៤. បុគ្គលបញ្ញត្តិមាតិកា

ឯកកមាតិកត្ថវណ្ណនា

ឥទានិ បុគ្គលបញ្ញត្តិមាតិកាសំវណ្ណនានយោ ហោតិ. តត្ថ អនុត្តានត្ថតោ តាវ ឆ បញ្ញត្តិយោតិ ឯត្ថ ‘‘អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតី’’តិ (សំ. និ. ២.២០) អាគតដ្ឋានេ សន្ទស្សនា បកាសនា បញ្ញត្តិ នាម. ‘‘សុបញ្ញត្តំ មញ្ចបីឋ’’ន្តិ (បារា. ២៦៩) អាគតដ្ឋានេ ឋបនា និក្ខិបនា បញ្ញត្តិ នាម, ឥធ ឧភយម្បិ វដ្ដតិ. ឆ បញ្ញត្តិយោតិ ហិ ឆ បញ្ញាបនា ឆ សន្ទស្សនា បកាសនាតិបិ, ឆ ឋបនា និក្ខិបនាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. នាមបញ្ញត្តិយេវ ហិ តេ តេ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានេ ធម្មេ សន្ទស្សេតីតិបិ. តេន តេន កោដ្ឋាសេន ឋបេតីតិបិ. ខន្ធបញ្ញត្តីតិអាទិ បន សង្ខេបតោ តាសំ បញ្ញត្តីនំ សរូបទស្សនំ. តត្ថ ខន្ធានំ ‘‘ខន្ធា’’តិ បញ្ញាបនា សន្ទស្សនា បកាសនា ច ឋបនា និក្ខិបនា ច ខន្ធបញ្ញត្តិ នាម…បេ… បុគ្គលានំ ‘‘បុគ្គលា’’តិ បញ្ញាបនា សន្ទស្សនា បកាសនា ច ឋបនា និក្ខិបនា ច បុគ្គលបញ្ញត្តិ នាម. ឥមា ឯវ ឆ បញ្ញត្តិយោ វិជ្ជន្តិ. អញ្ញាសម្បិ សម្មុតិបរមត្ថកថានំ បញ្ញត្តីនំ អនន្តត្តា, ឧបលក្ខណវសេន បន បធានភាវតោ ច ឯតាវ វុត្តា. បាឡិមុត្តកនយេន បន សព្ពសង្គាហិកា វិជ្ជមានបញ្ញត្តិអាទយោ ឆ នាមបញ្ញត្តិយោ អដ្ឋកថាសុ (បុ. ប. អដ្ឋ. មាតិកាវណ្ណនា ១) អាគតា, តា ច ហេដ្ឋា វុត្តាតិ ឥធ ន វុត្តា. តាសុ ឥធ បុគ្គលបញ្ញត្តិបទេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, សេសេហិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ចាតិ ទ្វេ ឯវ លព្ភន្តិ.

អដ្ឋកថាមុត្តកេន បន អាចរិយនយេន អបរាបិ ឆ បញ្ញត្តិយោ – ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឧបនិធាបញ្ញត្តិ សមោធានបញ្ញត្តិ ឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តិ តជ្ជាបញ្ញត្តិ សន្តតិបញ្ញត្តីតិ, យា ‘‘អត្ថបញ្ញត្តី’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថ យា ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ និស្សាយ សម្មតា សត្តាទិកា, អង្គានិ ឧបាទាយ រថាទិកា, ចន្ទាទិបរិវត្តាទយោ ឧបាទាយ កាលទិសាទិកា, តំតំភូតនិមិត្តំ, ភាវនាវិសេសញ្ច ឧបាទាយ កសិណាទិឧគ្គហបដិភាគនិមិត្តាទិកាតិ អយំ ឯវរូបា សភាវធម្មេហិ ឯកត្តេន វា សច្ឆិកដ្ឋបរមត្ថេន អនុបលព្ភសភាវា ឧបាទាបញ្ញត្តិ នាម. បញ្ញាបេតព្ពដ្ឋេន ចេសា បញ្ញត្តិ វុត្តា, ន បន បញ្ញាបនដ្ឋេន. យា តស្ស តស្សត្ថស្ស បញ្ញាបនា, សា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិយេវ.

យា បន អញ្ញំ បឋមាទិំ ឧបនិធាយ អបេក្ខិត្វា ទុតិយំ រស្សំ ទីឃំ ទូរំ សន្តិកន្តិអាទិកា តទញ្ញាបេក្ខូបនិធា, ឆត្តបាណីតិអាទិកា ហត្ថគតូបនិធា, កុណ្ឌលីតិអាទិកា សម្បយុត្តូបនិធា, ធញ្ញសកដន្តិ អាទិកា សមារោបិតូបនិធា, ឥន្ទសាលគុហាតិអាទិកា អវិទូរគតូបនិធា, សុវណ្ណវណ្ណោតិអាទិកា បដិភាគូបនិធា, ព្រាហ្មណគាមោតិអាទិកា តព្ពហុលូបនិធា, មណិកដកន្តិអាទិកា តព្ពិសិដ្ឋូបនិធាតិ ឯវមាទិ អនេកប្បការា បញ្ញាបនា, អយំ ឧបនិធាបញ្ញត្តិ នាម.

ធញ្ញរាសីតិអាទិកា បន សមោធានបញ្ញត្តិ នាម. បុរិមស្ស បុរិមស្ស ឧបនិក្ខិបិត្វា ទ្វេ តីណីតិអាទិកា ឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តិ នាម. តំតំសភាវនិស្សិតា បថវីអាទិកា តជ្ជាបញ្ញត្តិ នាម. អាសីតិកោតិអាទិកា បន សន្តតិបញ្ញត្តិ នាម.

អដ្ឋកថាមុត្តកេនេវ អាចរិយនយេន អបរាបិ ធម្មកថិកាទិកា កិច្ចបញ្ញត្តិ, កិសថូលាទិកា សណ្ឋានបញ្ញត្តិ, ឥត្ថិបុរិសាទិកា លិង្គបញ្ញត្តិ, កាមាវចរាទិកា, កោសលកាទិកា ច ភូមិបញ្ញត្តិ, តិស្សោ នាគោតិអាទិកា បច្ចត្តបញ្ញត្តិ, និរោធាទិកា អសង្ខតបញ្ញត្តិ ចាតិ ឆ បញ្ញត្តិយោ.

ឯតាសុ បន ទ្វាទសសុ តជ្ជាបញ្ញត្តិ, ឯកច្ចា ភូមិបញ្ញត្តិ, អសង្ខតបញ្ញត្តិ ច វិជ្ជមានបញ្ញត្តិសង្ខាតា នាមបញ្ញត្តិ, តទញ្ញា បរមត្ថាវសេសា, បន អត្ថបញ្ញត្តីតិ ទីបិតា អវិជ្ជមានាទិបញ្ញត្តិយោ ចាតិ. អយំ តាវេត្ថ អនុត្តានត្ថតោ សំវណ្ណនា.

អត្ថនិច្ឆយោ បនេត្ថាបិ បាឡិនយេនេវ សទ្ធិំ ហោតិ, ន វិនា បាឡិំ តស្ស វត្តុមសក្កុណេយ្យត្តា. បាឡិយញ្ច យស្មា អាទិតោ បញ្ច បញ្ញត្តិយោ, តទត្ថភូតា ខន្ធាទយោ ច ហេដ្ឋា វិភង្គប្បករណេ និប្បទេសតោ កថិតាតិ តា ឥធ ‘‘កិត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ, យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា សង្ខេបេនេវ និទ្ទិដ្ឋា, តា ចេត្ថាបិ វុត្តត្ថា. បុគ្គលបញ្ញត្តិ បន ហេដ្ឋា ន វុត្តាតិ ‘‘កិត្តាវតា បុគ្គលានំ បុគ្គលបញ្ញត្តិ? សមយវិមុត្តោ, អសមយវិមុត្តោ’’តិអាទិនា ឯកកាទិភេទេន យាវ ទសកា ទសធា មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារេនេវ វិភត្តា, សា ច ញាតព្ពបភេទតោ អវុច្ចមានា ទុព្ពិញ្ញេយ្យា, តស្មា បុគ្គលបញ្ញត្តិយា ឯវ ចេត្ថ បាឡិនយានុសារេន សង្ខេបតោ អត្ថនិច្ឆយោ ហោតិ, សោ ចេត្ថ មាតិកាយំ វុត្តេ សព្ពបុគ្គលេ អនុទ្ធរិត្វា ញាតព្ពានំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យានំ បុគ្គលានំ ឯកកាទិភេទតោវ មាតិកំ ឧទ្ធរិត្វា វិភជនវសេន សង្ខេបតោវ ហោតិ. កថំ? ‘‘សមយវិមុត្តោ អសមយវិមុត្តោ, កុប្បធម្មោ អកុប្បធម្មោ, ចេតនាភព្ពោ អនុរក្ខណាភព្ពោ, ភយូបរតោ អភយូបរតោ, ភព្ពាគមនោ អភព្ពាគមនោ, និយតោ អនិយតោ, បដិបន្នកោ ផលេ ឋិតោ, សមសីសី ឋិតកប្បី, សោតាបន្នោ សត្តក្ខត្តុបរមោ កោលំកោលោ ឯកពីជី, សកទាគាមី, អនាគាមី អន្តរាបរិនិព្ពាយី ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី អសង្ខារបរិនិព្ពាយី សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី, អរហា’’តិ ឯកកមាតិកា.

តត្ថ យោ អប្បនំ និព្ពត្តេតុំ យុត្តបត្តកាលេ រូបារូបសមាបត្តិសង្ខាតេហិ អដ្ឋហិ វិមោក្ខេហិ បច្ចនីកធម្មតោ វិមុច្ចិត្វា តីសុ មគ្គេសុ យេន កេនចិ យថាសកំ អាសវេ ខេបេត្វា វុដ្ឋិតោ, អយំ សមយវិមុត្តោ នាម. ‘‘ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា’’តិអាទិវចនតោ (បុ. ប. ១) ហិ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី បុថុជ្ជនោ វា ខីណាសវោ វា ឥធ ន គហិតោ, សមាបត្តិលាភិនោ បន ផលដ្ឋសេខាវ គហិតាតិ វេទិតព្ពា. សុក្ខវិបស្សកខីណាសវោ, សព្ពេបិ ច អរិយា មគ្គវិមោក្ខំ សន្ធាយ អសមយវិមុត្តា នាម. ពាហិរានញ្ហិ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ សមាបជ្ជន្តស្ស បវិវេកដ្ឋានលាភាទិសមយោបិ អត្ថិ, វត្តករណកាលាទិអសមយោបិ អត្ថិ. មគ្គវិមោក្ខេន វិមុច្ចនស្ស បន តាទិសោ សមយោ វា អសមយោ វា នត្ថិ, យស្ស សទ្ធា ពលវតី, វិបស្សនា ច អារទ្ធា, តស្ស គច្ឆន្តស្ស វា ភុញ្ជន្តស្ស វា មគ្គផលបដិវេធោ នាម ន ហោតីតិ នត្ថិ, តស្មា សព្ពេ អរិយា អរិយវិមោក្ខេ អសមយវិមុត្តាតិ វេទិតព្ពា. បុរិមបទេបិ លោកិយសមាបត្តិញ្ញេវ សន្ធាយ សេខា សមយវិមុត្តា នាម ជាតា.

អវសិភាវា អដ្ឋសមាបត្តិលាភី បន បុថុជ្ជនោ, សោតាបន្នសកទាគាមិនោ ទ្វេ សេខា អដ្ឋសមាបត្តិំ សន្ធាយ កុប្បធម្មោ នាម. បរិហានធម្មោតិបិ ទុវិធា ឯវ. អនាគាមិអាទយោ សុប្បហីនសមាធិបារិបន្ថិកត្តា វសិភាវា សមាបត្តិលាភី បុថុជ្ជនោ, អរិយា ច លោកុត្តរធម្មេបិ សន្ធាយ អកុប្បធម្មោ នាម. អបរិហានធម្មោតិ តេ ឯវ. ចេតនាភព្ពោតិ ចេតនាសង្ខាតេន ឈានសមាបត្តិវឡញ្ជនេន អបរិហានិំ អាបជ្ជិតុំ ភព្ពោ. យោ ហិ រូបារូបជ្ឈានេសុ អាចិណ្ណវសិតាយ ចេតនាសង្ខាតាយ ឈានសមាបត្តិយា និរន្តរំ វឡញ្ជមានោ តេហិ ន បរិហាយតិ, អវឡញ្ជមានោ ច បរិហាយតិ, អយំ វឡញ្ជមានោ ចេតនាភព្ពោ នាម. អនុរក្ខណាភព្ពោតិ ឈានស្ស ឧបការានុបការធម្មេ ជានិត្វា អនុរក្ខណាយ អវឡញ្ជមានោបិ អបរិហានិំ អាបជ្ជិតុំ ភព្ពោ, ឯសោ ច បុរិមតោ ពលវតរោ, អាចិណ្ណវសិនោ បញ្ញាសម្បទាយ ឧបការានុបការធម្មេ ជានិត្វា តទនុរូបំ បដិបជ្ជនតោតិ វេទិតព្ពោ.

ភយូបរតោតិ ភយេន បាបតោ ឧបរតោ វិរតោ សេខោ, កល្យាណបុថុជ្ជនោ ច. តេសុ បច្ឆិមោ ទុគ្គតិវដ្ដកិលេសឧបវាទសង្ខាតេហិ ចតូហិ ភយេហិ បាបតោ ឱរមតិ, សេខោ ទុគ្គតិវជ្ជេហិ, អបាយេហិ មុត្តត្តា. ខីណាសវោ បន អភយូបរតោ នាម សមុច្ឆិន្នភយត្តា, ឧបវាទតោ បន ឱរមិតព្ពោ.

អភព្ពាគមនោតិ សម្មត្តនិយាមាគមនស្ស អភព្ពោ, យេ អានន្តរិយសង្ខាតេន កម្មាវរណេន, និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតេន កិលេសាវរណេន, អហេតុកទុហេតុកបដិសន្ធិសង្ខាតេន វិបាកាវរណេន ច សមន្នាគតា, ពុទ្ធាទីសុ ច សទ្ធារហិតា, មគ្គភាវនាយ ច ឧត្តរកុរុកាទយោ វិយ អច្ឆន្ទិកា, បុព្ពូបនិស្សយរហិតា ច, សព្ពេតេ អភព្ពាគមនា នាម. វិបរីតា ភព្ពាគមនា នាម. បញ្ចានន្តរិយនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកា និរយគមនេ, អដ្ឋ អរិយបុគ្គលា អនុបាទាបរិនិព្ពានាទីសុ និយតា នាម. អវសេសបុគ្គលា អនិពទ្ធគតិកតាយ អនិយតា នាម, ឧត្តរកុរុកា បន សុគតិនិយតាបិ មិច្ឆត្តសម្មត្តនិយាមស្សេវ ឥធាធិប្បេតត្តា ‘‘និយតា’’តិ ន វុត្តា. មគ្គសមង្គី បុគ្គលោ មគ្គក្ខណេ ផលត្ថាយ បដិបន្នកោ នាម, ផលសមង្គី ផលានុប្បត្តិយម្បិ ផលេ ឋិតោ នាម.

យស្ស បន អបុព្ពាចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ច, អយំ សមសីសី នាម. សោ ច តិវិធោ ហោតិ ឥរិយាបថសមសីសី រោគសមសីសី ជីវិតសមសីសីតិ. តត្ថ យោ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកស្មិំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បត្វា តស្មិញ្ញេវ ឥរិយាបថេ បរិនិព្ពាតិ, អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម. យោ បន ឯកំ រោគំ បត្វា អន្តោរោគេ ឯវ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បត្វា តេនេវ រោគេន បរិនិព្ពាតិ, អយំ រោគសមសីសី នាម. យស្ស បន កិលេសសីសសង្ខាតា អវិជ្ជា, អរហត្តមគ្គេន បវត្តសីសសង្ខាតំ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច ចុតិចិត្តេន សមំ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, អយំ ជីវិតសមសីសី នាម. កថមិទំ សមំ ហោតីតិ? វារសមតាយ. យស្មិំ ហិ វារេ មគ្គេន កិលេសេ ខេបិតេ បច្ចវេក្ខណញាណានិ បវត្តន្តិ, តស្សានន្តរមេវ បរិនិព្ពាយតោ ឥមាយ វារសមតាយ ឥទំ ឧភយសីសបរិយាទានម្បិ សមំ ហោតិ នាម, អយមេវ ជីវិតសមសីសី ឥធាធិប្បេតោ.

ឋិតកប្បីតិ ឋិតោ កប្បោ ឋិតកប្បោ, ស្វាស្ស អត្ថីតិ ឋិតកប្បី, កប្បម្ហិ វិនស្សមានម្ហិ កប្បំ ឋបេតុំ សមត្ថោតិ អត្ថោ.

សចេ ហិ យេសំ មគ្គសមង្គិក្ខណេ កប្បវិនាសោ ភវេយ្យ, នេវ តាវ កប្បោ វិនស្សេយ្យ, យាវាយំ យថាសកំ ផលំ ន សច្ឆិករោតីតិ តេ វិនស្សមានម្បិ កប្បំ ឋបេន្តីតិ ឋិតកប្បិនោ នាម ជាតាតិ. កិញ្ចាបិ កប្បវិនាសនកាលេ សាសនំ នត្ថិ, គតកោដិកេ ហិ កាលេ កប្បវិនាសោ ហោតិ, ឯវំ សន្តេបិ មគ្គានន្តរផលស្ស អនន្តរាយំ ទីបេតុំ ឥទំ អភូតម្បិ ការណំ អាហដំ.

សោតាបន្នោតិ និព្ពានសមុទ្ទនិន្នតាយ សោតសង្ខាតស្ស មគ្គស្ស បឋមសមង្គី វុច្ចតិ, ឥធ បន ផលដ្ឋោ អធិប្បេតោ. តស្សេវ ច បភេទទស្សនត្ថំ ‘‘សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សត្តវារា បរមា អស្ស ភវូបបត្តីតិ សត្តក្ខត្តុបរមោ, តតោ បរំ អដ្ឋមំ ភវំ នាទិយតីតិ អត្ថោ. សោតាបន្នោ ហិ យោ សត្តក្ខត្តុំ ទេវេសុ, មនុស្សេសុ ច បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្តមេ ភវេ ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម. កុលតោ កុលំ ភវតោ ភវំ គច្ឆតីតិ កោលំកោលោ. សោ ហិ ទេវមនុស្សវសេន ទ្វេ គតិយោ ភវេ សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ កោលំកោលោ នាម. កម្មបដិសន្ធិយា ឯកំ កម្មំ កិលេសពីជំ អស្សាតិ ឯកពីជី. សោ ហិ ឯកស្មិញ្ញេវ ភវេ ខីណាសវោ ហោតិ. កិំ បនស្ស ភេទស្ស និយាមកន្តិ? វិបស្សនាភិញ្ញាភេទា. សោតាបន្នេសុ ហិ យោ វិបស្សនាយ បមត្តោ, សោ សត្តក្ខត្តុបរមោ ហោតិ. យោ កិញ្ចិ អប្បមត្តោ, សោ កោលំកោលោ. យោ បន វិបស្សនាយ អតិវិយ អប្បមត្តោ, សោ ឯកពីជី ហោតិ. យេ បន អភិវិយ បមត្តា វដ្ដជ្ឈាសយា អនាថបិណ្ឌិកវិសាខាសក្កាទយោ, តេ បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ វិចរន្តា អាទិតោ បដ្ឋាយ ឆ ទេវលោកេ ឱសាបេត្វា ព្រហ្មលោកេសុបិ យថាក្កមំ និព្ពត្តិត្វា អកនិដ្ឋេ ឋត្វា បរិនិព្ពន្តិ, ន តេ ឥធ គហិតា. តេ ហិ មនុស្សគតិំ បុនប្បុនំ អាទិយន្តិ. យេ បន មនុស្សគតិយម្បិ ភវំ អាទិយន្តិ, តេសំ វសេន សត្តក្ខត្តុបរមោ កោលំកោលោ មានុសិកភវនិព្ពត្តកោ ឯវ ឯកពីជី គហិតោ. តេ បន សទ្ធាធុរេន អាគតា តយោ, បញ្ញាធុរេន អាគតា តយោតិ សោតាបន្នោ ឆព្ពិធោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

បដិសន្ធិវសេន បន សកិំ ឥមំ មនុស្សគតិំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី, ទុតិយមគ្គផលសមង្គី. ឥមិនា បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ ចត្តារោ វជ្ជេត្វា ឯកោវ គហិតោ. ឯកច្ចោ ហិ សកទាគាមិផលេ ឋត្វា បុន ទុតិយភវេ ឥធេវ បរិនិព្ពាតិ, ឯកច្ចោ ឥធ បត្វា ទេវលោកេ បរិនិព្ពាតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា ទុតិយភវេ តត្ថេវ បរិនិព្ពាតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាតិ, ឥមេ ចត្តារោបិ ឥធ ន គហិតា. យោ បន ឥធ បត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា បុន ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាតិ, អយមេកោវ ឥធ គហិតោ. ឥមស្ស ច ទ្វេ បដិសន្ធិយោ, ឯកពីជិស្ស បន ឯកាវាតិ ឥទំ តេសំ នានាករណន្តិ វេទិតព្ពំ.

បដិសន្ធិវសេន កាមភវំ នាគច្ឆតីតិ អនាគាមី, តតិយមគ្គផលសមង្គី. តស្សេវ បន បភេទទស្សនត្ថំ ‘‘អន្តរាបរិនិព្ពាយី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិ អាយុវេមជ្ឈស្ស អន្តរា ឯវ អរហត្តមគ្គំ ឧប្បាទេត្វា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយនសីលោ ឯកោ អនាគាមី. សោ ច ឧប្បន្នសមនន្តរំ បរិនិព្ពាយី, អាយុវេមជ្ឈំ អប្បត្វា បរិនិព្ពាយី, អាយុវេមជ្ឈំ បត្វា បរិនិព្ពាយីតិ តិវិធោ ហោតិ. ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីតិ អាយុវេមជ្ឈំ ឧបហច្ច អតិក្កមិត្វា, មរណសមយំ វា ឧបហច្ច ឧបគន្ត្វា បរិនិព្ពាយី, អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា យាវ មរណសមយា បរិនិព្ពាយីតិ អត្ថោ. អសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ អសង្ខារេន អប្បទុក្ខេន អធិមត្តប្បយោគំ អកត្វា បរិនិព្ពាយនសីលោ. សសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ សសង្ខារេន ទុក្ខេន កសិរេន អធិមត្តប្បយោគេន បរិនិព្ពាយនសីលោ. ឧទ្ធំសោតោតិ ឧទ្ធំវាហិភាវេន ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតញ្ច, ឧទ្ធំ វា គន្ត្វា បដិលភិតព្ពតោ ឧទ្ធំ មគ្គសោតមស្សាតិបិ ឧទ្ធំសោតោ. អកនិដ្ឋំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមី. ឥមេសំ បន អនាគាមីនំ បភេទទស្សនត្ថម្បេត្ថ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិអាទិ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ យោ អវិហតោ បដ្ឋាយ ចតូសុ យថាក្កមំ ឧប្បជ្ជិត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា ចុតោ អកនិដ្ឋេ ឧប្បជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាតិ, អយំ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ បន អកនិដ្ឋំ អប្បត្វា អន្តរា បរិនិព្ពាតិ, អយំ ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ មនុស្សលោកោ អកនិដ្ឋមេវ គន្ត្វា បរិនិព្ពាតិ, អយំ ន ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ បន ហេដ្ឋា ចតូសុ សុទ្ធាវាសេសុ អញ្ញតរស្មិំ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាតិ, អយំ ន ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមី នាម. ឯវមេតេ អនាគាមិនោ អដ្ឋចត្តាលីសវិធា ហោន្តិ. កថំ? អវិហេសុ តាវ តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយិនោ, ឯកោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី, ឯកោ ឧទ្ធំសោតោតិ បញ្ច, តេ អសង្ខារបរិនិព្ពាយិសសង្ខារបរិនិព្ពាយិវសេន ទស ហោន្តិ, ឯវំ អតប្បសុទស្សសុទស្សីសូតិ ចត្តាលីសំ, អកនិដ្ឋេ បន ឧទ្ធំសោតោ នត្ថិ, តស្មា តត្ថ តំ សសង្ខារាសង្ខារវសេន ទុវិធំ ឧទ្ធំសោតំ វជ្ជេត្វា អដ្ឋ ចាតិ អដ្ឋចត្តាលីស ហោន្តិ.

អរហាតិ កិលេសារីនំ ហតត្តាទិនា ខីណាសវោ អរហា នាម. សោ សុញ្ញតាទិវិមោក្ខត្តយវសេន តិវិធោ ហុត្វា បុន បច្ចេកំ បដិបទាចតុក្កវសេន ទ្វាទសវិធា ហោន្តិ. យថា ច អរហា ទ្វាទសវិធោ, ឯវំ ទ្វាទសេវ សកទាគាមិនោ, ចតុវីសតិ សោតាបន្នា អដ្ឋចត្តាលីស អនាគាមិនោវ បច្ចេកន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមេ ច សព្ពេ អរិយា ឥមស្មិំ សាសនេ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ ពហិទ្ធាតិ. ឯកកនយោ.

ទុកាទិមាតិកត្ថវណ្ណនា

ទុកាទីសុ ‘‘ទ្វេ បុគ្គលា – កោធនោ ច ឧបនាហី ច មក្ខី ច បឡាសី ចា’’តិអាទិនា ទុកញ្ច, ‘‘តយោ បុគ្គលា – និរាសោ អាសំសោ វិគតាសោ’’តិអាទិនា តិកញ្ច, ‘‘ចត្តារោ បុគ្គលា – អសប្បុរិសោ, អសប្បុរិសេនអសប្បុរិសតរោ, សប្បុរិសោ, សប្បុរិសេនសប្បុរិសតរោ’’តិអាទិនា ចតុក្កញ្ច, ‘‘បញ្ច បុគ្គលា – អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ អារភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតិ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ, អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ អារភតិ ន វិប្បដិសារី ច ហោតិ…បេ… អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ, អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ នារភតិ វិប្បដិសារី ច ហោតិ…បេ… អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ នារភតិ ន វិប្បដិសារី ហោតិ…បេ… អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តី’’តិអាទិនា បញ្ចកញ្ច វិត្ថារតោ មាតិកំ និក្ខិបិត្វា សព្ពេបិ តេ បុគ្គលា និទ្ទិដ្ឋា, ឥធ បន តេ គន្ថវិត្ថារភយេន សព្ពេ ន ឧទ្ទិដ្ឋា, បាឡិយា ឯវ ញាតព្ពាតិ.

តត្ថ តិកេ និរាសោតិ អរហត្តាសាយ វិរហិតោ ទុស្សីលោ. តស្ស ហិ អត្តនោ អភព្ពតាយ ភព្ពសហាយកស្ស សីលវតោ អរហត្តប្បត្តិំ សុត្វា, ចណ្ឌាលបុត្តស្ស វិយ កស្សចិ រាជបុត្តស្ស រជ្ជាភិសេកំ សុត្វា អភិសេកប្បត្តិយំ, ‘‘កុទាស្សុ នាមាហម្បិ អរហត្តំ បាបុណេយ្យ’’ន្តិ អរហត្តប្បត្តិយំ បត្ថនាបិ ន ឧប្បជ្ជតិ. អាសំសោតិ អរហត្តំ អាសីសមានោ បត្ថយមានោ សីលវា. តស្ស ហិ អរហត្តបត្ថនាយ សីលសម្បត្តិយា ឋិតត្តា កស្សចិ អរហត្តប្បត្តិំ សុត្វា, ឧភតោសុជាតស្ស រាជកុមារស្ស វិយ តាទិសស្ស កស្សចិ រជ្ជាភិសេកំ សុត្វា អភិសេកប្បត្តិយំ, អរហត្តប្បត្តិយំ បត្ថនា ឧប្បជ្ជតិ. វិគតាសោតិ អរហា. សោ ហិ បត្តអរហត្តតាយ តត្ថ វិគតាសោ ហោតិ បត្តាភិសេកោ វិយ ខត្តិយោ អភិសេកប្បត្តិយន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចតុក្កេ បន បាណាតិបាតាទិអកុសលកម្មបថសមន្នាគតោ អសប្បុរិសោ នាម. យោ បន សយម្បិ បាណាតិបាតាទីនិ កត្វា បរញ្ច តត្ថ សមាទបេតិ, អយំ អសប្បុរិសេនអសប្បុរិសតរោ, អសប្បុរិសតោបិ អសប្បុរិសតរោតិ អត្ថោ. វុត្តបដិបក្ខកុសលវសេន សប្បុរិសោ, សប្បុរិសេនសប្បុរិសតរោ ច វេទិតព្ពោ.

បញ្ចកេ អារភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតីតិ ឯត្ថ អារម្ភ-សទ្ទោ អាបត្តិវីតិក្កមេ វត្តតិ, តស្មា អាបត្តិវីតិក្កមវសេន អារភតិ ចេវ តប្បច្ចយា ច វិប្បដិសារី ហោតីតិ អត្ថោ. ចេតោវិមុត្តិន្តិ ផលសម្បយុត្តសមាធិំ. បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ផលសម្បយុត្តញាណំ. យថាភូតំ នប្បជានាតីតិ អនធិគតត្តា យថាសភាវតោ នប្បជានាតិ. យត្ថស្សាតិ យស្មិំ អរហត្តផលសង្ខាតេ ឈានេ អធិគតេ អស្ស បុគ្គលស្ស សព្ពេ បាបកា អកុសលា ធម្មា និរវសេសា និរុជ្ឈន្តិ, តេ នប្បជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. កិញ្ចាបិ តេ មគ្គក្ខណេ ឯវ និរុជ្ឈន្តិ នាម, ផលក្ខណេ បន និរុទ្ធា នាម ហោន្តិ, ឥធ បន មគ្គកិច្ចវសេន ‘‘ផលក្ខណេ និរុជ្ឈន្តី’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

អារភតិ ន វិប្បដិសារី ច ហោតីតិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តំ បន ទេសេតុំ សភាគបុគ្គលំ បរិយេសតិ, វុដ្ឋាបេតិ វា, តស្មា ន វិប្បដិសារី ហោតិ. នារភតិ វិប្បដិសារី ច ហោតីតិ អាបត្តិំ នាបជ្ជតិ, វិនយបញ្ញត្តិយំ បន អកោវិទត្តា អនាបត្តិយា អាបត្តិសញ្ញិតាយ វុដ្ឋិតាយបិ តំ អាបត្តិយា វិប្បដិសារំ វិនោទេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ វិប្បដិសារី ហោតិ. នារភតិ ន វិប្បដិសារី ហោតីតិ នារភតិ នេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន វិប្បដិសារី ហោតិ. អរហត្តញ្ច ន បាបុណាតិ. កតរោ បនេស បុគ្គលោតិ? សីលវា ឱស្សដ្ឋវីរិយោ បុគ្គលោ. សោ ហិ ‘‘កិំ មេ ឥមស្មិំ ពុទ្ធកាលេ បរិនិព្ពានេន, អនាគតេ មេត្តេយ្យសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វិសុទ្ធសីលោបិ បដិបត្តិំ ន បូរេតិ. ឥមេ ចត្តារោបិ បុគ្គលា តថា តថា ឱវទិត្វា អាសវក្ខយេ បតិដ្ឋាបេតព្ពា. ឯវំ ហិ តេបិ យ្វាយំ បញ្ចមោ បុគ្គលោ នារភតិ ន វិប្បដិសារី អារទ្ធវីរិយោ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តេន សមសមាវ ភវិស្សន្តីតិ.

ឆក្កាទីសុ –

‘‘ឆ បុគ្គលា – អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណាតិ ពលេសុ ច វសីភាវំ. អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ…បេ… អភិសម្ពុជ្ឈតិ, ន ច តត្ថ សព្ពញ្ញុតំ បាបុណាតិ, ន ច ពលេសុ វសិភាវំ. អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ…បេ… អនភិសម្ពុជ្ឈតិ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, សាវកបារមិញ្ច បាបុណាតិ. អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, ន ច សាវកបារមិំ បាបុណាតិ. អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ…បេ… អនភិសម្ពុជ្ឈតិ, ន ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, អនាគាមី ហោតិ អនាគន្តា ឥត្ថត្តំ. អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ…បេ… អនភិសម្ពុជ្ឈតិ, ន ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, អាគាមី ហោតិ អាគន្តា ឥត្ថត្ត’’ន្តិ –

ឆក្កំ, ‘‘សត្ត បុគ្គលា – សត្ត ឧទកូបមា បុគ្គលា សកិំ និមុគ្គោ និមុគ្គោវ ហោតិ, ឧម្មុជ្ជិត្វា និមុជ្ជតិ, ឧម្មុជ្ជិត្វា ឋិតោ ហោតិ, ឧម្មុជ្ជិត្វា វិបស្សតិ វិលោកេតិ, ឧម្មុជ្ជិត្វា បតរតិ, ឧម្មុជ្ជិត្វា បដិគាធប្បត្តោ ហោតិ, ឧម្មុជ្ជិត្វា តិណ្ណោ ហោតិ បារង្គតោ, ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទិនា សត្តកំ, ‘‘អដ្ឋ បុគ្គលា – ចត្តារោ មគ្គសមង្គិនោ, ចត្តារោ ផលសមង្គិនោ បុគ្គលា’’តិ អដ្ឋកំ, ‘‘នវ បុគ្គលា – សម្មាសម្ពុទ្ធោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ បញ្ញាវិមុត្តោ កាយសក្ខី ទិដ្ឋិប្បត្តោ សទ្ធាវិមុត្តោ ធម្មានុសារី សទ្ធានុសារី’’តិ នវកំ, ‘‘ទស បុគ្គលា – បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា, បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា’’តិ ទសកញ្ច មាតិកំ និក្ខិបិត្វា បាឡិយំ និទ្ទេសោ កតោ. តត្ថ ឆក្កេ បឋមេន បទេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. សោ ហិ អនាចរិយកោ អត្តនា ឧប្បាទិតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានេន អរហត្តមគ្គញាណេន សព្ពាការតោ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិ, ទសញាណពលេសុ ច វសិភាវន្តិ. ទុតិយេន បន បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. តតិយេន អគ្គសាវកោ, ចតុត្ថេន អវសេសា អរហន្តោ, បញ្ចមេន អនាគាមី, ឆដ្ឋេន សោតាបន្នសកទាគាមិនោ ទដ្ឋព្ពា. តេ ហិ ‘‘អាគន្តា ឥត្ថត្ត’’ន្តិ វុត្តាតិ.

សត្តកេ បឋមេន បទេន សាសនេ អនិវិដ្ឋសទ្ធោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មេហិ ឯកន្តកាឡកេហិ សមន្នាគតោ គហិតោ. សោ ហិ សមុទ្ទេ ឧទកភីរុកបុរិសោ វិយ សំសារេ អបាយេ និមុគ្គោ និមុគ្គោវ ហោតិ, ន បុន ភវតោ វុដ្ឋាតិ, អនន្តម្បិ កាលំ ភវេ ឯវ វិចរតិ សាសនសមាយោគាភាវា. ទុតិយេន បទេន សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធោបិ ទេវទត្តាទយោ វិយ សទ្ធាទិបរិហានិយំ ឋិតោ ទុស្សីលោ គហិតោ. សោ ហិ សមុទ្ទេ កេនចិ ការណេន ឧម្មុជ្ជិត្វា បុន និមុគ្គោ វិយ សាសនសទ្ធាយ ឧម្មុជ្ជិត្វាបិ អបាយេ និមុជ្ជតិ ឯវ, អយំ បន ចិរកាលាតិក្កមេន ពុទ្ធាទីហិ, អត្តនា ឯវ វា បច្ចេកពោធិញាណេន ភវតោ ឧទ្ធរណីយោ ហោតិ សាសនេ សកិំ ឧប្បន្នាយបិ សទ្ធាយ មោក្ខភាវេន និយមេន និព្ពានាវហត្តា. អយមេវ ហិស្ស បុរិមបុគ្គលតោ វិសេសោ, ឥតរថា តស្ស វិសុំ គហណេ បយោជនមេវ ន សិយាតិ គហេតព្ពំ. តតិយេន សាសនេ ឧប្បន្នសទ្ធោ ឋិតិភាគិយេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតោ គហិតោ. សោ ហិ ឧម្មុជ្ជិត្វា តីរំ អទិស្វាវ សមុទ្ទមជ្ឈេ នាវាទិអាគមនំ ឱលោកេន្តោ បុន អនិមុជ្ជិត្វា ឧណ្ណតប្បទេសេ ឋិតោ វិយ សាសនសទ្ធាយ ឧម្មុជ្ជិត្វា និព្ពានំ អទិស្វាវ ពុទ្ធាទិំ ឱលោកយមានោ សគ្គេ, សីលាទិម្ហិ ឋិតោ ហោតិ. ចតុត្ថេន បន សោតាបន្នោ គហិតោ. សោ ហិ ឧម្មុជ្ជិត្វា ឋិតោ តីរំ ទិស្វា ឧត្តរណូបាយំ វិលោកយមានោ វិយ លោកុត្តរសទ្ធាយ ឧម្មុជ្ជិត្វា និព្ពានតីរំ ទិស្វា ឧត្តរណោបាយំ វិលោកេតិ. បញ្ចមេន សកទាគាមី គហិតោ. សោ ហិ សមុទ្ទេ តីរំ ទិស្វា តទភិមុខំ បតរមានោ វិយ បឋមមគ្គេន និព្ពានតីរំ ទិស្វា តទភិមុខំ ទុតិយមគ្គេន បតរតិ នាម. ឆដ្ឋេន អនាគាមី គហិតោ. សោ ហិ បតរិត្វា តីរំ ឧបគ្គម្ម កដិប្បមាណេ ឧទកេ ឋិតោ វិយ អរហត្តសមីបេ សតិកវាដបតិត្ថេ អនាវត្តិធម្មតាយ តតិយមគ្គេន តិដ្ឋតិ. សត្តមេន បន អរហា គហិតោ, សោ ហិ តរិត្វា បារំ បត្វា ឋិតបុរិសោ វិយ ចត្តារោ ឱឃេ តរិត្វា និព្ពានត្ថលេ ឋិតោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ នាម ហោតីតិ.

នវកេ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ រូបារូបសមាបត្តិយា វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន, អរិយមគ្គេន សមុច្ឆេទវិមោក្ខេន កិលេសតោ វិមុត្តោ, អរូបសមាបត្តិយា វា រូបកាយតោ, មគ្គេន ច នាមកាយតោតិ ឥមេហិ ឧភតោភាគេហិ វិមុត្តោតិបិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ, សោ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ ឯកេកតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា អរហត្តប្បត្តានំ ចតុន្នំ, និរោធា វុដ្ឋាយ អរហត្តប្បត្តអនាគាមិនោ ច វសេន បញ្ចវិធោ, តេសុ បច្ឆិមោវ និប្បរិយាយតោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ នាម, សេសា បរិយាយេន. ឯត្ថ ច រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ កិលេសកាយតោ វិមុត្តម្បិ រូបកាយតោ អវិមុត្តំ, អរូបាវចរំ បន តទភយតោបិ វិមុត្តំ, តស្មា តទេវ បាទកំ កត្វា អរហត្តប្បត្តោវ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិ, ន រូបាវចរន្តិ វេទិតព្ពំ. បញ្ញាវិមុត្តោតិ អរហត្តមគ្គបញ្ញាយ អាសវេហិ វិមុត្តោ. សោ ហិ សុក្ខវិបស្សកោ, ចតូហិ រូបាវចរជ្ឈានេហិ វុដ្ឋាយ អរហត្តប្បត្តា ចត្តារោ ចាតិ បញ្ចវិធោ. អរូបាវចរជ្ឈានេសុ ហិ ឯកស្មិម្បិ សតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោវ នាម ហោតិ.

កាយសក្ខីតិ រូបារូបជ្ឈានលាភី អរិយោ. សោ ហិ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋវជ្ជិតានំ ឆន្នំ សេខានំ វសេន ឆព្ពិធោ. តេនេវ ហិស្ស ‘‘ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា’’តិ និទ្ទេសេ វុត្តំ. សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋស្ស ច ន កេចិបិ អាសវា បរិក្ខីណាតិ វត្តព្ពា, បរិក្ខីយិស្សន្តីតិ បន វត្តព្ពា, អរហតោ បន សព្ពេបិ អាសវា បរិក្ខីណា, ន ឯកច្ចេតិ. សោ ហិ ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិករោតីតិ កាយសក្ខី, ផុដ្ឋានំ បដិលទ្ធានំ ឈានានំ អនន្តរំ នាមកាយេន និរោធំ សច្ឆិករោតីតិបិ កាយសក្ខី, កាយេនាតិ ចេត្ថ ‘‘នាមកាយេន ចេវ បរមត្ថសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សតី’’តិ វចនតោ អរហត្តផលំ ឋបេត្វា សេសមគ្គផលានមេតំ អធិវចនំ, តេន កាយេន បឋមជ្ឈានានន្តរំ និព្ពានស្ស សច្ឆិករណតោបិ កាយសក្ខីតិ កេចិ. ទិដ្ឋិប្បត្តោតិ សុក្ខវិបស្សកោ, រូបជ្ឈានលាភី ច យថាវុត្តោ ឆព្ពិធោ សេខោ ច, អយំ ទិដ្ឋន្តប្បត្តោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. ទស្សនំ ទិដ្ឋិ, បឋមមគ្គោ, តស្ស អនន្តរំ និរោធប្បត្តោតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋប្បត្តោតិបិ បាឋោ, តស្ស បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋំ និព្ពានំ បុន បត្តោតិ អត្ថោ.

សទ្ធាវិមុត្តោតិ សុក្ខវិបស្សកោ, រូបជ្ឈានលាភី ច យថាវុត្តោ ឆព្ពិធោ សេខោ ច. អយំ ហិ សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោ. កថំ បនេតស្ស ទិដ្ឋិប្បត្តតោ នានត្តន្តិ? អាគមនីយបដិបទាយ. ទិដ្ឋិប្បត្តោ ហិ បញ្ញាសម្បទាយ បុព្ពភាគេ វិបស្សនាយ កិលេសេ អប្បទុក្ខេន វិក្ខម្ភេន្តោ អាគតោ, សទ្ធាវិមុត្តោ បន សទ្ធាពហុលតាយ កិលេសេ ទុក្ខេន វិក្ខម្ភេន្តោ អាគតោ. ឯតមេវ ហិ ភេទំ សន្ធាយ និទ្ទេសេ ‘‘ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ, នោ ច ខោ យថាទិដ្ឋិប្បត្តស្សា’’តិ វុត្តំ.

ធម្មានុសារីតិ យស្ស សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, អយំ បញ្ញាសង្ខាតេន ធម្មេន សរតិ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី, សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋស្សេតំ នាមំ. ផលេ បន បត្តេ ទិដ្ឋិប្បត្តោ នាម ហោតិ. សទ្ធានុសារីតិ យស្ស សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, អយំ សទ្ធាយ សរតិ អនុស្សរតីតិ សទ្ធានុសារី, សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋស្សេតំ នាមំ. ផលេ បន បត្តេ សទ្ធាវិមុត្តោ នាម ហោតិ.

លោកុត្តរធម្មំ ហិ និព្ពត្តេន្តានំ ទ្វេ ធុរានិ នាម, ទ្វេ អភិនិវេសា នាម, ទ្វេ សីសានិ នាម. តត្ថ សទ្ធាធុរំ បញ្ញាធុរន្តិ ទ្វេ ធុរានិ នាម. ឯកោ បន សមថាភិនិវេសោ, ឯកោ វិបស្សនាភិនិវេសោតិ ទ្វេ អភិនិវេសា. ឯកោ ច អរហត្តំ មត្ថកំ បាបុណន្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិ, ឯកោ បញ្ញាវិមុត្តោតិ ឥមានិ ទ្វេ សីសានិ នាម. យេ ហិ កេចិ លោកុត្តរំ ធម្មំ និព្ពត្តេន្តិ, សព្ពេ តេ ទ្វេ ឥមេ ធម្មេ ធុរំ កត្វា ឥមេសុ ទ្វីសុ ឋានេសុ អភិនិវិសិត្វា ឥមេហិ ទ្វីហិ ឋានេហិ វិមុច្ចន្តិ. តេសុ យោ ភិក្ខុ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី បញ្ញំ ធុរំ កត្វា សមថវសេន អភិនិវិដ្ឋោ អញ្ញតរំ អរូបសមាបត្តិំ បទដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយំ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារី នាម. បរតោ បន ឆសុ ឋានេសុ កាយសក្ខី នាម. អរហត្តផលំ បត្តេ ឧភតោភាគវិមុត្តោ នាម.

អបរោ បញ្ញមេវ ធុរំ កត្វា វិបស្សនាវសេន អភិនិវិដ្ឋោ សុទ្ធសង្ខារេ វា រូបាវចរជ្ឈានេសុ វា អញ្ញតរំ សម្មសិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយម្បិ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារី នាម. បរតោ បន ឆសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិប្បត្តោ នាម, អរហត្តំ បត្តេ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម.

អបរោ បន អដ្ឋសមាបត្តិលាភី សទ្ធំ ធុរំ កត្វា សមាធិវសេន អភិនិវិដ្ឋោ អញ្ញតរំ អរូបសមាបត្តិំ បទដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយំ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី នាម, បរតោ ឆសុ ឋានេសុ កាយសក្ខីយេវ នាម. អរហត្តំ បត្តេ ឧភតោភាគវិមុត្តោយេវ នាម. អបរោ សទ្ធមេវ ធុរំ កត្វា វិបស្សនាវសេន អភិនិវិដ្ឋោ សុទ្ធសង្ខារេ វា រូបាវចរជ្ឈានេសុ វា អញ្ញតរំ សម្មសិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយម្បិ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី នាម, បរតោ ឆសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោ នាម. អរហត្តប្បត្តេ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម. ឥមេ សត្ត បុគ្គលា សម្មាសម្ពុទ្ធបច្ចេកសម្ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ នវ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យា នាមាតិ.

ទសកេ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋាតិ សត្តក្ខត្តុបរមោ, កោលំកោលោ, ឯកពីជី, សកទាគាមី កាមាវចរបដិសន្ធិកោ, អរហា ចាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ កាមាវចរភូមិយញ្ញេវ អនុបាទិសេសនិព្ពានសង្ខាតា និដ្ឋាតិ អត្ថោ. កាមាវចរត្តភាវេ ឯវ ហិ ឯតេ បរិនិព្ពាយន្តិ, នាញ្ញស្មិំ. បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋាតិ អន្តរាបរិនិព្ពាយី ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី អសង្ខារបរិនិព្ពាយី សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី ចាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ កាមាវចរេ អត្តភាវំ វិហាយ វិជហិត្វា ព្រហ្មត្តភាវេ ឋិតានញ្ញេវ និដ្ឋាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបតោ បាឡិនយេន សទ្ធិំ អត្ថនិច្ឆយោ, វិត្ថារោ បន បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិអដ្ឋកថាសុ (បុ. ប. មាតិកា ១ អាទយោ; បុ. ប. អដ្ឋ. មាតិកាវណ្ណនា ១) គហេតព្ពោតិ.

មោហវិច្ឆេទនិយា អភិធម្មមាតិកត្ថវណ្ណនាយ

បុគ្គលបញ្ញត្តិមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.