៣. ធាតុកថាមាតិកា

ឥទានិ វិភង្គមាតិកានន្តរំ –

អយំ ធាតុកថាទីនំ, សម្បត្តា អត្ថវណ្ណនា;

មាតិកានំ យតោ តស្មា, បញ្ចន្នម្បិ យថារហំ.

អនុត្តានត្ថតោ ចេវ, សង្ខេបេនត្ថនិច្ឆយា;

វិភង្គនយតោ ចេវ, ហោតិ សំវណ្ណនានយោ.

តត្ថ ធាតុកថាមាតិកាយ តាវ សំវណ្ណនា ហោតិ. សា បនេសា និក្ខេបតោ បញ្ចធា ឋិតា – នយមាតិកា អព្ភន្តរមាតិកា នយមុខមាតិកា លក្ខណមាតិកា ពាហិរមាតិកាតិ. តត្ថ ‘‘សង្គហោ, អសង្គហោ…បេ… វិប្បយុត្តេន សង្គហិតំ អសង្គហិត’’ន្តិ អយំ ចុទ្ទសហិ បទេហិ និក្ខិត្តា សង្គហាទិកេន នយេន ធាតុកថាយ ធម្មា វិភត្តាតិ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា នយមាតិកា នាម, យា ‘‘មូលមាតិកា’’តិបិ វុច្ចតិ.

‘‘បញ្ចក្ខន្ធា…បេ… មនសិការោ’’តិ អយំ បញ្ចវីសាធិកេន បទសតេន និក្ខិត្តា សង្គហាទិនយេន វិភជិតព្ពភាវេន ធាតុកថាយ អព្ភន្តរេ ឯវ ឋបិតត្តា អព្ភន្តរមាតិកា នាម, យា ‘‘ធាតុកថាមាតិកា’’តិបិ វុច្ចតិ.

‘‘តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ, ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ អយំ ចតូហិ បទេហិ និក្ខិត្តា ខន្ធាទីសុ ច កុសលត្តិកាទីសុ ច មាតិកាធម្មេសុ តីហិ ខន្ធាយតនធាតុបទេហេវ សង្គហោ អសង្គហោ ច, តថា ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហិ សម្បយោគោ, វិប្បយោគោ ចាតិ ឥមេសំ សង្គហាសង្គហាទីនំ នយានំ មុខានីតិ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា នយមុខមាតិកា នាម.

‘‘សភាគោ វិសភាគោ’’តិ អយំ ទ្វីហិ បទេហិ និក្ខិត្តា សភាគវិសភាគលក្ខណវសេនេវ សង្គហាសង្គហនយា ចេវ សម្បយោគវិប្បយោគនយា ច ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា លក្ខណមាតិកា នាម. សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកាតិ អយំ ឆសដ្ឋិ តិកបទានិ, ទ្វេ ច ទុកបទសតានិ សង្ខិបិត្វា និក្ខិត្តា ធាតុកថា មាតិកាតោ ពហិ ឋបិតត្តា ពាហិរមាតិកា នាម. ឯវមេតិស្សា បញ្ចវិធាយ មាតិកាយ អយមនុត្តានត្ថវណ្ណនា.

សង្គហោតិអាទីសុ ហិ សង្គហោ តាវ ជាតិសញ្ជាតិកិរិយាគណនវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ ‘‘សព្ពេ ខត្តិយា អាគច្ឆន្តុ, យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាចា, យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, យោ ច សម្មាអាជីវោ, ឥមេ ធម្មា សីលក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ ជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘សព្ពេ កោសលកា អាគច្ឆន្តុ, យោ ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាយាមោ, យា ច សម្មាសតិ, យោ ច សម្មាសមាធិ, ឥមេ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ សញ្ជាតិសង្គហោ នាម, ឯកដ្ឋានេ ជាតិសម្ពន្ធភាវេន សង្គហោតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពេ ហត្ថារោហា អាគច្ឆន្តុ, យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ កិរិយាសង្គហោ នាម. ‘‘ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, តេន វត រេ វត្តព្ពេ ‘ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិត’’’ន្តិ (កថា. ៤៧១) អយំ គណនសង្គហោ នាម, អយមិធ អធិប្បេតោ. តប្បដិបក្ខេន អសង្គហោ វេទិតព្ពោ. តេសំ វិកប្បតោ សង្គហិតេន អសង្គហិតាទីនិ, ឯកុប្បាទេកនិរោធឯកវត្ថុកឯការម្មណតាវសេន សម្បយោគោ, តប្បដិបក្ខតោ វិប្បយោគោ, តេសំ វិកប្បតោ សម្បយុត្តេន វិប្បយុត្តាទីនិ, តទុភយសំសគ្គវិកប្បតោ សង្គហិតេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តន្តិអាទីនិ ច វេទិតព្ពានិ. សេសំ វុត្តត្ថមេវ. អយំ តាវេត្ថ អនុត្តានបទត្ថោ.

សង្គហាសង្គហបទត្ថវណ្ណនា

អត្ថវិនិច្ឆយតោ បន យស្មា អព្ភន្តរមាតិកាយ រូបក្ខន្ធាទីនិ, ពាហិរមាតិកាយ កុសលាទីនិ ច ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិអាទិកេហិ នយមាតិកាបទេហិ ‘‘តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ’’តិអាទិនយមុខមាតិកាវសេន យថារហំ និទ្ទេសត្ថាយ ភគវតា ឋបិតានិ, តស្មា ខន្ធាទីនំ សង្គហាទីនំ បាឡិយំ វុត្តានុសារេនេវ សង្ខេបតោ អត្ថវិនិច្ឆយោ ហោតិ. ឥមិនា នយេន វិភង្គនយោ សក្កា ញាតុន្តិ តំ វិសុំ ន វក្ខាម.

តត្ថ សង្គហាសង្គហវារេ ខន្ធានំ តាវ អយំ និទ្ទេសេ នយោ – រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេន ឯកាទសហិ អាយតនេហិ ឯកាទសហិ ធាតូហិ សង្គហិតោ. ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ អសង្គហិតោ. តត្ថ ឯកាទសហីតិ មនាយតនវជ្ជេហិ. ធម្មាយតនេនាបិ ហិ កេចិ រូបធម្មា សង្គហិតា. ឯកាទសហីតិ សត្តវិញ្ញាណធាតុវជ្ជាហិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា យថាសកំ ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតា, ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហិ អាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា, តថា វិញ្ញាណក្ខន្ធោបិ. កេវលំ បនេត្ថ សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ សង្គហិតោ, ឯកាទសហិ ធាតូហិ អសង្គហិតោតិ ឯត្តកមេវ វិសេសោ. តត្ថ ហិ វេទនាទីនំ តិណ្ណំ ខន្ធានំ ឯកេន ធម្មាយតនេន ច ឯកាយ ធម្មធាតុយា ច សង្គហិតតា វេទិតព្ពា. បាឡិយំ បនេត្ថ ខន្ធបទនិទ្ទេសេ, ឧបរិ អាយតនាទិនិទ្ទេសេសុ ច ‘‘រូបក្ខន្ធោ ច វេទនាក្ខន្ធោ ច ទ្វីហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហាយតនេហិ ឯកាទសហិ ធាតូហិ សង្គហិតា’’តិអាទិនា (ធាតុ. ១៥) ទ្វិមូលកាទិនយេនាបិ វិត្ថារនយោ វិភត្តោ, សោបិ ឥមិនា ឯកមូលនយានុសារេន សព្ពត្ថ សុវិញ្ញេយ្យោតិ ន វិត្ថារយិម្ហា. អយំ ខន្ធបទនិទ្ទេសនយោ.

អាយតនធាតុបទានម្បិ ខន្ធបទេ វុត្តានុសារេនេវ តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ ច យថាយោគំ យោជេត្វា ញាតព្ពោ. កេវលំ បនេត្ថ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ អសង្ខតស្ស ខន្ធសង្គហាភាវា តំ ឋបេត្វា សេសានំ ខន្ធេសុ សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

សច្ចេសុ ទុក្ខសច្ចំ សព្ពេហិ ខន្ធាយតនធាតូហិ. សមុទយមគ្គសច្ចានិ សង្ខារក្ខន្ធេន, ធម្មាយតនធម្មធាតូហិ ច សង្គហិតានិ. និរោធសច្ចំ ខន្ធេន អសង្គហិតំ, ធម្មាយតនធម្មធាតូហិ ឯវ សង្គហិតំ.

ឥន្ទ្រិយេសុ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ទ្វីហិ រូបក្ខន្ធសង្ខារក្ខន្ធេហិ. សុខិន្ទ្រិយាទីនិ បញ្ច វេទនាក្ខន្ធេន, សទ្ធាទីនិ សង្ខារក្ខន្ធេន, សព្ពានិ ចេតានិ ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនិ, ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយាទីនិបិ ធម្មាយតនធម្មធាតូហិ សង្គហិតានិ. សេសិន្ទ្រិយានិ សុវិញ្ញេយ្យានិ.

បដិច្ចសមុប្បាទេសុ នាមរូបំ វិញ្ញាណវជ្ជិតេហិ ចតូហិ ខន្ធេហិ, ឯកាទសហិ អាយតនធាតូហិ ច សង្គហិតំ. ឯត្ថ ហិ បវត្តិយំ នាមរូបស្សាបិ គហិតត្តា សទ្ទាយតនម្បិ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. សឡាយតនំ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ, បសាទវិញ្ញាណភូតេហិ ឆហិ អាយតនេហិ, ទ្វាទសហិ ធាតូហិ សង្គហិតំ. ឧបបត្តិភវោ បន កាមភវភូតោ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ, សទ្ទាយតនវជ្ជិតេហិ ឯកាទសហិ អាយតនេហិ, សត្តរសហិ ធាតូហិ. រូបភវោ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ, សទ្ទាទិចតុក្កឃានាទិត្តយតព្ពិញ្ញាណវជ្ជេហិ បញ្ចហាយតនេហិ, អដ្ឋហិ ធាតូហិ សង្គហិតោ. អសញ្ញីភវោ ឯកេន រូបក្ខន្ធេន, រូបធម្មវសេន ទ្វីហិ អាយតនធាតូហិ សង្គហិតោ. ឃានាទិត្តយំ បនេត្ថ អាយតនាទិកិច្ចាករណតោ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតម្បិ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ភវស្ស ច ឯកន្តមុបាទិន្នត្តា បវត្តិវិបាកានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ គហណេបិ អនុបាទិន្នសទ្ទាយតនស្ស ឥធ អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. អរូបភវោ ចតូហិ ខន្ធេហិ ទ្វីហិ អាយតនធាតូហិ. ជាតិជរាមរណានិ នាមរូបធម្មានំ លក្ខណត្តា ទ្វីហិ រូបក្ខន្ធសង្ខារក្ខន្ធេហិ. សោកទុក្ខទោមនស្សានិ វេទនាក្ខន្ធេន. ឧបាយាសោ សង្ខារក្ខន្ធេន, ធម្មាយតនធម្មធាតូហិ ច សង្គហិតោ. បរិទេវោ រូបក្ខន្ធសទ្ទាយតនសទ្ទធាតូហិ. សេសានិ បនេត្ថ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ, សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានា ច សុវិញ្ញេយ្យាវ.

ឥទ្ធិបាទា ទ្វីហិ ខន្ធេហិ, អាយតនេហិ, ធាតូហិ សង្គហិតា. ឯត្ថ ច ចិត្តិទ្ធិបាទស្ស ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុនិយមតោ សោឡសហិ ធាតូហិ អសង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឈានានិ ទ្វីហិ វេទនាសង្ខារក្ខន្ធេហិ, ឯកេនាយតនេន, ឯកាយ ធាតុយា ច សង្គហិតានិ. អប្បមញ្ញា ឯកេន ខន្ធេន, ឯកេន អាយតនេន, ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតា. ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយាទីនិបិ. កេវលំ បន ចិត្តំ សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ សង្គហិតន្តិ ឯត្តកមេវ វិសេសោ. សព្ពេសម្បិ ចេស វុត្តាវសេសេហិ ខន្ធាយតនធាតូហិ អសង្គហិតភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឥមិនា នយេន ពាហិរមាតិកាយបិ ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ, ទ្វីហិ អាយតនេហិ, ធាតូហិ សង្គហិតា. អព្យាកតា បន អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ទ្វាទសហិ អាយតនេហិ អដ្ឋារសហិ ធាតូហិ សង្គហិតា’’តិអាទិនា យោជេត្វា សង្គហាសង្គហោ ញាតព្ពោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ធាតុកថាបាឡិអដ្ឋកថាសុ (ធាតុ. ៧៧ អាទយោ; ធាតុ. អដ្ឋ. ៧៧) គហេតព្ពោតិ.

និដ្ឋិតោ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិ បទស្ស

អត្ថវិនិច្ឆយោ.

សង្គហិតេនអសង្គហិតបទត្ថវណ្ណនា

សង្គហិតេនអសង្គហិតបទេ សព្ពេសំ រូបក្ខន្ធាទិបទានំ និទ្ទេសោ ន សម្ភវតិ. យានិ បនេត្ថ បទានិ រូបេកទេសំ, អរូបេន អសម្មិស្សំ វិញ្ញាណេកទេសញ្ច អញ្ញេន អសម្មិស្សំ ទីបេន្តិ, តេសមិធ និទ្ទេសោ. តានិ បន មនាយតនធម្មាយតនវជ្ជិតានំ ទសាយតនានំ, ធម្មធាតុវជ្ជិតានំ សត្តរសន្នំ ធាតូនំ, សត្តរូបិន្ទ្រិយានញ្ច វសេន វេទិតព្ពានិ, ន រូបក្ខន្ធាទីនំ. តេនេវ បាឡិយំ –

‘‘ទសាយតនា សត្តរស ធាតុយោ,

សត្តិន្ទ្រិយា អសញ្ញាភវោ ឯកវោការភវោ;

បរិទេវោ សនិទស្សនសប្បដិឃំ,

អនិទស្សនំ បុនទេវ សប្បដិឃំ ឧបាទា’’តិ. (ធាតុ. ១៧៨) –

ឯវំ ឧទ្ទានគាថា វុត្តា. រូបក្ខន្ធេន ហិ រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ, ឯវំ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ ច វេទនាក្ខន្ធាទយោវ. តេបិ ច យេហិ កេហិចិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតា នាម នត្ថីតិ តេសំ សង្គហិតេន អសង្គហិតត្តាភាវា យថាវុត្តាយតនានំ វសេនេវេត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ ហោតិ. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យំ ខន្ធបទេន សង្គហិតំ ហុត្វា អាយតនធាតុបទេហិ អសង្គហិតំ, ខន្ធាយតនបទេហិ វា សង្គហិតំ ហុត្វា ធាតុបទេន អសង្គហិតំ, តស្ស ខន្ធាយតនធាតូហិ អសង្គហោ វុច្ចតិ. កថំ? ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនសង្គហេន, ធាតុសង្គហេន ច អសង្គហិតា, តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ, អាយតនេហិ, ធាតូហិ អសង្គហិតា? តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ទ្វីហិ អាយតនេហិ អដ្ឋហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា. ឯវំ រូបាយតនាទីសុបិ បសាទវិសយភូតេសុ ធាតូសុ, រូបិន្ទ្រិយាទីសុ ច យោជនក្កមោ វេទិតព្ពោ.

តត្រាយំ នយោ – ចក្ខាយតនេន យេ រូបធម្មា ខន្ធសង្គហេន រូបក្ខន្ធោតិ សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន ចក្ខាយតនេន អសង្គហិតា, ចក្ខុធាតុយា អសង្គហិតា, ចក្ខាយតនចក្ខុធាតូហិ ឯកស្សេវេតស្ស ចក្ខុស្ស វិសុំ អាយតនធាតូសុ សង្គហិតត្តា តេ ចក្ខាយតនវិរហិតា សព្ពេ រូបធម្មា ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហិ ចក្ខាយតនំ មនាយតនន្តិ ទ្វីហិ អាយតនេហិ ចក្ខុធាតុ សត្តវិញ្ញាណធាតូតិ អដ្ឋហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា. ឧបរិ រូបាយតនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ ហិ វារេ ចក្ខាយតនស្ស អត្តនោ តីហិបិ ខន្ធាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតតាយ អសង្គហិតត្តាភាវា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតំ, អាយតនសង្គហេន អសង្គហិតំ, ធាតុសង្គហេន អសង្គហិតន្តិ ឯវំ តីហិបិ សង្គហិតាសង្គហិតវិសេសនេហិ វិសិដ្ឋស្សេវ ‘‘កតិហិ ខន្ធេហី’’តិអាទិនា ខន្ធាទីហិ អសង្គហស្ស វុច្ចមានត្តា ច អរូបក្ខន្ធេហិ សហ ពហិភូតតា វេទិតព្ពា. យថា ចេត្ថ ចក្ខាយតនេន ឧបលក្ខិតានំ រូបធម្មានំយេវ សង្គហិតេន អសង្គហិតតា, ន ចក្ខាយតនស្ស, ឯវំ ឧបរិ រូបាយតនាទីហិ ឧបលក្ខិតវារេបិ យថារហំ ញាតព្ពា.

សេសេសុ បន ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនសង្គហេន សង្គហិតា, ធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា, តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហិ អាយតនេហិ ទ្វាទសហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា. ឯវំ សេសវិញ្ញាណធាតូសុបិ. បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ អសញ្ញីភវេន យេ ធម្មា…បេ… តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ទសហាយតនេហិ សោឡសហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា. ឧបាទាធម្មេហិ យេ ធម្មា…បេ… តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហិ អសង្គហិតាតិ ឥមេ ចត្តារោ វារា អបុព្ពវិសេសា សមាយេវ. តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណវារេ ទ្វាទសហីតិ ឆ វិញ្ញាណធាតុយោ វជ្ជេត្វា អវសេសាហិ ធាតូហិ សេសា ឆ វិញ្ញាណធាតុយោវ ខន្ធាយតនសង្គហេហិ សង្គហិតា, ធាតុសង្គហេនេវ អសង្គហិតា. អវសេសាហិ ទ្វាទសហិ ធាតូហិ អសង្គហិតាតិ. ឯស នយោ សេសវិញ្ញាណធាតូសុបិ.

ទុតិយេ តីហាយតនេហីតិ រូបាយតនធម្មាយតនមនាយតនេហិ. អសញ្ញិព្រហ្មលោកេ ហិ រូបាយតនធម្មាយតនវសេន ទ្វេ អាយតនានិ ឧបបត្តិភវភាវេន បាឡិយំ អាគតានិ, តេ បន ខន្ធេហិ សង្គហិតានិ, អាយតនធាតូសុ អសង្គហិតានិ. តទវសេសានិ នវ រូបាយតនានិ, តានិ តេហេវ ច ទ្វីហិ មនាយតនធម្មាយតនេហិ ច អសង្គហិតានិ នាម ហោន្តិ. នវហិ ធាតូហីតិ រូបធាតុធម្មធាតូហិ សទ្ធិំ សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហិ.

តតិយេ ទសហីតិ រូបាយតនធម្មាយតនវជ្ជេហិ. សោឡសហីតិ រូបធាតុធម្មធាតុវជ្ជាហិ. អនិទស្សនសប្បដិឃានិ នាម នវ ឱឡារិកាយតនានិ, តានិ តេហិ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតានិ, អាយតនធាតុសង្គហេហិ ច អសង្គហិតានិ, រូបាយតនធម្មាយតនានិ ទ្វេបិ សេសេហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតានិ នាម ហោន្តិ.

ចតុត្ថេ ឯកាទសហីតិ ផោដ្ឋព្ពាយតនវជ្ជេហិ ផោដ្ឋព្ពាយតនស្ស ឧបាទាធម្មេហិ អាយតនាទីសុ អសង្គហិតត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទេ នយោ.

អសង្គហិតេនសង្គហិតបទត្ថវណ្ណនា

អសង្គហិតេនសង្គហិតបទេ បន យានិ បទានិ វិញ្ញាណេន វា ឱឡារិករូបេន វា អសម្មិស្សំ ធម្មាយតនេកទេសំ ទីបេន្តិ, តានេវ និទ្ទិសីយន្តិ, តានិ បន វេទនាទីនំ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, ទុក្ខសច្ចវជ្ជិតានំ តិណ្ណំ សច្ចានំ, បសាទមនោវជ្ជិតានំ សោឡសន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, អវិជ្ជាសង្ខារផស្សវេទនាតណ្ហុបាទានកម្មភវជាតិជរាមរណសោកទុក្ខទោមនស្សុបាយាសវសេន ចុទ្ទសបច្ចយាការបទានញ្ច វសេន វេទិតព្ពានិ, ន រូបក្ខន្ធាទីនំ. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘តយោ ខន្ធា តថា សច្ចា, ឥន្ទ្រិយានិ ច សោឡស;

បទានិ បច្ចយាការេ, ចុទ្ទសូបរិ ចុទ្ទស.

‘‘សមតិំស បទា ហោន្តិ, គោច្ឆកេសុ ទសស្វថ;

ទុវេ ចូឡន្តរទុកា, អដ្ឋ ហោន្តិ មហន្តរា’’តិ. (ធាតុ. អដ្ឋ. ១៧៩) –

ឯវំ ឧទ្ទានគាថា វុត្តា. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យំ ខន្ធបទេន អសង្គហិតំ, អាយតនធាតុបទេហិ សង្គហិតំ, តស្សេវ តីហិ វិសេសនេហិ វិសិដ្ឋស្ស ខន្ធាទីហិ សង្គហោ វុច្ចតិ. កថំ? វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតា, តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ, អាយតនេហិ, ធាតូហិ សង្គហិតា? តេ ធម្មា អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតាតិ.

តត្រាយំ នយោ – វេទនាក្ខន្ធេន ហិ និព្ពានំ, សុខុមរូបំ, សញ្ញាសង្ខារា ច ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា ហុត្វា ធម្មាយតនធម្មធាតុសង្គហេន សង្គហិតា. តេសុ និព្ពានំ ខន្ធសង្គហំ ន គច្ឆតិ, សេសា តីហិ រូបសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេហិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, អាយតនធាតុយោ បនេត្ថ ធម្មាយតនធម្មធាតូនំ វសេនេវ សព្ពត្ថ វេទិតព្ពា ឥតរាសំ អសម្ភវា, ឥមេសុ ច និព្ពានម្បិ សង្គហំ គច្ឆតិ. តេនេវ ហិ ‘‘អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា’’តិ វុត្តំ. តស្សាយមត្ថោ – ខន្ធសង្គហេ ឯវ អសង្ខតំ ឋបេត្វា, ន ឥតរសង្គហេសូតិ ឯវំ សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបិ យោជនា វេទិតព្ពា. អយំ បន វិសេសោ – ជីវិតិន្ទ្រិយេន យេ ធម្មា…បេ… តេ ធម្មា ទ្វីហិ វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហិ សង្គហិតា, រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយេហិ និព្ពានវេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធា ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា, តេសុ ច និព្ពានវេទនាសញ្ញាវ អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ អសង្គហិតេនសង្គហិតបទេ នយោ.

សង្គហិតេនសង្គហិតបទត្ថវណ្ណនា

សង្គហិតេនសង្គហិតបទេ បន យានិ បទានិ សង្ខារេកទេសំ អញ្ញេន អសម្មិស្សំ ទីបេន្តិ វេទនេកទេសំ វា សុខុមរូបំ វា សទ្ទេកទេសំ វា, តានេវ និទ្ទិសីយន្តិ. ខន្ធាយតនធាតូសុ ឯកម្បិ កោដ្ឋាសំ សកលេន គហេត្វា ឋិតបទានិ ន យុជ្ជន្តិ. តានិ បន ទ្វិន្នំ សមុទយមគ្គសច្ចានំ, បន្នរសិន្ទ្រិយានំ, ឯកាទសបដិច្ចបទាទីនញ្ច វសេន វេទិតព្ពានិ. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យំ អត្តនា ខន្ធាទិវសេន សង្គហិតេហិ ខន្ធាទិតោ សង្គហិតំ, តស្សេវ បឋមំ ឧទ្ធដបទស្ស បុន ខន្ធាទីហិ សង្គហោ វុច្ចតិ.

តត្រាយំ អាទិបទេ នយោ – សមុទយសច្ចេន យេ ធម្មា ខន្ធាទីហិ តីហិ សង្គហេហិបិ សង្គហិតា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា ខន្ធាទីហិ តីហិបិ សង្គហិតា, តេ ធម្មា ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតាតិ. សមុទយសច្ចេន ហិ តណ្ហាវជ្ជា សេសា សង្ខារា ខន្ធាទីហិ សង្គហេហិ សង្គហិតា, បុន តេហិ ច តណ្ហាវ សង្គហិតា, សា ច បុន សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតូហិ សង្គហិតា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ សង្គហិតេនសង្គហិតបទេ នយោ.

អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទត្ថវណ្ណនា

អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទេ បន យានិ បទានិ បញ្ចក្ខន្ធគាហកេហិ ទុក្ខសច្ចាទីហិ, វិញ្ញាណេន សទ្ធិំ សុខុមរូបគាហកេហិ អចេតសិកាទីហិ ច បទេហិ វិវជ្ជិតានិ រូបក្ខន្ធាទីនិ, តានេវ និទ្ទិសីយន្តិ. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យំ បឋមំ ឧទ្ធដេន រូបក្ខន្ធាទិបទេន ខន្ធាទិតោ អសង្គហិតំ, យំ តេហិ អសង្គហិតំ, តស្សេវ បុន ខន្ធាទីហិ អសង្គហោ វុច្ចតិ.

តត្រាយំ ឯកបទយោជនា – រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា ខន្ធាទីហិ តីហិបិ អសង្គហេហិ អសង្គហិតា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា ខន្ធាទីហិ តីហិ អសង្គហិតា, តេ ធម្មា ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា. រូបក្ខន្ធេន ហិ ចត្តារោ ខន្ធា, និព្ពានញ្ច ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា, អាយតនាទីហិ បន វិញ្ញាណមេវ ឋបេត្វា វេទនាទយោ ធម្មាយតនេន រូបក្ខន្ធេកទេសេន សង្គហិតាតិ វិញ្ញាណមេវ តីហិបិ ខន្ធសង្គហាទីហិ រូបក្ខន្ធេន អសង្គហិតំ នាម. តេន បុន វិញ្ញាណេន សទ្ធិំ សនិព្ពានា ចត្តារោ ខន្ធា ខន្ធាទីហិ អសង្គហិតា, តេ សព្ពេបិ បុន វិញ្ញាណភូតេន ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ អសង្គហិតាតិ. អយំ អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទេ នយោ.

សម្បយោគវិប្បយោគបទត្ថវណ្ណនា

សម្បយោគវិប្បយោគបទេ បន យានិ បទានិ និព្ពានេន, រូបេន វា មិស្សេសុ សត្តសុ វិញ្ញាណធាតូសុ ឯកាយបិ អវិប្បយុត្តេ អរូបធម្មេ បកាសេន្តិ, តេសំ ធម្មាយតនទុក្ខសច្ចាទីនំ និទ្ទេសោ ន សម្ភវតិ. កាហិចិ បន វិញ្ញាណធាតូហិ វិប្បយុត្តានំ រូបមិស្សារូបធម្មានំ, កេវលានារម្មណានំ វា សកលរូបក្ខន្ធានំ វា បកាសកានំ រូបភវរូបក្ខន្ធកុសលាទិបទានំ សម្បយោគបទេ ឯវ និទ្ទេសោ ន សម្ភវតិ, វិប្បយោគបទេ បន សម្ភវតិ. អរូបក្ខន្ធានំ បន បច្ចេកំ, ទ្វិន្នំ, តិណ្ណំ, តទេកទេសានំ វា តទុភយេបិ សម្ភវតិ. ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោ, សភាគោ វិសភាគោ’’តិ ហិ វចនតោ ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហេវ សភាគានំ ឯកសន្តានេ ឯកក្ខណេវ ឧប្បន្នានំ អរូបក្ខន្ធានំ ឯវ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយោគោ លព្ភតិ. រូបធម្មានំ បន រូបេន, និព្ពានេន វា, និព្ពានស្ស ច រូបេន សទ្ធិំ សម្បយោគោ នាម នត្ថិ, តថា រូបនិព្ពានានំ អរូបក្ខន្ធេហិ. វិសភាគា ហិ តេ តេសំ យថា អរូបក្ខន្ធានំ រូបនិព្ពានេហិ, ឯវំ ភិន្នសន្តានិកេហិ នានក្ខណិកេហិ អរូបធម្មេហិបិ សទ្ធិំ នត្ថិយេវ. តេបិ ហិ តេសំ សន្តានក្ខណវិសភាគតាយ វិសភាគា ឯវ. អយំ បន វិសភាគតា ឥធ សាមញ្ញតោ ន គហិតា តេសំ អវិសេសេន សម្បយោគស្សាបិ សម្ភវា. យត្ថ បន វិសេសេត្វា ចក្ខុវិញ្ញាណតំសម្បយុត្តាទយោ និក្ខិត្តា, តត្ថាយម្បិ វិសភាគតា គហិតា. យត្ថ បន យេ អនិទ្ធារិតវិសេសនា, តត្ថាបិ សព្ពថា សម្បយោគលក្ខណំ ន សម្ភវតិ. សោ ច តស្ស ឯកន្តេន វិសភាគោតិ ឥធ គយ្ហតិ.

តត្រាយំ នយោ – រូបក្ខន្ធោ កេនចិ សម្បយុត្តោតិ? នត្ថិ. កតិហិ វិប្បយុត្តោ? ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តោ, ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្តោ. ឯស នយោ ចក្ខាយតនាទិអនារម្មណេសុបិ. សារម្មណេសុ បន វេទនាក្ខន្ធោ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ សម្បយុត្តោ, ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តោ. ឯកេន ខន្ធេន ទសហិ អាយតនេហិ ទសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តោ, ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្តោ. ឯស នយោ សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបិ.

តត្ថ ឯកេនាតិ មនាយតនេន. សត្តហីតិ វិញ្ញាណធាតូហិ. កេហិចីតិ ធម្មាយតនធម្មធាតុបរិយាបន្នេហិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារេហិ. ទុតិយនយេ តីហីតិ អត្តានំ ឋបេត្វា សេសេហិ អរូបក្ខន្ធេហិ. កេហិចិ វិប្បយុត្តោតិ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ សញ្ញាសង្ខារេហិ. កេហិចិ វិប្បយុត្តោតិ រូបនិព្ពានេហិ. ឯវំ ឧបរិបិ សព្ពត្ថ យថានុរូបំ ញាតព្ពំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. អយំ បន វិសេសោ ‘‘សមុទយមគ្គសច្ចាទយោ ឯកាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា សម្បយុត្តា, អធិមោក្ខោ បន មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូហិ ទ្វីហេវា’’តិ. អយំ សម្បយោគវិប្បយោគបទេ នយោ.

សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទត្ថវណ្ណនា

សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទេ បន សម្បយោគារហបទេសុ យានិ បទានិ ធម្មធាតុយា សម្បយុត្តេ ធម្មេ, វិញ្ញាណញ្ច អញ្ញេន អសម្មិស្សំ ទីបេន្តិ, តេសមេវ និទ្ទេសោ. តានិ បន ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធបទានំ, មនាយតនស្ស, សត្តន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ, មនោបេក្ខាវសេន ទ្វិន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, វិញ្ញាណផស្សវេទនានំ តិណ្ណំ បដិច្ចសមុប្បាទបទានំ, ផស្សសត្តកស្ស, អទុក្ខមសុខសវិតក្កសវិចារឧបេក្ខាសហគតានំ វសេន តិណ្ណំ តិកបទានំ, សត្តមហន្តរទុកបទាទីនញ្ច វសេន វេទិតព្ពានិ, ន ឥតរេសំ អសម្ភវា. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘ចត្តារោ ខន្ធាយតនញ្ច ឯកំ,

ទ្វេ ឥន្ទ្រិយា ធាតុបទានិ សត្ត;

តយោ បដិច្ចា អថ ផស្សសត្តកំ,

តិកេ តយោ សត្ត មហន្តរេ ច;

ឯកំ សវិតក្កំ សវិចារមេកំ,

យុត្តំ ឧបេក្ខាយ ច ឯកមេវា’’តិ. (ធាតុ. អដ្ឋ. ៣០៦) –

ឧទ្ទានគាថា វុត្តា. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យេ ធម្មា បឋមំ ឧទ្ធដបទេន សម្បយុត្តា, តេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេសំ ខន្ធាទីហិ វិប្បយោគោ វុច្ចតិ.

តត្រាយំ នយោ – វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា, ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្តា. ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា ន កេហិចិ ខន្ធាយតនេហិ វិប្បយុត្តា, ឯកាយ បន ធាតុយា វិប្បយុត្តាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

តត្ថ តេ ធម្មាតិ រូបនិព្ពានធម្មា, តេ វេទនាយ សម្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តា. ឯកេនាតិ មនាយតនេន. ទុតិយនយេ តេ ធម្មាតិ សប្បីតិកា តេ ធម្មា. ន កេហិចីតិ បឋមំ ឧទ្ធដំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុំ ឋបេត្វា សេសា ឆវិញ្ញាណធាតូ, តំសម្បយុត្តា, រូបំ, និព្ពានញ្ច. តេហិ សព្ពេសំ ខន្ធាយតនានំ សង្គហិតត្តា ន កេហិចិ ខន្ធេហិ, អាយតនេហិ វា វិប្បយុត្តា. ន ហិ សយំ អត្តនា វិប្បយុជ្ជតិ, សម្បយុជ្ជតិ វាតិ. ឯកាយាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទេ នយោ.

វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទត្ថវណ្ណនា

វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទេ បន វិប្បយុត្តេន សម្បយុត្តោ នាម ធម្មោ នត្ថិ, ទេសនាសម្បទមត្តាយ បន មោឃម្បេតំ បទំ ឧទ្ធដំ, តេនេវ បាឡិយំ សព្ពវារេសុបិ ‘‘នត្ថិ នត្ថិ’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. រូបក្ខន្ធាទិអនារម្មណធម្មេហិ វិប្បយុត្តា ចត្តារោ ខន្ធា, តេសញ្ច អញ្ញេហិ សម្បយោគោ នត្ថិ. វេទនាទីហិបិ រូបនិព្ពានាទីនិ វិប្បយុត្តានិ, តេសញ្ច កេនចិ សម្បយោគោវ នត្ថីតិ. អយំ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទេ នយោ.

សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទត្ថវណ្ណនា

សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទេ បន យានិ បទានិ រូបេន អសម្មិស្សំ អរូបក្ខន្ធេកទេសមេវ ទីបេន្តិ, តេសមេវ និទ្ទេសោ, ន រូបារូបសម្មិស្សានំ, សព្ពរូបក្ខន្ធទីបកានំ តេសំ សម្បយុត្តតាយោគាភាវា. សព្ពារូបក្ខន្ធេនាបិ ហិ កុសលាទិនា អញ្ញោ សម្បយុត្តោ នាម នត្ថិ. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យេ ធម្មា បឋមំ ឧទ្ធដា, អត្តនា សម្បយុត្តេន បុន សម្បយុត្តា, តេសញ្ញេវ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគោ វុច្ចតិ.

តត្រាយំ នយោ – វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ សម្បយុត្តា, ឯកេនាយតនេន…បេ… កេហិចិ សម្បយុត្តា. សមុទយសច្ចេន យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា សម្បយុត្តា, ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទេ នយោ.

វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទត្ថវណ្ណនា

វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទេ បន សម្បយោគបទេ វុត្តបទានេវ និទ្ទិសីយន្តិ. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យេ ធម្មា បឋមំ ឧទ្ធដបទេន វិប្បយុត្តេហិ បុន វិប្បយុត្តា, តេសំ ខន្ធាទីហិ វិប្បយោគោ វុច្ចតិ.

តត្រាយំ នយោ – រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា, ឯកេនាយតនេន…បេ… កេហិចិ វិប្បយុត្តា. វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា ឯកេន ខន្ធេន ទសហាយតនេហិ ទសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា, ឯកេន…បេ… កេហិចិ វិប្បយុត្តាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទេ នយោ.

សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទត្ថវណ្ណនា

សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទេ បន សង្គហិតេនសង្គហិតបទេ និទ្ទិដ្ឋានិ សមុទយសច្ចាទិបទានេវ និទ្ទិសីយន្តិ. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យេ ធម្មា បឋមំ ឧទ្ធដបទេន ខន្ធាទីហិ តីហិបិ សង្គហិតា, តេសំ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគោ, វិប្បយោគោ ច វុច្ចតិ.

តត្រាយំ នយោ – សមុទយសច្ចេន យេ ធម្មា ខន្ធាទីហិ តីហិបិ សង្គហេហិ សង្គហិតា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ សម្បយុត្តា, ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តា. ឯកេន ខន្ធេន ទសហាយតនធាតូហិ វិប្បយុត្តា, ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្តា. ឥត្ថិន្ទ្រិយេន យេ ធម្មា ខន្ធាទីហិ តីហិបិ សង្គហិតា, តេ ធម្មា ន កេហិចិ សម្បយុត្តា, ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា, ឯកេន…បេ… កេហិចិ វិប្បយុត្តាតិ.

តត្ថ ឯកេនាតិ មនាយតនេន. ឯកេន ខន្ធេនាតិ សង្ខារក្ខន្ធេន. កេហិចីតិ សង្ខារក្ខន្ធេ តណ្ហាយ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ តណ្ហាវេទនាសញ្ញាហិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទេ នយោ.

សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទត្ថវណ្ណនា

សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទេ បន សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទេ និទ្ទិដ្ឋានិ វេទនាក្ខន្ធាទិបទានេវ និទ្ទិសីយន្តិ. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យេ ធម្មា បឋមំ ឧទ្ធដបទេន សម្បយុត្តា, តេសំ ខន្ធាទីហិ សង្គហោ, អសង្គហោ ច វុច្ចតិ.

តត្រាយំ នយោ – វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ ទ្វីហិ អាយតនេហិ អដ្ឋហិ ធាតូហិ សង្គហិតា, សេសេហិ អសង្គហិតា. វិញ្ញាណក្ខន្ធេន យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតា, សេសេហិ អសង្គហិតាតិ.

តត្ថ តីហីតិ សញ្ញាក្ខន្ធាទីហិ តីហិ. តេហិ វេទនាយ សម្បយុត្តា. ទ្វីហីតិ ធម្មាយតនមនាយតនេហិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទេ នយោ.

អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទត្ថវណ្ណនា

អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទេ បន យានិ បទានិ សុខុមរូបំ អវិញ្ញាណំ, អរូបំ សវិញ្ញាណំ វា, កេវលំ អរូបំ វា ថូលរូបស្សបិ កេវលំ វា, សុខុមរូបំ ទីបេន្តិ, តេសមេវ និទ្ទេសោ. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យេ ធម្មា បឋមំ ឧទ្ធដធម្មេហិ ខន្ធាទីហិ តីហិបិ អសង្គហិតា, តេសំ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគោ, វិប្បយោគោ ច វុច្ចតិ.

តត្រាយំ នយោ – រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា ខន្ធាទីហិ អសង្គហិតា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្តា, ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តា, ឯកេន ខន្ធេន ទសហិ អាយតនធាតូហិ វិប្បយុត្តា, ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្តា. ឯវំ ធម្មាយតនឥត្ថិន្ទ្រិយាទីសុបិ យោជនា.

អរូបភវេន យេ ធម្មា ខន្ធាទីហិ អសង្គហិតា, តេ សម្បយុត្តាតិ នត្ថិ. តេ ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា, ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្តា. ឯវំ ឥទ្ធិបាទកុសលាទិបទេសុបិ យោជនា.

តត្ថ រូបក្ខន្ធេន វិញ្ញាណស្សេវ តីហិបិ អសង្គហិតត្តា តស្ស តីហិ វេទនាទីហិ សម្បយោគោ, ឥតរេហិ ច វិប្បយោគោ ញាតព្ពោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទេ នយោ.

វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទត្ថវណ្ណនា

វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទេ បន យានិ បទានិ កេវលានំ សារម្មណានំ, អនារម្មណានំ វា ធម្មានំ បកាសកានិ ច សភាវជាតិភូមិកាលសន្តានវសេន ភិន្នតាយ កេហិចិ អរូបក្ខន្ធេហិ វិប្បយុត្តានំ អនារម្មណធម្មមិស្សារូបក្ខន្ធានំ បកាសកានិ ទុក្ខសច្ចអព្យាកតបរិត្តអតីតអជ្ឈត្តាទិបទានិ, តេសមេវ និទ្ទេសោ ឥតរេសំ ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយនាមរូបសឡាយតនជាតិជរាមរណអជ្ឈត្តពហិទ្ធាអនិទស្សនអប្បដិឃនហេតុអាទីនំ តេសំ កេនចិ វិប្បយោគាសម្ភវា. ឥទំ ហេត្ថ លក្ខណំ – យេ ធម្មា បឋមំ ឧទ្ធដបទេន វិប្បយុត្តា, តេសំ ខន្ធាទីហិ សង្គហោ, អសង្គហោ ច វុច្ចតិ.

តត្រាយំ នយោ – រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ទ្វីហាយតនេហិ អដ្ឋហិ ធាតូហិ សង្គហិតា, ឯកេន ខន្ធេន ទសហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតា. ទុក្ខសច្ចេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ទ្វីហាយតនេហិ ទ្វីហិ ធាតូហិ សង្គហិតា. តត្ថ ទុក្ខសច្ចេន វិប្បយុត្តា នាម លោកុត្តរចិត្តចេតសិកានិ, តេ ច ធម្មា វេទនាក្ខន្ធាទិចតុក្ខន្ធេហិ មនោវិញ្ញាណធម្មធាតុវសេន ទ្វីហិ ធាតូហិ សង្គហិតាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទេ នយោ. អយមេត្ថ សង្ខេបតោ វិភង្គនយេន សទ្ធិំ អត្ថនិច្ឆយោ, វិត្ថារោ បន ធាតុកថាបាឡិអដ្ឋកថាសុ (ធាតុ. ១២; ធាតុ. អដ្ឋ. ១-២) គហេតព្ពោតិ.

មោហវិច្ឆេទនិយា អភិធម្មមាតិកត្ថវណ្ណនាយ

ធាតុកថាមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.