិកប្បានុប្បត្តិតោ. ន ហិ យាទិសាយ ការណសាមគ្គិយា យាទិសំ ការិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តាទិសាយ ឯវ តព្ពិរុទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ អហេតុកត្តប្បសង្គតោ. ន ច វិរុទ្ធទស្សនាភាវេន ឯកស្ស វិបស្សនាវិកប្បជនកសាមត្ថិយាភាវតោ តាទិសានំ បរម្បរាយបិ តព្ភាវោ, តទុបទេសោ ច សម្ភវតិ. តិលក្ខណូបទេសនានន្តរិកតាយ បន ពុទ្ធានំ និព្ពានសច្ឆិកិរិយា សិទ្ធិ, តេនេវស្ស កិលេសានមច្ចន្តប្បហានស្ស, វិបស្សនោបទេសសាមត្ថិយស្ស ច សិទ្ធីតិ និព្ពានមេវ តទុភយការណំ, នាញ្ញន្តិ គហេតព្ពំ.

កស្មា បន និព្ពានទស្សនេន រាគាទីនំ អច្ចន្តប្បហានំ, តិលក្ខណញ្ច ហោតិ. ន ហិ អញ្ញស្ស ទស្សនេន ឥតររាគប្បហានំ, តិលក្ខណញាណញ្ច យុត្តន្តិ? ន, អសង្ខតទស្សនេន សង្ខតស្ស វា ទោសស្ស វា បាកដត្តា. ទិដ្ឋអច្ចន្តសុខានំ ហិ វដ្ដសុខេ, តន្និស្សយារម្មណាទីសុ ច សុខាភិមានោ, វដ្ដាភិរតិ ច បហីយតិ ទិដ្ឋបរតីរស្ស នាវិកស្ស នាវាយេកទេសេ សុខាភិមានាភិរតិយោ វិយ. អបិច សង្ខតធម្មេសុ អល្លិនា រាគាទយោ អសង្ខតធម្មេ សណ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ អគ្គិក្ខន្ធេ វិយ មក្ខិកា, ថលេ វិយ ច ជលចរា, និព្ពានទស្សនេន បហីនទោសស្ស ចិត្តស្ស យាថាវតោ តេសុ សង្ខតេសុ តិលក្ខណទស្សនំ សម្ភវតិ ភេសជ្ជាលេបេន វិហតកាចតិមិរាទិទោសស្ស ចក្ខុនោ ឃដាទិរូបទស្សនំ វិយ, ទិដ្ឋទោសេសុ ចស្ស សង្ខារេសុ ន បុន រាគាទីនមុប្បត្តិ ញាតា សុចិភាវេ វិយ វច្ចកូបេតិ វេទិតព្ពំ.

កស្មា បន កេសញ្ចិ សត្តានំ ឯវ និព្ពានសច្ឆិកិរិយាសម្ភវោ, ន សព្ពេសន្តិ? អនាទិពុទ្ធបរម្បរោបទេសសាបេក្ខត្តា, តេសញ្ច ឧបទេសកានំ សព្ពត្ថ សព្ពទា អភាវតោ, សោតូនញ្ច ខណសម្បត្តិយា អច្ចន្តទុល្លភត្តា, ចក្កវាឡានញ្ច អនន្តត្តា, តស្មា កេចិ ឯវ ពុទ្ធុប្បាទកាលេ តិលក្ខណោបទេសលាភេន និព្ពានំ សច្ឆិករោន្តិ, ន សព្ពេតិ គហេតព្ពំ.

កថំ បនេត្ថ រាគាទីនំ អច្ចន្តវិគមោ និព្ពានេន សាធីយតីតិ? ន តាវ សោ, អតីតានាគតានំ តេសមិទានិ អភាវា, បុព្ពេ ច តស្ស វិជ្ជមានត្តា, វត្តមានានំ សរសនិរោធតោ. កថញ្ចស្ស តុច្ឆរូបស្ស និព្ពានស្ស ហេតុត្តេ យថាវុត្តទោសានមវសរោតិ ចេ? ន, តស្ស ភាវរូបត្តា. បុព្ពភាគបដិបត្តិយា ហិ និព្ពានមារព្ភ អនុសយាជននភាវេន ឧប្បន្នមគ្គា ឯវ កិលេសានមនុប្បាទនិរោធោ តទុប្បត្តិយា អាយតិំ ឧប្បជ្ជនារហានំ អនុប្បត្តិតោ អគ្គិសន្និធានេ អង្កុរាជនកភាវេន ឧប្បន្នសាលិក្ខន្ធស្ស ពីជតាភាវរូបតា វិយ. ន ហិ អភាវោ នាម កោចិ បរមត្ថតោ អត្ថិ, យោ ការណេន ជនីយតិ តព្ពិរុទ្ធក្ខណុប្បាទនភាវោវុប្បាទនំ អនេកក្ខណុប្បាទនេន ខន្ធការាភាវុប្បាទនំ វិយ, តស្មា កិលេសានំ អនុប្បត្តិនិរោធសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស ឧបនិស្សយត្តា ឧបនិស្សយោបចារេន និព្ពានំ ‘‘អសេសវិរាគនិរោធោ’’តិអាទិនា វុត្តំ. សរូបេនេវ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? អភិសុខុមត្តា, អនុបលទ្ធបុព្ពត្តា ច, សុខុមតា ចស្ស ភគវតោ អប្បោស្សុក្កតាវចនតោ, អរិយេន ចក្ខុនា បស្សិតព្ពតោ ច វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ បន បរវាទី អាហ – ‘‘នត្ថេវ និព្ពានំ អនុបលព្ភនីយតោ’’តិ. ន អនុបលព្ភនីយំ តស្ស សិទ្ធត្តា. ឧបលព្ភតិ ហិ តំ តទនុរូបបដិបត្តិយា អរិយេហិ. អបិច និព្ពានំ នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ សព្ពសត្តានំ វិរុទ្ធធម្មានំ ភាវេន អបវគ្គាភាវប្បសង្គតោ. ន ច តំ យុត្តំ ឧណ្ហាទិបដិបក្ខស្ស សីតាទិនោ វិយ ភវបដិបក្ខស្ស និព្ពានស្សបិ អវស្សំភាវា. វុត្តញ្ច –

‘‘យថាបិ ឧណ្ហេ វិជ្ជន្តេ, អបរំ វិជ្ជតិ សីតលំ;

ឯវំ តិវិធគ្គិ វិជ្ជន្តេ, និព្ពានំ ឥច្ឆិតព្ពក’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.១១) –

អាទិ. អច្ចន្តនិរោធហេតុនោ វិបស្សនោបទេសស្ស ទស្សនតោ ច អត្ថេវ និព្ពានំ តំ វិនា តស្សាសម្ភវតោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តទេតំ បុរិមាយ កោដិយា អភាវតោ អប្បភវំ, តតោវ អជរាមរណំ, និច្ចញ្ច ហោតីតិ អណុអាទីនម្បិ និច្ចភាវបត្តិ និព្ពានស្សេវ និច្ចត្តាតិ ចេ? ន, ភិន្នាធិករណត្តេន ហេតុលក្ខណស្សានុបបត្តិតោ. អណុអាទីនម្បិ អសង្ខតតា ឥតិ ចេ? ន, អសង្ខតតាសិទ្ធិតោ អសង្ខតានញ្ចានេកត្តានុបបត្តិតោ. យទិ ហិ អសង្ខតំ នាម ភវេយ្យ, ឯកេនេវ ភវិតព្ពំ ទេសកាលសភាវភេទស្ស ការណភេទកត្តា, ភិន្នសភាវានម្បិ អហេតុកត្តេ អតិប្បសង្គតោ.

សង្ខតេហិ សភាវភិន្នស្ស និព្ពានស្ស កថំ អហេតុកតាតិ ចេ? អសង្ខតសភាវេន សង្ខតសភាវេហិ ភិន្នស្ស ការណានបេក្ខត្តា. អសង្ខតត្តេ ហិ សមានេ ភវសភាវភេទោ ការណភេទំ សូចយតិ, តស្មា ឯកមេវ និច្ចំ ភវិតុមរហតិ, តញ្ច យថាវុត្តយុត្តិតោ, សព្ពញ្ញុវចនតោ ច បរមត្ថតោ វិជ្ជមានំ និព្ពានមេវ. វុត្តំ ហេតំ ភគវតា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៤៣). អយំ ទុក្ខនិរោធសច្ចេ នយោ.

ឥតរំ បន ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធី’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារតោ វិភត្តំ. វិនិច្ឆយោ បនេត្ថ មគ្គង្គវិភង្គេ អាវិ ភវិស្សតីតិ អយំ សុត្តន្តភាជនីយនយោ.

អភិធម្មភាជនីយេ បន –

‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ ទុក្ខំ ទុក្ខសមុទយោ ទុក្ខនិរោធោ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា. តត្ថ តណ្ហា ទុក្ខសមុទយោ. អវសេសា សាសវធម្មា…បេ… ទុក្ខំ. តណ្ហាយ បហានំ ទុក្ខនិរោធោ. អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ (វិភ. ២០៦) –

វត្វា អដ្ឋ មគ្គង្គានិ វិត្ថារតោ និទ្ទិសិត្វា ‘‘អវសេសា ធម្មា ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ សម្បយុត្តា’’តិ (វិភ. ២០៦ អាទយោ) ឯវំ បឋមវារេ ចត្តារិ សច្ចានិ វិភត្តានិ. តានិ បុន អបរេហិបិ ‘‘តណ្ហា, អវសេសា ច កិលេសា សមុទយោ, តថា តណ្ហា, អវសេសា ច កិលេសា, អវសេសា ច អកុសលា សមុទយោ, តថា តណ្ហា, អវសេសា ច កិលេសា, អវសេសា ច អកុសលា, តីណិ ច កុសលមូលានិ, សាសវានិ សមុទយោ, តថា តណ្ហា, អវសេសា ច កិលេសា, អវសេសា ច អកុសលា, តីណិ ច កុសលមូលានិ, សាសវានិ, អវសេសា ច សាសវកុសលធម្មា សមុទយោ. អវសេសា សាសវធម្មា ទុក្ខំ, តស្ស តស្ស សមុទយស្ស បហានំ និរោធោ, អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ បដិបទា’’តិ ឥមេហិ វារេហិ វិភត្តានិ. តត្ថ ‘‘អរិយសច្ចានី’’តិ អវត្វា និប្បទេសតោ បច្ចយសង្ខាតំ សមុទយំ ទស្សេតុំ ‘‘សច្ចានី’’តិ វុត្តំ. អរិយសច្ចេសុ ហិ តណ្ហាវ សមុទយោ, ន ឥតរេ. ន ច កេវលំ តណ្ហាវ ទុក្ខំ សមុទានេតិ, អវសេសា កុសលាកុសលាបិ បច្ចយំ សមុទានេន្តិយេវាតិ តេបិ សមុទយតោ ទស្សេតុំ ‘‘សច្ចានិ’’ត្វេវ វុត្តំ. តតោ បរំ យស្មា អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោវ បដិបទាតិ. សម្បយុត្តា បន ផស្សាទយោ សព្ពេបិ ធម្មា បដិបទា ឯវ, តស្មា តំ នយំ ទស្សេតុំ សព្ពសង្គាហិកវារេបិ សព្ពានិ វិភត្តានិ. ឯត្ថ ហិ អរិយធនានេវ សង្គហិតានិ. សេសំ សទិសមេវាតិ អយំ អភិធម្មភាជនីយនយោ.

បញ្ហាបុច្ឆកនយេ បន ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណា? សមុទយសច្ចំ អកុសលំ, និរោធសច្ចំ អព្យាកតំ, ទុក្ខសច្ចំ តិធាបិ. សមុទយោ សវិតក្កសវិចារោ, និរោធោ អវិតក្កអវិចារោ, មគ្គោ តិធាបិ, ទុក្ខំ តិធាបិ, ន វត្តព្ពំ ច. តីណិ សច្ចានិ អនិទស្សនអប្បដិឃានិ, ទុក្ខំ តិធាបិ. សមុទយោ ហេតុ, និរោធោ ន ហេតុ, សេសា ទ្វិធាបិ. ទ្វេ សច្ចានិ លោកិយានិ, មគ្គនិរោធា លោកុត្តរា. សមុទយសច្ចំ សរណំ, ទ្វេ សច្ចានិ អរណានិ, ទុក្ខំ ទុវិធាបិ. អយំ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ. ឥទានិ បនេត្ថ –

កមតោនូនាធិកតោ, លក្ខណាទីហិ សុញ្ញតោ;

ញាណកិច្ចោបមា ញេយ្យោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កមតោ តាវ ឥធាបិ ទេសនាក្កមោវ យុជ្ជតិ. ឯត្ថ ឱឡារិកត្តា, សព្ពសត្តសាធារណត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យន្តិ ទុក្ខសច្ចំ បឋមំ វុត្តំ, តតោ តស្សេវ ហេតុទស្សនត្ថំ សមុទយសច្ចំ, តតោ ‘‘ហេតុនិរោធា ភវនិរោធោ’’តិ ញាបនត្ថំ និរោធសច្ចំ, តទធិគមុបាយទស្សនត្ថំ អន្តេ មគ្គសច្ចំ. ភវសុខស្សាទគធិតានំ សំវេគជននត្ថំ បឋមំ ទុក្ខមាហ, តតោ ‘‘ភវំ នេវ អហេតុកំ អាគច្ឆតិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទិនា ហោតិ, ឥតោ បន ហោតី’’តិ ញាបនត្ថំ សមុទយសច្ចំ, តតោ សហេតុកេន ទុក្ខេន អភិភូតត្តា សំវិគ្គមានសានំ តន្និស្សរណទស្សនេន អស្សាសជននត្ថំ និរោធំ, តតោ និរោធសម្បាបកំ មគ្គន្តិ អយមេត្ថ កមោ.

អនូនាធិកតោ បន កស្មា ចត្តារិ ឯវ សច្ចានីតិ ចេ? តតោ អញ្ញស្ស អសម្ភវតោ, អញ្ញតរស្ស ច អនបនេយ្យតោ. អបិច បវត្តិមាចិក្ខន្តោ ភគវា សហេតុកំ អាចិក្ខតិ, និវត្តិញ្ច សឧបាយំ. ឥតិ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតូនំ ឯតបរមតោ ចត្តារិ ឯវ វុត្តានីតិ អយមេត្ថានូនាធិកតោ.

លក្ខណាទីហិ បនេត្ថ លក្ខណតោ ពាធនលក្ខណំ ទុក្ខសច្ចំ, សន្តាបនរសំ, បវត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ. បភវលក្ខណំ សមុទយសច្ចំ, អនុបច្ឆេទករណរសំ, បលិពោធបច្ចុបដ្ឋានំ. សន្តិលក្ខណំ និរោធសច្ចំ, អច្ចុតិរសំ, អនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានំ. និយ្យានលក្ខណំ មគ្គសច្ចំ, កិលេសបហានករណរសំ, វុដ្ឋានបច្ចុបដ្ឋានំ. អបិច បវត្តិបវត្តកនិវត្តិនិវត្តកលក្ខណានិ បដិបាដិយា, តថា សង្ខតតណ្ហាអសង្ខតទស្សនលក្ខណានិ ចាតិ ឥមានេត្ថ លក្ខណានិ.

សុញ្ញតោ បនេតានិ យថាក្កមំ វេទកការកនិព្ពុតគមកាភាវតោ សុញ្ញានិ. វុត្តញ្ច –

‘‘ទុក្ខមេវ ហិ, ន កោចិ ទុក្ខិតោ,

ការកោ ន, កិរិយាវ វិជ្ជតិ;

អត្ថិ និព្ពុតិ, ន និព្ពុតោ បុមា,

មគ្គមត្ថិ, គមកោ ន វិជ្ជតី’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩);

អថ វា –

ធុវសុភសុខត្តសុញ្ញំ,

បុរិមទ្វយមត្តសុញ្ញមមតបទំ;

ធុវសុភសុខអត្តវិរហិតោ,

មគ្គោ ឥតិ សុញ្ញតោ តេសុ. (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩);

និរោធសុញ្ញានិ វា តីណិ. និរោធោ ច សេសត្តយសុញ្ញោ. ផលសុញ្ញោ វា ហេត្ថ ហេតុ សមុទយមគ្គេសុ ទុក្ខនិរោធានំ អភាវា បកតិវាទីនំ បកតិ វិយ. ហេតុសុញ្ញញ្ច ផលំ ទុក្ខសមុទយានំ, និរោធមគ្គានញ្ច អសមវាយា, ន ហេតុសមវេតំ ហេតុផលំ. ហេតុផលសមវាយវាទីនំ ទ្វិអណុកាទីនិ វិយាតិ អយមេត្ថ សុញ្ញតា.

ញាណកិច្ចតោតិ ឯត្ថ ទុវិធំ សច្ចញាណំ អនុពោធញាណំ, បដិវេធញាណញ្ច. តត្ថ អនុពោធញាណំ លោកិយំ, តំ អនុស្សវាទិវសេន និរោធេ, មគ្គេ ច បវត្តតិ. បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, តំ សច្ចាវពោធបដិបក្ខកិលេសេ ខេបេន្តំ និរោធមារម្មណំ កត្វា កិច្ចតោ ចត្តារិបិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. យំ បនេតំ លោកិយំ, តត្ថ ទុក្ខញាណំ បរិយុដ្ឋានាភិភវនវសេន បវត្តមានំ សក្កាយទិដ្ឋិំ និវត្តេតិ, សមុទយញាណំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ, និរោធញាណំ សស្សតទិដ្ឋិំ, មគ្គញាណំ អកិរិយទិដ្ឋិំ. ទុក្ខញាណំ វា តេសុ ធុវសុភសុខត្តភាវរហិតេសុ ខន្ធេសុ ធុវសុភសុខត្តភាវសញ្ញាសង្ខាតំ ផលេ វិប្បដិបត្តិំ, សមុទយញាណំ ‘‘ឥស្សរបធានកាលសភាវាទីហិ លោកោ បវត្តតី’’តិ អការណេ ការណាភិមានប្បវត្តំ ហេតុម្ហិ វិប្បដិបត្តិំ, និរោធញាណំ អរូបលោកាទីសុ អបវគ្គគ្គាហភូតំ និរោធេ វិប្បដិបត្តិំ, មគ្គញាណំ កាមសុខល្លិកអត្តកិលមថានុយោគប្បភេទេ អវិសុទ្ធិមគ្គេ វិសុទ្ធិមគ្គគ្គាហវសេន បវត្តំ ឧបាយេ វិប្បដិបត្តិំ និវត្តេតិ. ឥទមេត្ថ ញាណកិច្ចំ.

ឧបមាតោ បនេត្ថ ភារោ វិយ ហិ ទុក្ខសច្ចំ ទដ្ឋព្ពំ, ភារាទានមិវ សមុទយសច្ចំ, ភារនិក្ខេបនមិវ និរោធសច្ចំ, ភារនិក្ខេបនុបាយោ វិយ មគ្គសច្ចំ. អបិច រោគតន្និទានតទុបសមភេសជ្ជេហិ, ឱរិមតីរមហោឃបារិមតីរតំសម្បាបកោបាយេហិ ចាតិ ឯវមាទីហិ យថាក្កមំ យោជេត្វាបិ ឯតានិ ឧបមាតោ វេទិតព្ពានិ. អយមេត្ថ ឧបមា. ឯវំ ញេយ្យោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

សច្ចវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥន្ទ្រិយវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ឥន្ទ្រិយវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – ទ្វាវីសតិ ឥន្ទ្រិយានីតិ ឯត្ថ ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ឥន្ទ្រិយានិ. កោ បនេស ឥន្ទ្រិយដ្ឋោ នាមាតិ? ឥន្ទលិង្គដ្ឋោ, ឥន្ទទេសិតដ្ឋោ, ឥន្ទទិដ្ឋដ្ឋោ, ឥន្ទសិដ្ឋដ្ឋោ, ឥន្ទជុដ្ឋដ្ឋោ ច, សោ សព្ពោបិ ឥធ យថាយោគំ យុជ្ជតិ. កុសលាកុសលំ កម្មំ ឥន្ទោ នាម កម្មេសុ កស្សចិ ឥស្សរិយាភាវតោ, តេនេវេត្ថ កម្មសញ្ជនិតានិ តាវ ឥន្ទ្រិយានិ អត្តនោ ជនកកម្មំ ឧល្លិង្គេន្តិ, តេន ច សិដ្ឋានីតិ ឥន្ទលិង្គដ្ឋេន, ឥន្ទសិដ្ឋដ្ឋេន ច ឥន្ទ្រិយានិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន បរមិស្សរិយភាវតោ ឥន្ទោ, តតោ សព្ពានិបេតានិ ឥន្ទ្រិយានិ ភគវតា យថាភូតតោ បកាសិតានិ, អភិសម្ពុទ្ធានិ ចាតិ ឥន្ទទេសិតដ្ឋេន, ឥន្ទទិដ្ឋដ្ឋេន ច ឥន្ទ្រិយានិ. តេនេវ ភគវតា កានិចិ គោចរាសេវនាយ, កានិចិ ភាវនាសេវនាយ សេវិតានីតិ ឥន្ទជុដ្ឋដ្ឋេនបិ ឥន្ទ្រិយានិ. អបិច អាធិបច្ចសង្ខាតេន ឥស្សរិយដ្ឋេនាបិ ឯតានិ ឥន្ទ្រិយានិ.

ចក្ខុន្ទ្រិយន្តិអាទីសុ ចក្ខាទីនំ បទត្ថោ ហេដ្ឋា បកាសិតោ. បច្ឆិមេសុ បន តីសុ បុព្ពភាគេ អនញ្ញាតំ អមតំ បទំ, ចតុសច្ចធម្មំ វា ជានិស្សាមីតិ ឯវំ បដិបន្នស្ស ឧប្បជ្ជនតោ, ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ច អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ. អាជាននតោ អញ្ញា ឯវ ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. អញ្ញាតាវិនោ ចតូសុ សច្ចេសុ និដ្ឋិតញាណកិច្ចស្ស ខីណាសវស្ស ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. តត្ថ ច បសាទិន្ទ្រិយានន្តរំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវីថិចិត្តប្បវត្តិយំ រូបាទីនំ និយតភាវស្ស, អត្តនោ តិក្ខមន្ទតានុវិធានស្ស ច អាបាទនតោ អាធិបច្ចំ វេទិតព្ពំ. មនិន្ទ្រិយាទីនំ បន អត្តនោ អត្តនោ វិជាននាទិលក្ខណេ អាធិបច្ចំ វេទិតព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទតោ បនេត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយំ រូបារូបវសេន ទ្វិធា. សុខិន្ទ្រិយាទីនិ បញ្ច វេទនាភាវតោ ឯកធម្មោ, តថា បញ្ញិន្ទ្រិយាទីនិ ចត្តារិ អមោហភាវតោ. សេសានិ បន ឥន្ទ្រិយានិ ឯកេកធម្មា ឯវាតិ ឯវំ បរមត្ថតោ សោឡស ធម្មាវ ទ្វាវីសតិន្ទ្រិយភាវេន ទេសិតានិ. សេសានិ បនេត្ថ ចេតសិករូបនិព្ពានានិ អសង្គហិតានីតិ អយំ ធម្មភេទោ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយំ នាម ន គហិតំ. កស្មា? សុត្តន្តេ ឥមាយ បដិបាដិយា ទ្វាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ អនាគតត្តា. សុត្តន្តស្មិំ ហិ កត្ថចិ ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ, កត្ថចិ តីណិ, កត្ថចិ បញ្ច, ឯវំ បន និរន្តរំ ទ្វាវីសតិ អាគតានិ នាម នត្ថិ. អភិធម្មភាជនីយេបិ វិសេសោ នត្ថិ.

បញ្ហាបុច្ឆកនយេ បន ទ្វាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណាតិ? អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ កុសលំ, ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អកុសលំ, សទ្ធាសតិបញ្ញាអញ្ញិន្ទ្រិយានិ ចត្តារិ កុសលាព្យាកតានិ, មនជីវិតសោមនស្សឧបេក្ខាវីរិយសមាធិន្ទ្រិយានិ ឆ តិធាបិ, សេសានិ ទស អព្យាកតានិ. ឆ ឥន្ទ្រិយានិ សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តាតិ, តីណិ តិធាបិ, ជីវិតំ តិធា ច ន វត្តព្ពញ្ច, ទ្វាទសិន្ទ្រិយានិ ន វត្តព្ពានិ ឯវ. តីណិ វិបាកានិ, ទ្វេ វិបាកធម្មធម្មានិ, រូបិន្ទ្រិយានិ សត្ត នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មានិ, អញ្ញិន្ទ្រិយំ សិយា វិបាកំ, សិយា វិបាកធម្មធម្មំ, នវិន្ទ្រិយានិ តិធាបិ. នវិន្ទ្រិយានិ ឧបាទិន្នុបាទានិយានិ, ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អនុបាទិន្នុបាទានិយំ, តីណិ អនុបាទិន្នអនុបាទានិយានិ, នវ តិធាបិ. ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ សវិតក្កសវិចារំ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ តថា ច អវិតក្កអវិចារញ្ច, នវ អវិតក្កអវិចារានិ, ឯកាទស តិធាបិ. សត្ត រូបិន្ទ្រិយានិ ចេវ សុខទុក្ខទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ ចាតិ ទស បរិត្តានិ, បច្ឆិមានិ តីណិ អប្បមាណានិ, សេសានិ នវ តិធាវ. តត្ថ ច សោមនស្សិន្ទ្រិយំ រូបាវចរវសេនេវ មហគ្គតំ, តទវសេសានិ អរូបាវចរវសេនាបីតិ វេទិតព្ពំ. បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អនិទស្សនសប្បដិឃានិ, សត្តរស អនិទស្សនអប្បដិឃានេវ.

បញ្ញិន្ទ្រិយាទីនិ ចត្តារិ ហេតូ, សេសា ន ហេតូ…បេ… ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ សរណំ, មនជីវិតសោមនស្សឧបេក្ខាវីរិយសមាធិន្ទ្រិយានិ ទ្វិធាបិ, សេសានិ បន្នរស អរណានេវាតិ អយំ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ.

ឥន្ទ្រិយេសុ បនេតេសុ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ;

កមតោ ទានិ វិញ្ញេយ្យោ, តត្ថ កោសល្លមិច្ឆតា.

កមតោតិ អយម្បិ ទេសនាក្កមោវ. តត្ថ អជ្ឈត្តធម្មេ បរិញ្ញាយ អរិយភូមិបដិលាភោ ហោតីតិ អត្តភាវបរិយាបន្នានិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ បឋមំ ទេសិតានិ. សោ មនុស្សត្តភាវោ យំ ធម្មំ ឧបាទាយ ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា សង្ខំ គច្ឆតិ, ‘‘អយំ សោ’’តិ និទស្សនត្ថំ តតោ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសិន្ទ្រិយញ្ច. សោ ទុវិធោបិ ជីវិតិន្ទ្រិយបដិពទ្ធវុត្តីតិ ញាបនត្ថំ តតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. យាវ តស្ស បវត្តិ, តាវ ឯតេសំ វេទយិតានំ អនិវត្តិ. យញ្ច កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ សុខំ ទុក្ខន្តិ ញាបនត្ថំ តតោ សុខិន្ទ្រិយាទីនិ. តន្និរោធត្ថំ បន ឯតេ ធម្មា ភាវេតព្ពាតិ បដិបត្តិទស្សនត្ថំ តតោ សទ្ធាទីនិ. ‘‘ឥមាយ បដិបត្តិយា ឯស ធម្មោ បឋមំ អត្តនិ បាតុភវតី’’តិ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនត្ថំ តតោ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ. តស្សេវ ផលត្តា, តតោ អនន្តរំ ភាវេតព្ពត្តា ច តតោ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. ឥតោ បរំ ភាវនាយ ឥមស្ស អធិគមោ, អធិគតេ ច បន ឥមស្មិំ នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិ ករណីយន្តិ ញាបនត្ថំ អន្តេ បរមស្សាសភូតំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ ទេសិតន្តិ ឯវំ កមតោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញេយ្យោ.

ឥន្ទ្រិយវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយាការវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

បច្ចយាការវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – អវិជ្ជាបច្ចយាតិអាទីសុ អវិន្ទិយំ កាយទុច្ចរិតាទិំ វិន្ទតិ បដិលភតិ, វិន្ទិយំ វា កាយសុចរិតាទិំ ន វិន្ទតិ, ធម្មានំ វា យថាសភាវំ អវិទិតំ ករោតិ, អន្តវិរហិតេ វា សំសារេ សត្តេ ជវាបេតិ, អវិជ្ជមានេសុ វា ជវតិ, វិជ្ជមានេសុ វា ន ជវតីតិ អវិជ្ជា. បដិច្ច ផលមេតិ ឯតស្មាតិ បច្ចយោ, ធម្មានំ ឧប្បត្តិយា, ឋិតិយា ច ឧបការកោ ធម្មោ. អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ, តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា. សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា.

ឥតោ បរំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិអាទីសុ វុត្តំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អវុត្តេសុ បន វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. នមតីតិ នាមំ, រុប្បតីតិ រូបំ, នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបន្តិ ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន វេទិតព្ពំ. អាយេ តនោតិ, អាយតញ្ច នយតីតិ អាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ច សឡាយតនន្តិ ឯកសេសនយេន វេទិតព្ពំ. ផុសតីតិ ផស្សោ. វេទយតីតិ វេទនា. បរិតស្សតីតិ តណ្ហា. ឧបាទិយតីតិ ឧបាទានំ. ភវតិ, ភាវយតិ ចាតិ ភវោ. ជននំ ជាតិ. ជីរណំ ជរា. មរន្តិ ឯតេនាតិ មរណំ. សោចនំ សោកោ. បរិទេវនំ បរិទេវោ. ទុក្ខយតិ, ឧប្បាទដ្ឋិតិវសេន ទ្វិធា ខណតីតិបិ ទុក្ខំ. ទុម្មនស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ. សម្ភវន្តីតិ និព្ពត្តន្តិ. ន កេវលញ្ច សោកាទីហេវ, អថ ខោ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តីតិអាទិនា សព្ពបទេហិបិ សម្ភវន្តិ-សទ្ទស្ស យោជនា កាតព្ពា. ឯវំ ហិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវវត្ថានំ កតំ ហោតិ.

ឯវន្តិ និទ្ទិដ្ឋនយនិទស្សនំ, តេន អវិជ្ជាទីហេវ ការណេហិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទីហីតិ ទស្សេតិ. ឯតស្សាតិ យថាវុត្តស្ស. កេវលស្សាតិ អសម្មិស្សស្ស, សកលស្ស វា, ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ទុក្ខសមូហស្ស, ន សត្តស្ស, ន សុខសុភាទីនំ. សមុទយោតិ និព្ពត្តិ, ហោតីតិ សម្ភវតិ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទតោ បនេត្ថ អវិជ្ជាតិ សុត្តន្តបរិយាយេន ទុក្ខាទីសុ ចតូសុ, អភិធម្មបរិយាយេន បុព្ពន្តាទីហិ សទ្ធិំ អដ្ឋសុ វា ឋានេសុ អញ្ញាណំ. សង្ខារា បន បុញ្ញាបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារា តយោ, កាយវចីចិត្តសង្ខារា តយោ ចាតិ ឆព្ពិធា. តត្ថ អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា, បញ្ច រូបាវចរកុសលចេតនា ចេតិ តេរស ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ នាម. ទ្វាទស អកុសលចេតនា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ នាម. ចតស្សោ អរូបាវចរកុសលចេតនា អានេញ្ជាភិសង្ខារោ នាម. ឥមេសំ បន តិណ្ណំ សង្ខារានំ ឯវ ទ្វារតោ បវត្តិទស្សនត្ថំ អយំ សង្ខារាទិត្តិកោ វុត្តោ.

អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា ចេវ ទ្វាទសាកុសលចេតនា ច កាយទ្វារេ បវត្តិយំ កាយសង្ខារោ, វចីទ្វារេ បវត្តិយំ វចីសង្ខារោ, ឯតា ចេវ មនោទ្វារេ បវត្តិយំ, មនោទ្វារេ ឯវ បវត្តនកា រូបារូបកុសលចេតនា ច ចិត្តសង្ខារោតិ វុច្ចន្តិ. អភិញ្ញាចេតនា, បនេត្ថ ឧទ្ធច្ចចេតនា ច បរតោ បដិសន្ធិវិញ្ញាណបច្ចយភាវេ អបនេតព្ពាបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សម្ភវតោ ឥធ គហេតព្ពាវាតិ អយំ តិកោ បុរិមត្តិកមេវ បវិសតីតិ អត្ថតោ លោកិយកុសលាកុសលចេតនាវ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ វេទិតព្ពំ. ឥទញ្ច សុត្តន្តភាជនីយនយេន, អភិធម្មភាជនីយនយេន បន លោកិយលោកុត្តរេ ឯកេកចិត្តក្ខណេ ទ្វាទសង្គស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស គហណតោ សព្ពាបិ ចេតនា សង្ខារាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ វិញ្ញាណនាមរូបាទីសុបិ សព្ពចិត្តសម្បយុត្តវសេន ច ធម្មភេទោ វេទិតព្ពោ. សុត្តន្តភាជនីយនយេនេវ បន ទស្សយិស្សាម.

សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណញ្ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទិឆព្ពិធំ ពាត្តិំសលោកិយវិបាកវិញ្ញាណមេវ ហោតិ, លោកុត្តរានិ បន វដ្ដកថាយ ន យុជ្ជន្តីតិ ន គហិតានិ. វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ បន សព្ពលោកិយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តយោ អរូបិនោ ខន្ធា. រូបំ សព្ពានិ ភូតុបាទាយរូបានិ. សឡាយតនំ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ. ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សាទិកោ ឆវិបាកផស្សោ, តថា វេទនាបិ. តណ្ហា រូបតណ្ហាទិភេទតោ ឆព្ពិធោ លោភោ. ឧបាទានំ កាមុបាទានាទិតោ ចតុព្ពិធា លោភទិដ្ឋិយោវ. ភវោ បន ទុវិធោ កម្មភវោ, ឧបបត្តិភវោតិ. តត្ថ កម្មភវោ តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា ច តំសម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ ច. ឧបបត្តិភវោ បន កម្មាភិនិព្ពត្តា បញ្ចបិ ខន្ធា. សោ បភេទតោ កាមរូបារូបភវា តយោ, សញ្ញា អសញ្ញា នេវសញ្ញានាសញ្ញា ភវា តយោ, ឯកចតុបញ្ចវោការភវា តយោតិ នវវិធោ និទ្ទិដ្ឋោ. ជាតិអាទីនិ បុព្ពេ វុត្តានិ. តេសុ ជាតិគ្គហណេន វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនាវ គហិតា តទវិនាភាវតោ. តថា ជរាមរណគ្គហណេនាបិ តេសញ្ញេវ បាកភេទត្តា. សោកាទយោ បន ជរាមរណេន ទ្វាទសមេន អង្គេន ឯកសង្ខេបំ កត្វា វុត្តា, ន វិសុំ អង្គភាវេន. កិមត្ថន្តិ ចេ? ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទទស្សនត្ថំ. សោកាទិតោ ហិ អវិជ្ជា សិទ្ធា ហោតិ អវិជ្ជាវិប្បយោគតោ, អវិជ្ជាសមុប្បត្តិតោ ច. ជរាមរណព្ភាហតស្ស ហិ ពាលស្សេវ តេ សម្ភវន្តិ, តេហិ ច អវិជ្ជាយ សិទ្ធាយ បុន អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឯវំ ហេតុផលបរម្បរាយ ភវចក្កំ អវិច្ឆិន្នំ, អនាទិកំ, អបរិយន្តំ, អបរិយោសានញ្ច ហោតិ.

យទិ ឯវំ, កស្មា អវិជ្ជា អាទិតោ វុត្តាតិ? បធានទស្សនត្ថំ បន អាទិតោ វុត្តា. តិណ្ណំ ហិ វដ្ដានំ អវិជ្ជា បធានោ ហេតុ តស្សា ភាវេ ភាវតោ, និរោធេន ច និរុជ្ឈនតោ. ឯវំ អវិជ្ជាទីហិ ទ្វាទសហិ អង្គេហិ សុត្តន្តភាជនីយនយេន សព្ពេ លោកិយធម្មាវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អភិធម្មបរិយាយេន បន លោកុត្តរាបីតិ អយមេត្ថ ធម្មភេទោ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ នត្ថិ, សុត្តន្តភាជនីយនយាបិ ធម្មភេទេ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារតោ វិភត្តាតិ វេទិតព្ពោ. អភិធម្មភាជនីយេ បន –

‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.