៥. កថាវត្ថុមាតិកា

បុគ្គលកថាវណ្ណនា

ឥទានិ កថាវត្ថុមាតិកាយ អត្ថសំវណ្ណនានយោ ហោតិ. តត្ថ អនុត្តានត្ថតោ តាវ ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិ អយំ បុច្ឆា, ‘‘អាមន្តា’’តិ អយំ បដិជាននា. កស្ស បនាយំ បុច្ឆា, កស្ស បដិជាននាតិ? ‘‘អសុកស្សា’’តិ ន វត្តព្ពា. ន ហិ ភគវា បរវាទីហិ សទ្ធិំ វិគ្គាហិកកថំ កថេន្តោ ឥមំ មាតិកំ ឋបេសិ, បុគ្គលបញ្ញត្តិទេសនាទិំ បន និស្សាយ ‘‘បរមត្ថតោ អត្តា នាម អត្ថី’’តិអាទិនា អនាគតេ វិបល្លាសគាហិភិក្ខូនំ, បរវាទីនញ្ច នានប្បការទិដ្ឋិដ្ឋានវិសោធនត្ថំ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស វាទនយទស្សនវសេន បុគ្គលវាទមេតំ អារព្ភ តន្តិវសេន មាតិកំ ឋបេន្តោ សកវាទិបរវាទីនំ បុច្ឆាវិសជ្ជនទោសារោបននិគ្គហបាបនាទិវចនបដិវចនវសេនេវ ឋបេសិ, តស្មា តទត្ថស្ស សុខាវធារណត្ថំ សកវាទីបុច្ឆា បរវាទីបុច្ឆា សកវាទីបដិញ្ញា បរវាទីបដិញ្ញាតិ ឯវំ វិភាគំ ទស្សេត្វា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាម.

‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិ អយំ សកវាទីបុច្ឆា, តាយ ច ‘‘យេ ‘អត្ថិ បុគ្គលោ’តិ ឯវំលទ្ធិកា បុគ្គលវាទិនោ, តេ ឯវំ បុច្ឆិតព្ពា’’តិ ទីបេតិ. កេ បន តេ បុគ្គលវាទិនោតិ? សាសនេ វជ្ជិបុត្តកា ចេវ សម្មិតិយា ច ពហិទ្ធា ពហូ អញ្ញតិត្ថិយា ច. កទា បនេតេ សាសនេ ឧប្បន្នាតិ? បរិនិព្ពានតោ ទុតិយេ វស្សសតេ. ភគវតិ កិរ បរិនិព្ពុតេ មហាកស្សបត្ថេរេន សមុស្សាហិតេហិ តប្បមុខេហិ វសិគណេហិ សុភទ្ទវុឌ្ឍបព្ពជិតាទីនំ បាបភិក្ខូនំ បវេសោកាសនិសេធនត្ថំ អជាតសត្តុរាជានំ សហាយំ លភិត្វា ធម្មវិនយសរីរំ សង្គហំ អារោបេត្វា សាសនេ អចលេ បវត្តាបិតេ តតោ វស្សសតស្ស អច្ចយេន វេសាលិយំ វជ្ជិបុត្តកេហិ ទីបិតានិ ទស វត្ថូនិ មទ្ទិត្វា តេ ច ភិក្ខូ និគ្គហេត្វា យសត្ថេរសមុស្សាហិតេហិ វសិគណេហិ បុន ធម្មវិនយសង្គហេ កតេ តេហិ និគ្គហិតា ទសសហស្សា វជ្ជិបុត្តកា កញ្ចិ ទុព្ពលរាជានំ ពលំ លភិត្វា មូលសង្គហំ ភិន្ទិត្វា អត្តនោ អនាចារានុកូលវចនំ បក្ខិបិត្វា ពុទ្ធវចនញ្ច ឆឌ្ឌេត្វា មហាសង្គីតីហិ វិសុំ ធម្មវិនយសង្គហំ កត្វា មហាសង្ឃិកាចរិយកុលំ នាម អកំសុ. បរិសុទ្ធសាសនំ បន ថេរេហិ បរិបាលិតត្តា ‘‘ថេរវាទោ’’តិ បញ្ញាយិ, ឥមេសុ បន ទ្វីសុ វាទេសុ មហាសង្ឃិកតោ ភិជ្ជិត្វា ឯកព្យោហារិកា, គោកុលិកា ច, តតោ បណ្ណត្តិវាទា, ពហុលិយា, ចេតិយវាទា ចាតិ បញ្ច វាទា, មហាសង្ឃិកេហិ បន សទ្ធិំ ឆ អាចរិយកុលានិ នាម ជាតានិ. តថា ថេរវាទតោ ភិជ្ជិត្វា មហិសាសកា, វជ្ជិបុត្តកា ច, តតោ ធម្មុត្តរិយា, ភទ្រយានិកា, ឆន្នាគារិកា, សម្មិតិយា ច, មហិសាសកតោ ធម្មគុត្តិកា, សព្ពត្ថិកា ច, តតោ កស្សបិកា, តតោ សង្កន្តិកា, តតោ សុត្តវាទា ចាតិ ឥមេ ឯកាទស វាទា ជាតា. តេ បុរិមេហិ ឆហិ សទ្ធិំ សត្តរស ភិន្នវាទា ទុតិយេ វស្សសតេ ឧប្បន្នា, ថេរវាទោ បន ឯកោវ អសម្ភិន្នកោ, តេន សទ្ធិំ សាសនេ អដ្ឋារស និកាយា ជាតាតិ វេទិតព្ពា, យេ ‘‘អដ្ឋារសាចរិយកុលានី’’តិ បវុច្ចន្តិ. ឥមេសំ បន អដ្ឋារសន្នំ អាចរិយវាទានំ វសេន អាយតិំ សាសនស្ស អាលុឡនំ ញត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ អច្ចយេន សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធេន អសោកេន ធម្មរញ្ញា ពាហិរកេ អនោលោកេត្វា សាសនេ ឯវ លាភសក្ការេ បវត្តន្តេ លាភសក្ការត្ថាយ សាសនវេសំ គហេត្វា សកានិ សកានិ ទិដ្ឋិគតានិ តថតោ ទីបេន្តេសុ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតិកេសុ យថាវុត្តសត្តរសាចរិយកុលេសុ ច សមយកុសលតាយ វិចិនិត្វា សេតកានិ ទត្វា ឧប្បព្ពាជិតេសុ បរិសុទ្ធេ មហាភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស យានិ តទា ឧប្បន្នានិ វត្ថូនិ, យានិ ច អាយតិំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, សព្ពានិបិ តានិ អត្តនោ សត្ថារា ទិន្នមាតិកាមុខមត្តេន បដិពាហិត្វា សុត្តសហស្សបដិមណ្ឌិតំ បរប្បវាទមថនំ អាយតិលក្ខណំ កថាវត្ថុប្បករណំ មាតិកាវិភជនវសេន ភាសិត្វា តំ តតិយសង្គីតិយំ សង្គហំ អារោបេត្វា អាលុឡិតំ សាសនំ បគ្គហេតុំ សមត្ថភាវំ ភិក្ខុសង្ឃេ បកាសនត្ថំ អាយតិវាទប្បដិពាហននយទស្សនវសេន ឥមំ កថាវត្ថុមាតិកំ វត្វា ថេរស្ស ឱកាសំ ឋបេន្តោ តស្សា វិភង្គំ ន អវោចាតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ បុគ្គលោតិ អត្តា ជីវោ សត្តោ. ឧបលព្ភតីតិ បញ្ញាយ ឧបគន្ត្វា លព្ភតិ, ញាយតីតិ អត្ថោ. សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ ឯត្ថ សច្ចិកដ្ឋោតិ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតាការេន អគ្គហេតព្ពោ ភូតដ្ឋោ. បរមត្ថោតិ អនុស្សវាទិវសេន អគ្គហេតព្ពោ ឧត្តមត្ថោ. ឧភយេនាបិ យថា រូបវេទនាទយោ ធម្មា ភូតេន សភាវេន ឧបលព្ភន្តិ, ឯវំ តាវ ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’តិ បុច្ឆតិ. បរវាទី ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជានាតិ. បដិជាននញ្ហិ កត្ថចិ ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ អាគច្ឆតិ, កត្ថចិ ‘‘អាមោ’’តិ អាគច្ឆតិ, ឥធ បន ‘‘អាមន្តា’’តិ អាគតំ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – បរវាទី ហិ យស្មា ភគវតា ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.៩៥-៩៦) បុគ្គលោ បកាសិតោ, ភគវា ច អវិតថវាទី, តស្មា សោ ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនេវ អត្ថី’’តិ លទ្ធិំ គហេត្វា ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជានាតិ.

អថស្ស តាទិសស្ស លេសវចនស្ស ឆលវាទស្ស ឱកាសំ អទទមានោ សកវាទី ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យ្វាយំ ហេដ្ឋា រូបវេទនាទិកោ ធម្មប្បភេទោ អាគតោ, ន សម្មុតិសច្ចវសេន, នាបិ អនុស្សវាទិវសេន គហេតព្ពោ, អត្តនោ បន ភូតតាយ ឯវ សច្ចិកដ្ឋោ, អត្តបច្ចក្ខតាយ ច បរមត្ថោ, សោ តថាបដិញ្ញាតោ បុគ្គលោ តតោ តេន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន អាការេន ឧបលព្ភតិ, យថា រុប្បនានុភវនាទិនា សកិយេនាការេន បុន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថោ ឧបលព្ភតិ, កិំ តវ បុគ្គលោបិ ឯវំ ឧបលព្ភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ហេវំ វត្តព្ពេតិ អវជាននា បរវាទិស្ស. សោ ហិ តថារូបំ បុគ្គលំ អនិច្ឆន្តោ អវជានាតិ. ន ហិ អត្តា នាម ខន្ធាទិវិមុត្តោ កោចិ ទិស្សតិ អញ្ញត្រ ព្យាមោហមត្តា. តត្រាយំ បទច្ឆេទោ – ន ហិ ឯវំ វត្តព្ពេតិ. ‘‘ន ហ ឯវ’’ន្តិបិ បឋន្តិ, ទ្វិន្នម្បិ ឯវំ ន វត្តព្ពោតិ អត្ថោ.

អាជានាហិ និគ្គហន្តិ សកវាទិវចនំ. យស្មា តេ បុរិមាយ វត្តព្ពបដិញ្ញាយ បច្ឆិមា នវត្តព្ពបដិញ្ញា, បច្ឆិមាយ ច បុរិមា ន សន្ធីយតិ, តស្មា និគ្គហំ បត្តោ, តំ និគ្គហំ ទោសំ អបរាធំ អាជានាហិ, សម្បដិច្ឆាហីតិ អត្ថោ. ឯវំ និគ្គហំ អាជានាបេត្វា ឥទានិ តំ ឋបនាយ ចេវ អនុលោមបដិលោមតោ បាបនារោបនានញ្ច វសេន បាកដំ ករោន្តោ ‘‘ហញ្ចិ បុគ្គលោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហញ្ចីតិ យទិ, សចេ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ អត្ថោ. អយំ តាវ បរវាទីបក្ខស្ស អនុវទនេន ឋបនតោ និគ្គហបតិដ្ឋាបនតោ និគ្គហបាបនារោបនានំ លក្ខណភូតា អនុលោមដ្ឋបនា នាម. តេន វត រេតិអាទិ អនុលោមបក្ខេ និគ្គហស្ស បាបិកត្តា អនុលោមបាបនា នាម. តត្ថ តេនាតិ ការណវចនំ. វតាតិ ឱកប្បនវចនំ និយមវចនំ. រេតិ អាមន្តនវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តេន វត រេ វត្តព្ពេ វត រេ ហម្ភោ ភទ្រមុខ តេន ការណេន វត្តព្ពោ ឯវាតិ អត្ថោ. យំ តត្ថ វទេសីតិអាទិ អនុលោមបក្ខេ និគ្គហស្ស អារោបិតត្តា អនុលោមរោបនា នាម. យញ្ចស្ស បរិយោសានេ ‘‘មិច្ឆា’’តិ បទំ, តស្ស បុរតោ ‘‘ឥទំ តេ’’តិ អាហរិតព្ពំ. ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. ឯវំ ឧបរិបិ. បរតោ បាឡិយម្បិ ឯតំ អាគតមេវ. នោ ចេ បន វត្តព្ពេតិអាទិ ‘‘ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិ បដិក្ខិត្តបក្ខស្ស អនុវទនេន ឋបិតត្តា បដិលោមតោ និគ្គហបាបនារោបនានំ លក្ខណភូតា បដិលោមដ្ឋបនា នាម. នោ ច វត រេតិអាទិ បដិលោមបក្ខេ និគ្គហស្ស បាបិតត្តា បដិលោមបាបនា នាម. បុន យំ តត្ថ វទេសីតិអាទិ បដិលោមបក្ខេ និគ្គហស្ស អារោបិតត្តា បដិលោមរោបនា នាម.

តត្រាយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សង្ខេបត្ថោ – យទិ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន, តេន វត ភោ សោ ឧបលព្ភតីតិ វត្តព្ពោ. យំ បន តត្ថ វទេសិ ‘‘វត្តព្ពោ ខោ បុរិមបញ្ហេ ‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភតី’តិ នោ ច វត្តព្ពោ ទុតិយបញ្ហេ ‘តតោ សោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’’តិ, ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ ឯវំ តាវ អនុលោមតោ ឋបនាបាបនារោបនា ហោន្តិ.

អថ ន វត្តព្ពោ ទុតិយបញ្ហេ ‘‘តតោ សោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’តិ, បុរិមបញ្ហេបិ ន វត្តព្ពោវ. យំ បន តត្ថ វទេសិ ‘‘វត្តព្ពោ ខោ បុរិមបញ្ហេ ‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភតី’តិ, នោ ច វត្តព្ពោ ទុតិយបញ្ហេ ‘តតោ សោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’’តិ, ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ ឯវំ បដិលោមតោ ឋបនាបាបនារោបនា ហោន្តិ. ឯវមេតំ និគ្គហស្ស ច អនុលោមតោ ទ្វិន្នំ, បដិលោមតោ ទ្វិន្នន្តិ ចតុន្នំ បាបនារោបនានញ្ច វុត្តត្តា ឧបលព្ភតីតិអាទិកំ អនុលោមបញ្ចកំ នាម. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អនុលោមតោ បាបនារោបនាហិ ឯកោ, បដិលោមតោ បាបនារោបនាហិ ឯកោតិ ទ្វេ និគ្គហា កតា, អាជានាហិ និគ្គហន្តិ ឯតស្សេវ បន បឋមស្ស និគ្គហស្ស ទ្វីហាការេហិ អារោបិតត្តា ឯកោវាយំ និគ្គហោតិ គហេតព្ពោ. បឋមោ និគ្គហោ.

ឥទានិ បច្ចនីកនយោ ហោតិ. តត្ថ បុគ្គលោ នុបលព្ភតីតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស. សកវាទី យថា រូបវេទនាទយោ ធម្មា ឧបលព្ភន្តិ, ឯវំ អនុបលព្ភនីយតោ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជានាតិ. បុន ឥតរោ អត្តនា អធិប្បេតំ សច្ចិកដ្ឋំយេវ សន្ធាយ ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ’’តិអាទិមាហ. សម្មុតិសច្ចបរមត្ថសច្ចានិ វា ឯកតោ កត្វាបិ បរវាទី ឯវមាហ. សកវាទី បុគ្គលោ ហិ ឧបាទាយបញ្ញត្តិសព្ភាវតោបិ ទ្វិន្នំ សច្ចានំ ឯកតោ កត្វា បុច្ឆិតត្តាបិ ‘‘ន ហេវ’’ន្តិ បដិក្ខិបតិ. ឥទានិ កិញ្ចាបិ តេន បឋមំ បរមត្ថសច្ចវសេន នុបលព្ភនីយតា សម្បដិច្ឆិតា, បច្ឆា បន សម្មុតិសច្ចវសេន វា វោមិស្សកវសេន វា បដិក្ខិត្តា. បរវាទី បន ‘‘នុបលព្ភតី’’តិ វចនសាមញ្ញមត្តំ ឆលវាទំ និស្សាយ ‘‘យំ តយា បឋមំ បដិញ្ញាតំ, តំ បច្ឆា បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ ភណ្ឌនស្ស បដិភណ្ឌនំ វិយ អត្តនោ កតស្ស និគ្គហកម្មស្ស បដិកម្មំ ករោន្តោ ‘‘អាជានាហិ បដិកម្ម’’ន្តិ អាហ. ឥទានិ យថាស្ស អនុលោមបញ្ចកេ សកវាទិនា វាទដ្ឋបនំ កត្វា អនុលោមបដិលោមតោ បាបនារោបនាហិ បរវាទិនិគ្គហោ បាកដោ កតោ, ឯវំ បដិកម្មំ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘ហញ្ចិ បុគ្គលោ’’តិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថតោ វេទិតព្ពំ. យស្មា បនេត្ថ ឋបនា នាម បរវាទិបក្ខស្ស ឋបនតោ ‘‘អយំ តវ ទោសោ’’តិ ទស្សេតុំ ឋបនមត្តមេវ ហោតិ, ន និគ្គហស្ស វា បដិកម្មស្ស វា បាកដីភាវករណំ, បាបនារោបនាហិ បនស្ស បាកដីករណំ ហោតិ, តស្មា ឥទំ អនុលោមបដិលោមតោ បាបនារោបនានំ វសេន ចតូហាការេហិ បដិកម្មស្ស កតត្តា បដិកម្មចតុក្កំ នាមាតិ ឯកំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ បដិកម្មំ កត្វា ឥទានិ យ្វាស្ស អនុលោមបញ្ចកេ សកវាទិនា និគ្គហោ កតោ, តស្ស តមេវ ឆលវាទំ និស្សាយ ទុក្កដភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ត្វំ ចេ បន មញ្ញសី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ត្វំ ចេ បន មញ្ញសីតិ យទិ ត្វំ មញ្ញសិ. ‘‘វត្តព្ពេ ខោ’’តិ ឥទំ បច្ចនីកេ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘នោ ច វត្តព្ពេ’’តិ ឥទំ បន ‘‘ន ហេវា’’តិ អវជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេន តវ តត្ថាតិ តេន ការណេន ត្វំយេវ តស្មិំ ‘‘យោ នុបលព្ភតី’’តិ បក្ខេ ហេវំ បដិជានន្តិ ‘‘អាមន្តា’’តិ ឯវំ បដិជានន្តោ. ហេវំ និគ្គហេតព្ពេតិ បុន ‘‘ន ហេវា’’តិ អវជានន្តោ ឯវំ និគ្គហេតព្ពោ. អថ តំ និគ្គណ្ហាមាតិ អថេវំ និគ្គណ្ហនារហំ តំ និគ្គណ្ហាម, សុនិគ្គហិតោ ច ហោសីតិ សកេន មតេន និគ្គហិតត្តា សុនិគ្គហិតោ ច ភវសិ. ឯវមស្ស និគ្គហេតព្ពភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ និគ្គណ្ហន្តោ ‘‘ហញ្ចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឋបនាបាបនារោបនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. បរិយោសានេ បន ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ ឥទំ តវ វចនំ មិច្ឆា ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទំ ឆលវាទេន ចតូហិ អាការេហិ និគ្គហស្ស កតត្តា និគ្គហចតុក្កំ នាម.

ឯវំ និគ្គហំ កត្វាបិ ឥទានិ ‘‘យទិ អយំ មយា តវ មតេន កតោ និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ, យោបិ មម តយា ហេដ្ឋា អនុលោមបញ្ចកេ កតោ និគ្គហោ, សោបិ ទុន្និគ្គហោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯសេ ចេ ទុន្និគ្គហិតេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសេ ចេ ទុន្និគ្គហិតេតិ ឯសោ ចេ តវ វាទោ មយា ទុន្និគ្គហិតោ, អថ វា ឯសោ ចេ តវ មយា កតោ និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ. ហេវមេវំ តត្ថ ទក្ខាតិ តត្ថាបិ តយា មម ហេដ្ឋា កតេ និគ្គហេ ឯវមេវំ បស្ស. ឥទានិ យ្វាស្ស ហេដ្ឋា សកវាទិនា និគ្គហោ កតោ, តំ ‘‘វត្តព្ពេ ខោ’’តិអាទិវចនេន ទស្សេត្វា បុន តំ និគ្គហំ អនិគ្គហភាវំ ឧបនេន្តោ ‘‘នោ ច មយំ តយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នោ ច មយំ តយា តត្ថ ហេតាយ បដិញ្ញាយាតិអាទីសុ អយមត្ថោ – យស្មា សោ តយា មម កតោ និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ, តស្មា មយំ តយា តត្ថ អនុលោមបញ្ចកេ ‘‘អាមន្តា’’តិ ឯតាយ បដិញ្ញាយ ឯវំ បដិជានន្តា បុន ‘‘ន ហេវា’’តិ បដិក្ខេបេ កតេបិ ‘‘អាជានាហិ និគ្គហ’’ន្តិ ឯវំ និគ្គហេតព្ពាយេវ, ឯវំ អនិគ្គហេតព្ពម្បិ មំ និគ្គណ្ហាសិ, ឦទិសេន បន និគ្គហេន ទុន្និគ្គហិតា មយំ ហោម. ឥទានិ យំ និគ្គហំ សន្ធាយ ទុន្និគ្គហិតា ច ហោមាតិ អវោច, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ហញ្ចិ បុគ្គលោ…បេ… ឥទំ តេ មិច្ឆា’’តិ អាហ. ឯវមិទំ អនុលោមបដិលោមតោ ចតូហិ បាបនារោបនាហិ និគ្គហស្ស ឧបនីតត្តា ឧបនយនចតុក្កំ នាម ហោតិ.

ឥទានិ ន ហេវំ និគ្គហេតព្ពេតិអាទិកំ និគ្គមនចតុក្កំ នាម ហោតិ. តត្ថ ន ហេវំ និគ្គហេតព្ពេតិ យថាហំ តយា និគ្គហិតោ, ន ហិ ឯវំ និគ្គហេតព្ពោ, ឯតស្ស ហិ និគ្គហស្ស ទុន្និគ្គហភាវោ មយា សាធិតោ. តេន ហីតិ តេន ការណេន. យស្មា ឯស និគ្គហោ ទុន្និគ្គហោ, តស្មា យំ មំ និគ្គណ្ហាសិ. ហញ្ចិ បុគ្គលោ…បេ… ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ ឥទំ និគ្គណ្ហនំ តវ មិច្ឆាតិ អត្ថោ. តេន ហិ យេ កតេ និគ្គហេតិ យេន ការណេន ឥទំ មិច្ឆា, តេន ការណេន យោ តយា និគ្គហោ កតោ, សោ ទុក្កដោ. យំ មយា បដិកម្មំ កតំ, តទេវ សុកតំ. យាបិ ចេសា បដិកម្មចតុក្កាទិវសេន កថាមគ្គសម្បដិបាទនា កតា, សាបិ សុកតាតិ. តទេវ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិអាទិកស្ស អនុលោមបញ្ចកស្ស នុបលព្ភតីតិអាទិកានំ បដិកម្មនិគ្គហោបនយននិគ្គមនចតុក្កានញ្ច វសេន អនុលោមបច្ចនីកំ នាម និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា សកវាទិនោ បុព្ពបក្ខេ សតិ បរវាទិនោ វចនសាមញ្ញមត្តេន ឆលវាទេន ជយោ ហោតិ.

ឥទានិ យថា បរវាទិនោ បុព្ពបក្ខេ សតិ សកវាទិនោ ធម្មេនេវ តថេន ជយោ ហោតិ, តថា វាទុប្បត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិ បច្ចនីកានុលោមបញ្ចកំ អារទ្ធំ. តត្ថ បច្ចនីកេ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, រូបាទិភេទំ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស, សុទ្ធសម្មុតិសច្ចំ វា បរមត្ថមិស្សកំ វា សម្មុតិសច្ចំ សន្ធាយ ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ’’តិ បុន អនុយោគោ បរវាទិស្ស, សម្មុតិវសេន ‘‘បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិ នវត្តព្ពត្តា មិស្សកវសេន វា អនុយោគស្ស សំកិណ្ណត្តា ‘‘ន ហេវ’’ន្តិ បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស, បដិញ្ញាតំ បដិក្ខិបតីតិ វចនសាមញ្ញមត្តេន ‘‘អាជានាហិ និគ្គហ’’ន្តិអាទិវចនំ បរវាទិស្ស. ឯវមយំ បុគ្គលោ នុបលព្ភតីតិ ទុតិយវាទំ និស្សាយ ទុតិយោ និគ្គហោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ តេន ឆលេន និគ្គហោ អារោបិតោ.

ឥទានិ ធម្មេន សមេន បរវាទិបដិញ្ញាយ អត្តនោ វាទេ ជយំ ទស្សេតុំ អនុលោមនយេ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, អត្តនោ លទ្ធិំ និស្សាយ បដិញ្ញា បរវាទិស្ស, លទ្ធិយា ឱកាសំ អទត្វា បរមត្ថវសេន បុន អនុយោគោ សកវាទិស្ស, បរមត្ថវសេន បុគ្គលស្ស អនុបលព្ភនតោ បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស, តតោ បរំ ធម្មេន សមេន អត្តនោ ជយទស្សនត្ថំ ‘‘អាជានាហិ បដិកម្ម’’ន្តិអាទិ សព្ពំ សកវាទិវចនមេវ ហោតិ. តត្ថ សព្ពេសំ បដិកម្មនិគ្គហោបនយននិគ្គមនចតុក្កានំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវមិទំ ‘‘បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិអាទិកស្ស បច្ចនីកបញ្ចកស្ស ‘‘ឧបលព្ភតី’’តិអាទីនំ បដិកម្មនិគ្គហោបនយននិគ្គមនចតុក្កានញ្ច វសេន បច្ចនីកានុលោមបញ្ចកំ នាម និទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ. ឯវមេតានិ បឋមសច្ចិកដ្ឋេ ទ្វេ បញ្ចកានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘និគ្គហោ បរវាទិស្ស, សុទ្ធោ បឋមបញ្ចកេ;

អសុទ្ធោ បន តស្សេវ, បដិកម្មជយោ តហិំ.

‘‘និគ្គហោ សកវាទិស្ស, អសុទ្ធោ ទុតិយបញ្ចកេ;

វិសុទ្ធោ បន តស្សេវ, បដិកម្មជយោ តហិំ.

‘‘តស្មា ទ្វីសុបិ ឋានេសុ, ជយោវ សកវាទិនោ;

ធម្មេន ហិ ជយោ នាម, អធម្មេន កុតោ ជយោ.

‘‘សច្ចិកដ្ឋេ យថា ចេត្ថ, បញ្ចកទ្វយមណ្ឌិតេ;

ធម្មាធម្មវសេនេវ, វុត្តោ ជយបរាជយោ.

‘‘ឥតោ បរេសុ សព្ពេសុ, សច្ចិកដ្ឋេសុ បណ្ឌិតោ;

ឯវមេវ វិភាវេយ្យ, ឧភោ ជយបរាជយេ’’តិ. (កថា. អដ្ឋ. ៧-១០);

បឋមោ សុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋោ និដ្ឋិតោ.

ឯវំ សុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋំ វិត្ថារេត្វា ឥទានិ តមេវ អបរេហិបិ ឱកាសាទីហិ នយេហិ វិត្ថារេតុំ បុន ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. បុន សព្ពត្ថាតិ សរីរំ សន្ធាយ អនុយោគោ សកវាទិស្ស, រូបស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សនាទោសញ្ច ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ អាបជ្ជនទោសញ្ច ទិស្វា បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. សេសមេត្ថ អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បាឋោ បន សំខិត្តោ. តត្ថ យស្មា សរីរំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពត្ថ នុបលព្ភតី’’តិ វុត្តេ សរីរតោ ពហិ ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ, តស្មា បច្ចនីកេ បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស, បឋមំ អនុជានិត្វា បច្ឆា អវជានាតីតិ ឆលវាទស្ស វសេន បដិកម្មំ បរវាទិស្ស, សេសំ បាកដមេវ.

ទុតិយនយេ សព្ពទាតិ បុរិមបច្ឆិមជាតិកាលញ្ច ធរមានបរិនិព្ពុតកាលញ្ច សន្ធាយ អនុយោគោ សកវាទិស្ស, ស្វេវ ខត្តិយោ សោ ព្រាហ្មណោតិអាទីនំ អាបត្តិទោសញ្ច ធរមានបរិនិព្ពុតានំ វិសេសាភាវទោសញ្ច ទិស្វា បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. សេសំ បឋមនយេ វុត្តសទិសមេវ.

តតិយនយេ សព្ពេសូតិ ខន្ធាយតនាទីនិ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, រូបស្មិំ អត្តា, ចក្ខុស្មិំ អត្តាតិអាទិទោសភយេន បដិក្ខេបោ បរវាទិស្ស. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

ឯវមិមានិ តីណិ មុខានិ អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកេ អនុលោមមត្តវសេនេវ តាវ បដិបាដិយា ភាជេត្វា បុន បច្ចនីកានុលោមបញ្ចកេ បច្ចនីកមត្តវសេនេវ ភាជេតុំ ‘‘បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា សុទ្ធិកស្ស ចេវ ឥមេសញ្ច តិណ្ណន្តិ ចតុន្នំ សច្ចិកដ្ឋានំ ឯកេកស្មិំ សច្ចិកដ្ឋេ អនុលោមបច្ចនីកស្ស, បច្ចនីកានុលោមស្ស ចាតិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ បច្ចនីកានំ វសេន អយំ អដ្ឋមុខា នាម វាទយុត្តិ និទ្ទិដ្ឋា ហោតីតិ វេទិតព្ពា. យា ឯកេកស្មិំ មុខេ ឯកេកស្ស និគ្គហស្ស វសេន វុច្ចតិ. តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ឯវំ ចតុព្ពិធេ បញ្ហេ, បញ្ចកទ្វយភេទតោ;

ឯសា អដ្ឋមុខា នាម, វាទយុត្តិ បកាសិតា.

‘‘អដ្ឋេវ និគ្គហា តត្ថ, ចត្តារោ តេសុ ធម្មិកា;

អធម្មិកា ច ចត្តារោ, សព្ពត្ថ សកវាទិនោ;

ជយោ បរាជយោ ចេវ, សព្ពត្ថ បរវាទិនោ’’តិ. (កថា. អដ្ឋ. ១៤);

អយំ តាវេត្ថ អនុត្តានត្ថតោ សំវណ្ណនា.

អត្ថវិនិច្ឆយោ បនេត្ថាបិ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន កតនិទ្ទេសស្ស នយមុខមត្តទស្សនវសេនេវ ហោតិ. ថេរេន ហិ ភគវតា ឋបិតាយ ឯតិស្សា មាតិកាយ បទុទ្ធារវសេន និទ្ទេសំ អកត្វា ភគវតា ទិន្នអដ្ឋមុខវាទយុត្តិនយេ ឋត្វា អបរេហិ បរិយាយេហិ បុគ្គលវាទំ, តទញ្ញំ នានប្បការំ មិច្ឆាគាហញ្ច និរាករោន្តេនេវ បុគ្គលកថំ អាទិំ កត្វា សាធិកទ្វិសតកថាហិ និទ្ទេសោ កតោ.

តត្ថ បុគ្គលវាទនិរាករណត្ថំ តាវ ខន្ធាយតនធាតុឥន្ទ្រិយវសេន សត្តបញ្ញាសាយ ធម្មេសុ ឯកេកេន សទ្ធិំ ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន, រូបញ្ច ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន…បេ… បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន, វេទនាបិ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិអាទិនា នយេន បុគ្គលសំសន្ទនវសប្បវត្តំ សុទ្ធិកសំសន្ទនំ, យថា រូបវេទនាទយោ សត្តបញ្ញាស ធម្មា អញ្ញមញ្ញា វិសទិសា ឧបលព្ភន្តិ, ឯវំ រូបាទីហិ វិសទិសោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បុច្ឆនវសប្បវត្តំ ឱបម្មសំសន្ទនំ, ‘‘រូបំ បុគ្គលោ, រូបស្មិំ បុគ្គលោ, អញ្ញត្រ រូបា បុគ្គលោ, បុគ្គលស្មិំ រូប’’ន្តិ ឯវំ ចតុក្កនយេន សត្តបញ្ញាសាយ ធម្មេហិ បុច្ឆនវសប្បវត្តំ ចតុក្កនយសំសន្ទនន្តិ តិវិធា សំសន្ទននយា វុត្តា. តត្ថ បុគ្គលស្ស រូបាទិសភាវត្តេ និច្ចសស្សតុច្ឆេទាទិប្បសង្គតោ យថានុរូបំ និរាករណំ វេទិតព្ពំ, អតិវិត្ថារភយេនេត្ថ ឧបរិ ចេតំ ន វិត្ថារីយតិ.

តតោ ‘‘យថា រូបាទយោ សប្បច្ចយា, អប្បច្ចយាទយោ វា ហោន្តិ, ឯវំ តវ បុគ្គលោបិ សប្បច្ចយតាទិលក្ខណយុត្តោ’’តិ បុច្ឆនវសប្បវត្តា លក្ខណយុត្តិកថា, ‘‘បុគ្គលោ’’តិ, ‘‘ឧបលព្ភតី’’តិ ច បទទ្វយាទិសោធនត្ថំ ‘‘យោ បុគ្គលោ, សោ ឧបលព្ភតិ. យោ វា ឧបលព្ភតិ, សោ បុគ្គលោ’’តិអាទិបុច្ឆនវសប្បវត្តំ វចនសោធនំ, ‘‘រូបធាតុយា រូបី’’តិអាទិ នាមបញ្ញត្តិសោធនវសប្បវត្តោ បញ្ញត្តានុយោគោ ច, ‘‘សោវ បុគ្គលោ សន្ធាវតិ អស្មា លោកា បរំ លោកំ, អញ្ញោ វា, ន អញ្ញោ វា, នេវ អញ្ញោ នានញ្ញោ វា’’តិអាទិនា គតិបរិវត្តនមុខេន ចុតិបដិសន្ធានុយោគោ, ‘‘រុក្ខំ ឧបាទាយ ឆាយាទីនំ វិយ ខន្ធាទិំ ឧបាទាយ បរមត្ថតោ បុគ្គលបញ្ញត្តី’’តិ វាទេ តស្ស អនិច្ចសង្ខតតាទិប្បសង្គទីបកោ ឧបាទាបញ្ញត្តានុយោគោ, ‘‘កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ ការកោ បុគ្គលោ’’តិ វាទេ តស្ស វដ្ដទុក្ខានុបច្ឆេទាទិប្បសង្គទីបកោ បុរិសការានុយោគោ ច, ‘‘យោ ឥទ្ធិវិកុព្ពកោ, សោ បុគ្គលោ’’តិអាទិវាទភេទកោ អភិញ្ញានុយោគោ, ‘‘មាតាបិតាទយោ នាម អត្ថិ, តេន បុគ្គលោ អត្ថី’’តិ វាទភេទកោ ញាតកានុយោគោ, ‘‘ឯវំ ខត្តិយោ’’តិអាទិ ជាត្យានុយោគោ, ‘‘គហដ្ឋោ បព្ពជិតោ’’តិអាទិ បដិបត្តានុយោគោ, ‘‘ទេវោ មនុស្សោ’’តិអាទិ ឧបបត្តានុយោគោ, ‘‘សោតាបន្នោ’’តិអាទិ បដិវេធានុយោគោ, ‘‘អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា’’តិអាទិ សង្ឃានុយោគោ, ‘‘បុគ្គលោ សង្ខតោ’’តិអាទិវសប្បវត្តោ សច្ចិកដ្ឋសភាគានុយោគោ, ‘‘សុខំ វេទនំ វេទិយមានោ’’តិអាទិ វេទកានុយោគោ, ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី’’តិអាទិ កិច្ចានុយោគោ, ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិអាទិនា បុគ្គលសភាវសាធកសុត្តេសុ សន្និស្សិតេសុ –

សព្ពេ ធម្មា អនត្តា (ម. និ. ១.៣៥៣, ៣៥៦; ធ. ប. ២៧៩), ទុក្ខមេវ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បជ្ជតិ (សំ. និ. ២.១៥).

កិន្នុ សត្តោតិ បច្ចេសិ, មារ ទិដ្ឋិគតំ នុ តេ;

សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជោយំ, នយិធ សត្តូបលព្ភតិ.

ទុក្ខមេវ ហិ សម្ភោតិ, ទុក្ខំ តិដ្ឋតិ វេតិ ច;

នាញ្ញត្រ ទុក្ខា សម្ភោតិ, នាញ្ញំ ទុក្ខា និរុជ្ឈតិ. (សំ. និ. ១.១៧១);

យស្មា ច ខោ, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា…បេ… តស្មា សុញ្ញោ លោកោតិ វុច្ចតិ (សំ. និ. ៤.៨៥).

‘‘អត្តនិ វា, ភិក្ខវេ, សតិ អត្តនិយំ មេតិ អស្សាតិ…បេ… អត្តនិ ច ភិក្ខវេ អត្តនិយេ ច សច្ចតោ ថេតតោ អនុបលព្ភនិយមានេ យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, សោ លោកោ, សោ អត្តា, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ, និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមីតិ, ននាយំ, ភិក្ខវេ, កេវលោ បរិបូរោ ពាលធម្មោ’’តិ (ម. និ. ១.២៤៤), ‘‘តត្រ, សេនិយ, យ្វាយំ សត្ថា ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អត្តានំ សច្ចតោ ថេតតោ ន បញ្ញាបេតិ, អភិសម្បរាយេ ច…បេ… អយំ វុច្ចតិ, សេនិយ, សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា បុគ្គលាភាវទីបកសុត្តសន្ទស្សនវសប្បវត្តោ សុត្តសន្ទស្សនានុយោគោ ចាតិ ឯត្តកេន កថាមគ្គេន វិត្ថារតោ បឋមា បុគ្គលកថា វិភត្តា. តត្ថ ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិអាទីសុ យថា រូបាទយោ ធម្មា បច្ចត្តលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណវសេន លព្ភន្តិ, ន ឯវំ បុគ្គលោ, រូបាទីសុ បន សតិ លោកវោហារមត្តេន ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ’’តិ វុច្ចតីតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា – ‘‘ឥមា ខោ, ចិត្ត…បេ… លោកវោហារា លោកបញ្ញត្តិយោ’’តិ (ទី. និ. ១.៤៤០). ទ្វិធាបិ ពុទ្ធានំ កថា សម្មុតិកថា, បរមត្ថកថា ច. តត្ថ ‘‘សត្តោ បុគ្គលោ គាមោ បព្ពតោ’’តិអាទិកា សម្មុតិកថា នាម, ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា ខន្ធា អាយតនានី’’តិអាទិកា បរមត្ថកថា នាម. ពុទ្ធា ហិ យេ យេ សត្តា យថា យថា ពុជ្ឈិត្វា ចតុសច្ចបដិវេធំ កាតុំ សក្កោន្តិ, តេសំ តេសំ តថា តថា សម្មុតិវសេន វា បរមត្ថវសេន វា វោមិស្សកវសេន វា ទេសេត្វា នាមរូបបរិច្ឆេទទស្សនវសេនេវ អមតំ មគ្គំ បកាសេន្តិ. អយញ្ហិ –

ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ;

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នុបលព្ភតិ.

តត្ថ –

សង្កេតវចនំ សច្ចំ, លោកសម្មុតិការណំ;

បរមត្ថវចនំ សច្ចំ, ធម្មានំ តថលក្ខណំ.

តស្មា វិញ្ញូ អកត្វាន, ព្យញ្ជនេភិនិវេសនំ;

បរមត្ថេ បតិដ្ឋាយ, បុគ្គលាទិំ វិវជ្ជយេ.

បញ្ញត្តិំ អនតិក្កម្ម, បរមត្ថោ បកាសិតោ;

វិនាយកេន សោ យស្មា, តស្មា អញ្ញោបិ បណ្ឌិតោ;

បរមត្ថំ បកាសេន្តោ, សមញ្ញំ នាតិធាវយេតិ. (កថា. អដ្ឋ. ២៣៧);

អយំ បុគ្គលកថានយោ.

បរិហានិកថាទិវណ្ណនា

បុគ្គលកថាតោ បរំ ‘‘បរិហាយតិ អរហា អរហត្តា’’តិអាទិនា អសេខា, សោតាបន្នវជ្ជិតសេខា ច អគ្គមគ្គផលតោ បរិហាយន្តីតិ បវត្តា បរិហានិកថា. បព្ពជ្ជា វិយ បដិវេធសង្ខាតោ ព្រហ្មចរិយវាសោបិ មនុស្សេសុ ឯវ ភវតិ, នត្ថិ ទេវេសុ ព្រហ្មចរិយវាសោតិ បវត្តា ព្រហ្មចរិយកថា. ទុក្ខទស្សនេន ឯកទេសតោ កិលេសា បហីយន្តិ, តថា សមុទយទស្សនាទីហីតិ ឯវំ នានាភិសមយវសេន ឱធិសោ កិលេសា បហីយន្តីតិ បវត្តា ឱធិសោកថា. ឈានលាភី បុថុជ្ជនោ កាមរាគព្យាបាទេ សមុច្ឆេទវសេន ជហតិ, សោ ចតុសច្ចាភិសមយា បឋមមេវ អនាគាមី ហោតីតិ បវត្តា ជហតិកថា. អតីតាទិភេទំ សព្ពំ ខន្ធាទិកំ កាលត្តយេបិ ខន្ធាទិសភាវេន អត្ថីតិ បវត្តា សព្ពមត្ថីតិកថា. អតីតំ, អនាគតញ្ច ខន្ធាទិកំ អត្ថីតិ បវត្តា អតីតក្ខន្ធាទិកថា. អតីតេសុ វិបាកធម្មធម្មេសុ ឯកច្ចំ អវិបក្កវិបាកមេវ អត្ថិ, ន ឥតរន្តិ បវត្តា ឯកច្ចមត្ថីតិកថា. សព្ពេ ធម្មា សតិបដ្ឋានាតិ បវត្តា សតិបដ្ឋានកថា. អតីតានាគតាទិវសេន នត្ថិ, សកភាវេន វា អត្ថិ, បរភាវេន នត្ថីតិ បវត្តា ហេវត្ថិកថា. តត្ថ ហេវត្ថីតិ ឯវំ ឥមិនា បការេន អត្ថីតិ អត្ថោ.

អធិមានិកានំ, កុហកានំ វា អរហត្តបដិញ្ញានំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ ទិស្វា មារកាយិកា ទេវតា ឧបសំហរន្តីតិ បវត្តា បរូបហារកថា. អរហតោ បរេសំ នាមគោត្តាទីសុ អត្ថិ អញ្ញាណំ, អត្ថិ កង្ខា, បរេហិ ញាបនីយតោ អត្ថិ បរវិតរណាតិ តិស្សោ កថា. សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ទុក្ខន្តិ វាចា ភិជ្ជតីតិ បវត្តា វចីភេទកថា. ទុក្ខន្តិ វាចំ ភាសន្តោ ទុក្ខេ ញាណំ អាហរតិ, តញ្ច លោកុត្តរន្តិ បវត្តា ទុក្ខាហារកថា. សមាបត្តិយំ, ភវង្គេ ច ចិត្តំ ចិរំ តិដ្ឋតីតិ បវត្តា ចិត្តដ្ឋិតិកថា. សព្ពេ សង្ខារា និប្បរិយាយេន អាទិត្តា កុក្កុឡនិរយសទិសាតិ បវត្តា កុក្កុឡកថា. បច្ចេកំ ចតុសច្ចទស្សនវសេន ឯកេកស្ស មគ្គស្ស ចតុក្ខត្តុំ ឧប្បត្តិវសេន សោឡសហិ កោដ្ឋាសេហិ អរហត្តប្បត្តីតិ បវត្តា អនុបុព្ពាភិសមយកថា. ពុទ្ធានំ វោហារវចនំ លោកុត្តរន្តិ បវត្តា វោហារកថា. សុទ្ធសត្តានំ អប្បដិសង្ខាយ មគ្គេន វិនា កិលេសនិរោធសង្ខាតោ អប្បដិសង្ខានិរោធោ, បដិសង្ខាយ តេន មគ្គេន កិលេសនិរោធោតិ ទ្វេ និរោធាតិ បវត្តា និរោធកថា.

តថាគតពលំ សាវកសាធារណន្តិ បវត្តា ពលកថា. អាសវក្ខយញាណវិរហិតំ នវពលំ លោកុត្តរន្តិ បវត្តា អរិយន្តិកថា. សរាគំ ចិត្តំ និព្ពានំ អារព្ភ រាគតោ វិមុច្ចតីតិ បវត្តា វិមុត្តិកថា. ឈានេន វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា បឋមំ វិមុត្តំ ចិត្តំ មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា វិមុច្ចមានំ នាម ហោតីតិ បវត្តា វិមុច្ចមានកថា. អដ្ឋមកសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋស្ស អនុលោមគោត្រភុក្ខណេ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា បហីយន្តិ នាម, មគ្គក្ខណេ បហីនា នាមាតិ បវត្តា អដ្ឋមកកថា. អដ្ឋមកស្ស មគ្គក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ បដិលភន្តិ, ន បដិលទ្ធានីតិ បវត្តា អដ្ឋមកស្ស ឥន្ទ្រិយកថា. ចតុត្ថជ្ឈានធម្មុបត្ថទ្ធំ មំសចក្ខុមេវ ទិព្ពចក្ខុ នាមាតិ បវត្តា ទិព្ពចក្ខុកថា. តថា មំសសោតេ ទិព្ពសោតកថា. យថាកម្មូបគតញាណមេវ ទិព្ពចក្ខូតិ បវត្តា យថាកម្មូបគតញាណកថា. ទេវព្រហ្មានំ បាណាតិបាតាទិអសំវរាភាវមត្តេន សម្បត្តវិរតិយា អភាវេបិ សំវរោ អត្ថីតិ បវត្តា សំវរកថា. អសញ្ញីនម្បិ ចុតិបដិសន្ធិក្ខណេ សញ្ញា អត្ថីតិ បវត្តា អសញ្ញកថា. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភូមិយំ សញ្ញា នប្បវត្តតីតិ បវត្តា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកថា.

អរហា គិហី អស្សាតិ បវត្តា គិហិស្ស អរហាតិកថា. អនាគាមិនោ សុទ្ធាវាសេសុ បដិសន្ធិចិត្តេន ឧបបត្តិក្ខណេ អរហន្តោ ហោន្តីតិ បវត្តា ឧបបត្តិកថា. អរហតោ លោកិយធម្មាបិ អនាសវាតិ បវត្តា អនាសវកថា. បច្ចុប្បន្នក្ខណេ សមង្គិភាវសមន្នាគមោ ច រូបាវចរាទិភូមន្តរបដិលាភសមន្នាគមោ ចាតិ ទ្វេ សមន្នាគមា, យេសំ បន ឥមេ ទ្វេ សមន្នាគមេ ឋបេត្វា អញ្ញោបិ ហេត្ថ ឧបបត្តិធម្មវសេន ឯកោ សមន្នាគមោ នាម អត្ថិ, តេន អរហា ចតូហិ ផលេហិ សមន្នាគតោតិ បវត្តា សមន្នាគតកថា. ឥមិនាវ នយេន អរហា ឆហិ ឧបេក្ខាហិ សមន្នាគតោតិ បវត្តា ឧបេក្ខាសមន្នាគតកថា. មគ្គញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតពោធិយា សទា សន្និហិតភាវេន ពុទ្ធោតិ បវត្តា ពោធិយា ពុទ្ធោតិកថា. មហាបុរិសលក្ខណយុត្តាវ ពោធិសត្តាតិ បវត្តា លក្ខណកថា. ពោធិសត្តានម្បិ មគ្គនិយាមោ អត្ថីតិ បវត្តា និយាមោក្កន្តិកថា. ចតុត្ថមគ្គដ្ឋោ តីហិ ផលេហិ សមន្នាគតោតិអាទិនា បវត្តា អបរាបិ សមន្នាគតកថា. បឋមមគ្គាទីហិ បហីនេហិ សទ្ធិំ និប្បរិយាយតោ អរហត្តំ សព្ពសំយោជនប្បហានន្តិ បវត្តា សព្ពសំយោជនបហានកថា.

និប្បរិយាយតោ ផលំ វិមុត្តិ នាម, វិបស្សនាមគ្គបច្ចវេក្ខណញាណានិ បន បរិយាយតោ. ឯវំ បន អគ្គហេត្វា យំ កិញ្ចិ កិលេសវិប្បយុត្តំ ញាណំ វិមុត្តីតិ បវត្តា វិមុត្តិកថា. ពុទ្ធាទិអសេខារម្មណំ អសេខញាណន្តិ បវត្តា អសេខញាណកថា. បថវីកសិណាទិសមាបត្តិយោ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេ បញ្ញត្តារម្មណេ បវត្តត្តា វិបរីតញាណន្តិ បវត្តា វិបរីតកថា. តត្ថ អនិច្ចេ និច្ចន្តិអាទិនា ចតុព្ពិធោ វិបល្លាសោ វេទិតព្ពោ. សព្ពេសំ បុថុជ្ជនានំ និយាមគមនាយ ញាណំ អត្ថីតិ បវត្តា និយាមកថា. សព្ពំ ញាណំ បដិសម្ភិទាតិ បវត្តា បដិសម្ភិទាកថា. សម្មុតិវិសយម្បិ ញាណំ ភូតារម្មណមេវាតិ បវត្តា សម្មុតិញាណកថា. ចេតោបរិយញាណំ ចិត្តារម្មណមេវ, ន តំសម្បយុត្តរាគាទិចេតសិការម្មណន្តិ បវត្តា ចិត្តារម្មណកថា. សព្ពស្មិំ អនាគតធម្មេ សព្ពេសំ ញាណំ អត្ថីតិ បវត្តា អនាគតញាណកថា. បច្ចុប្បន្នេ អត្តនោ ញាណេបិ ញាណំ បវត្តតីតិ បវត្តា បដុប្បន្នញាណកថា. ពុទ្ធា វិយ សាវកាបិ តេន តេន វេនេយ្យជនេន បត្តព្ពផលំ ញត្វាវ តទត្ថាយ ធម្មំ ទេសេន្តីតិ បវត្តា ផលញាណកថា.

សម្មត្តនិយាមោ និយមតោ និច្ចដ្ឋេន អសង្ខតោតិ បវត្តា និយាមកថា. ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា’’តិអាទិវចនតោ បដិច្ចសមុប្បាទោ អសង្ខតោតិ បវត្តា បដិច្ចសមុប្បាទកថា. ‘‘សច្ចានិ តថានិ អវិតថានី’’តិអាទិវចនតោ ចតុសច្ចានិ អសង្ខតានីតិ បវត្តា សច្ចកថា. ‘‘ចត្តារោ អារុប្បា អានេញ្ជា’’តិ វចនតោ អសង្ខតាតិ បវត្តា អារុប្បកថា. និរោធសមាបត្តិ អសង្ខតាតិ បវត្តា និរោធសមាបត្តិកថា. អសង្ខតោ អាកាសោតិ អាកាសកថា. អាកាសោ សនិទស្សនោតិកថា. បថវីធាតុ សនិទស្សនាតិអាទិំ កត្វា កាយកម្មំ សនិទស្សនន្តិ បរិយោសានកថា.

នត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សង្គហិតា, តេន ឯកវិធេន រូបសង្គហោតិអាទិ និរត្ថកន្តិ បវត្តា សង្គហិតកថា. វេទនាទយោ អរូបធម្មា អញ្ញមញ្ញំ ន សម្បយុត្តាតិ បវត្តា សម្បយុត្តកថា. ចេតសិកំ នត្ថីតិ បវត្តា ចេតសិកកថា. ចេតនាធម្មោវ ទានំ, ន ទេយ្យធម្មោតិ បវត្តា ទានកថា. បដិគ្គាហកានំ បរិភោគមយំ បុញ្ញំ អត្ថីតិ បវត្តា បរិភោគកថា. បេតា ឥតោ ទិន្នចីវរាទីហេវ យាបេន្តីតិ បវត្តា ឥតោទិន្នកថា. បថវីកម្មវិបាកោតិកថា. ជរាមរណំ វិបាកោតិកថា. កិលេសប្បហានមត្តមេវ សាមញ្ញផលំ, ន ចិត្តចេតសិកា ធម្មាតិ បវត្តា អរិយធម្មវិបាកកថា. អញ្ញមញ្ញាទិបច្ចយតាយ វិបាកោ វិបាកធម្មធម្មោតិកថា.

អសុរកាយេន សទ្ធិំ ឆ គតិយោតិ បវត្តា គតិកថា. មតសត្តោ មាតុឧតុសមយញ្ច មាតាបិតុសំយោគញ្ច ឱលោកយមានោ សត្តាហំ, អតិរេកសត្តាហំ វា យស្មិំ ភវេ តិដ្ឋតិ, សោ អន្តរាភវោ នាម អត្ថីតិ បវត្តា អន្តរាភវកថា. រូបាទិបញ្ចកាមគុណាវ កាមធាតុ នាម, ន តុ វត្ថុកាមកិលេសកាមាតិ បវត្តា កាមគុណកថា. បញ្ចេវាយតនានិ កាមាតិកថា. រូបធម្មាវ រូបធាតូតិកថា. អរូបធម្មាវ អរូបធាតូតិកថា. រូបធាតុយា សត្តា ឃានាទីហិ សទ្ធិំ សឡាយតនិកាតិ បវត្តា រូបធាតុយាអាយតនកថា. អារុប្បេបិ អត្ថិ សុខុមរូបន្តិកថា. កាយវចីវិញ្ញត្តិវសេន រូបំ កម្មន្តិកថា. ចិត្តវិប្បយុត្តោ អរូបធម្មោវ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ នត្ថីតិ បវត្តា ជីវិតិន្ទ្រិយកថា. អរិយុបវាទកម្មេន អរហត្តា បរិហាយតីតិ បវត្តា កម្មហេតុកថា.

អនិច្ចាទិវសេន សង្ខារេ អាទីនវតោ អបស្សិត្វា និព្ពានំ អានិសំសតោ បស្សន្តស្ស សំយោជនប្បហានំ ហោតីតិ បវត្តា អានិសំសទស្សាវិកថា. និព្ពានារម្មណម្បិ សំយោជនំ អត្ថីតិ បវត្តា អមតារម្មណកថា. រូបំ សារម្មណន្តិកថា. អនុសយា អនារម្មណាតិកថា. ញាណំ អនារម្មណន្តិកថា. អតីតារម្មណញ្ច អនាគតារម្មណញ្ច ចិត្តំ អនារម្មណន្តិកថាទ្វយំ. សព្ពំ ចិត្តំ វិតក្កានុបតិតន្តិកថា. វិតក្កវិប្ផារោវ សទ្ទោ, សោ ច ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ បវត្តា វិតក្កវិប្ផារសទ្ទកថា. វិនាបិ ចិត្តេន វាចា បវត្តតីតិ បវត្តា នយថាចិត្តស្សវាចាតិកថា. វិនាបិ ចិត្តេន កាយកម្មំ បវត្តតីតិ បវត្តា នយថាចិត្តស្សកាយកម្មន្តិកថា. អតីតេហិបិ ឈានេហិ, អនាគតេហិបិ យោគិនោ សមន្នាគតាតិ បវត្តា អតីតានាគតសមន្នាគតកថា.

ភវង្គចិត្តេ អនិរុទ្ធេ ឯវ កុសលាកុសលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តទភាវេ ច សន្តតិនិរោធោ សិយាតិ បវត្តា និរោធកថា. សហ វាចាហិ វិញ្ញត្តិរូបំ មគ្គោតិកថា. បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្សាបិ មគ្គភាវនា អត្ថីតិ បវត្តា បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្សមគ្គកថា. បញ្ចវិញ្ញាណា កុសលាបិ អកុសលាបីតិកថា. បញ្ចវិញ្ញាណា សាភោគាតិកថា. មគ្គក្ខណេ លោកិយេន, លោកុត្តរេន ចាតិ ទ្វីហិ សីលេហិ យុត្តាតិកថា. សីលំ អចេតសិកន្តិកថា. សីលំ ន ចិត្តានុបរិវត្តីតិកថា. សមាទានហេតុចិត្តវិប្បយុត្តោ បុញ្ញោបចយោ ហោតីតិ បវត្តា សមាទានហេតុកកថា. វិញ្ញត្តិ សីលន្តិកថា. បាណាតិបាតាទយោ វិនាបិ វិញ្ញត្តិំ ហោន្តីតិ បវត្តា អវិញ្ញត្តិទុស្សីល្យកថា.

អនុសយា អព្យាកតា, អហេតុកា, ចិត្តវិប្បយុត្តាតិ តិស្សោបិ អនុសយកថា. អសេខស្ស ញាណវិប្បយុត្តប្បវត្តិយា សោ ញាណីតិ នវត្តព្ពោតិ បវត្តា ញាណកថា. ញាណំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថា. មគ្គក្ខណេ ឥទំ ទុក្ខន្តិ ញាណំ បវត្តន្តិ បវត្តា ឥទំ ទុក្ខន្តិកថា. ពុទ្ធា ឥទ្ធិពលេន អាយុកប្បំ វិនាបិ មហាកប្បំ តិដ្ឋន្តីតិ បវត្តា ឥទ្ធិពលកថា. ចិត្តសន្តតិ សមាធិ, ន ឯកចិត្តក្ខណិកោតិ បវត្តា សមាធិកថា. អវិជ្ជាទិបដិច្ចសមុប្បាទង្គេហិ អញ្ញា ធម្មដ្ឋិតតាតិ បវត្តា ធម្មដ្ឋិតតាកថា. រូបាទីហិ អញ្ញា អនិច្ចតាតិ បវត្តា អនិច្ចតាកថា.

វិញ្ញត្តិយោ វិនាបិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ កាយវចីកម្មន្តិ បវត្តា កថា. សព្ពំ កម្មំ វិបាកជនកន្តិ បវត្តា កម្មកថា. សទ្ទោ វិបាកោតិ បវត្តា កថា. សឡាយតនំ វិបាកោតិ បវត្តា កថា. មគ្គំ វិនាបិ សត្តក្ខត្តុបរមោតិកថា. តថា កោលំកោលឯកពីជិកថាសុបិ. ទិដ្ឋិសម្បន្នោ ជីវិតា វោរោបេតីតិកថា. ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស អបាយទុគ្គតិយា សទ្ធិំ រូបាទិតណ្ហាសង្ខាតទុគ្គតិបហីនាតិ បវត្តា ទុគ្គតិកថា. សត្តមភវិកស្ស តណ្ហាសម្ភវតោ ទុគ្គតិ អប្បហីនាតិ បវត្តា សត្តមភវិកកថា.

សង្ឃភេទាទិកប្បដ្ឋំ កម្មំ កត្វា តេន មហាកប្បំ អសីតិភាគំ កត្វា តតោ ឯកភាគមត្តំ កាលំ អាយុកប្បំ និរយេ បច្ចន្តីតិ អគ្គហេត្វា សកលំ មហាកប្បំ បច្ចន្តិ, វិនស្សមានេបិ កប្បេ ចក្កវាឡន្តរេសុ បច្ចន្តីតិ បវត្តា កប្បដ្ឋកថា. សង្ឃភេទកោ អប្បនាកុសលានិ វិយ កាមាវចរកុសលម្បិ ន បដិលភតីតិ បវត្តា កុសលបដិលាភកថា. អង្គសម្បន្នាយ អាណត្តិយា អភាវេបិ មាតុឃាតាទិអានន្តរិយកម្មបយោជកោ មិច្ឆត្តនិយតោ ឯវាតិ បវត្តា អនន្តរាបយុត្តកថា. អនិយតធម្មេសុបិ កេចិ កុសលសម្បយុត្តានិយតា អត្ថីតិ បវត្តា និយតស្ស និយាមកថា. នីវរណេហិ និវុតេន បដិច្ឆន្នេនេវ ចិត្តេន នីវរណំ បជហន្តីតិ បវត្តា និវុតកថា. សម្មុខីភូតំ សំយោជនមេវ ជហតីតិ បវត្តា សម្មុខីភូតកថា. សមាបន្នោ ច ឈានារម្មណនិកន្តិយា ឈានំ អស្សាទេតីតិ បវត្តា សមាបន្នោ អស្សាទេតីតិកថា. ទុក្ខវេទនាយបិ រាគស្សាទវេទនា ហោតីតិ បវត្តា អស្សាតរាគកថា. ធម្មតណ្ហា អព្យាកតាតិកថា. ធម្មតណ្ហា ន ទុក្ខសមុទយោតិកថា.

កុសលំ វា អកុសលស្ស, អកុសលំ វា កុសលស្ស អនន្តរា ឧប្បជ្ជន្តីតិ បវត្តា កុសលាកុសលបដិសន្ទហនកថា. គព្ភសេយ្យកានម្បិ ពីជមត្តំ សឡាយតនំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជតីតិ បវត្តា សឡាយតនុប្បត្តិកថា. បញ្ចវិញ្ញាណានិ អញ្ញមញ្ញស្ស អនន្តរា ឧប្បជ្ជន្តីតិ បវត្តា អនន្តរបច្ចយកថា. សម្មាវាចាកម្មន្តវិញ្ញត្តិយោ អរិយរូបន្តិកថា. កាមរាគាទិតោ អញ្ញោ អនុសយោតិកថា. កិលេសបរិយុដ្ឋានំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថា. យថា កាមរាគោ កាមធាតុយំ បរិយាបន្នោ, ឯវំ រូបរាគអរូបរាគា រូបារូបភូមិយំ បរិយាបន្នាតិ បវត្តា បរិយាបន្នកថា. ទ្វយំ ទិដ្ឋិគតំ អព្យាកតន្តិកថា. ទិដ្ឋិគតំ អបរិយាបន្នន្តិកថា. យោ យេសំ ហេតុបច្ចយោ, សោ បុន តេសំ សហជាតាទិបច្ចយោ ន ហោតិ, ឯកធាវ ឯកស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ បវត្តា បច្ចយតាកថា. អវិជ្ជាវ សង្ខារានំ បច្ចយោ, ន បន សង្ខារា អវិជ្ជាយាតិ បវត្តា អញ្ញមញ្ញបច្ចយកថា. កាលទ្ធានា ឥមេ បរិនិប្ផន្នេន បញ្ញត្តិមត្តាតិ បវត្តា អទ្ធាកថា. ឯវំ ខណលយមុហុត្តកថា. អញ្ញស្ស អាសវស្ស អភាវា អាសវា អនាសវាតិ បវត្តា អាសវកថា. លោកុត្តរានំ ធម្មានំ ជរាមរណំ លោកុត្តរន្តិ បវត្តា ជរាមរណកថា. និរោធសមាបត្តិ លោកុត្តរាតិ បវត្តា សញ្ញាវេទយិតកថា. សា លោកិយាតិ បវត្តា ទុតិយសញ្ញាវេទយិតកថា. និរោធសមាបន្នោបិ កាលំ ករេយ្យាតិ បវត្តា តតិយសញ្ញាវេទយិតកថា. និរោធសមាបត្តិ អសញ្ញសត្តុបិកាតិកថា. កម្មតោ អញ្ញោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ កម្មូបចយោតិកថា.

ពលប្បត្តា ពុទ្ធាទយោ ឥទ្ធិពលេន សត្តានំ ចិត្តំ រាគាទិអនុប្បត្តិយា និគ្គណ្ហន្តីតិ បវត្តា និគ្គហកថា. ឯវំ កុសលុប្បត្តិយា បរចិត្តបគ្គហនកថា. ពុទ្ធា ឥទ្ធិយា បរេសំ សុខំ ទេន្តីតិ បវត្តា សុខានុប្បទានកថា. ‘‘សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ មនសិករោតោ អតីតាទិភេទភិន្នេ សព្ពេ សង្ខារេ អារម្មណវសេន ឯកតោ អធិគណ្ហាតីតិ បវត្តា អធិគយ្ហមនសិការកថា. រូបំ ហេតុកន្តិកថា. ឯវំ រូបំ សហេតុកន្តិកថា. រូបំ កុសលាកុសលន្តិកថា. រូបំ វិបាកោតិកថា, យថា កាមាវចរកម្មេន ជាតំ រូបំ កាមាវចរំ, ឯវំ រូបាវចរារូបាវចរកម្មេហិ ជាតំ រូបំ រូបាវចរារូបាវចរន្តិកថា. រូបរាគោ រូបធាតុយា, អរូបរាគោ ច អរូបធាតុយា បរិយាបន្នោតិកថា.

អត្ថិ អរហតោ បុញ្ញូបចយោតិកថា. នត្ថិ អរហតោ អកាលមច្ចូតិកថា. យំ កិញ្ចិ ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពមិទំ កម្មតោតិកថា. ឥន្ទ្រិយពទ្ធមេវ ទុក្ខំ, ន សព្ពេ សង្ខារាតិ បវត្តា ឥន្ទ្រិយពទ្ធកថា. សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា ឋបេត្វា អរិយមគ្គន្តិកថា. មគ្គផលានេវ សង្ឃោ នាម, ន ច តានិ ទក្ខិណំ បដិគ្គណ្ហន្តិ, តស្មា ន វត្តព្ពំ សង្ឃោ ទក្ខិណំ បដិគ្គណ្ហាតីតិកថា. តថា ន វត្តព្ពំ សង្ឃោ ទក្ខិណំ វិសោធេតីតិកថា. ន វត្តព្ពំ សង្ឃោ ភុញ្ជតីតិកថា. ន វត្តព្ពំ សង្ឃស្ស ទិន្នំ មហប្ផលន្តិកថា. ពុទ្ធា ន កិញ្ចិ ភុញ្ជន្តិ, តស្មា ន វត្តព្ពំ ពុទ្ធស្ស ទិន្នំ មហប្ផលន្តិកថា. ទាយកតោ ទានំ វិសុជ្ឈតិ, ន បដិគ្គាហកតោតិ បវត្តា ទក្ខិណាវិសុទ្ធិកថា.

ពុទ្ធា តុសិតលោកេ ឯវ និព្ពត្តន្តិ, ន មនុស្សលោកេ. ឯត្ថ ហិ និម្មិតរូបមត្តំ ទស្សេន្តីតិ បវត្តា មនុស្សលោកកថា. និម្មិតរូបំ ធម្មំ ទេសេតិ, ន ពុទ្ធោតិ បវត្តា ធម្មទេសនាកថា. រាគោវ ករុណា នាម, តតោ នត្ថិ ពុទ្ធានំ ករុណាតិកថា. ពុទ្ធានំ ឧច្ចារបស្សាវោ អញ្ញេ គន្ធជាតេ អតិវិយ អធិគណ្ហាតីតិ បវត្តា គន្ធជាតកថា. ពុទ្ធា ឯកេន មគ្គេន ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ សច្ឆិករោន្តីតិ បវត្តា ឯកមគ្គកថា. បរិកម្មាទិំ វិនាវ បឋមាទិជ្ឈានា ទុតិយាទិជ្ឈានំ សង្កមតីតិ បវត្តា ឈានសង្កន្តិកថា. បញ្ចកនយេ អវិតក្កវិចារមត្តំ ឈានំ វិសុំ ឈានំ នាម ន ហោតិ, ឈានន្តរិកំ នាម ហោតីតិ បវត្តា ឈានន្តរិកកថា. សមាបន្នោ សទ្ទំ សុណាតីតិកថា. វិញ្ញាណំ វិនា បសាទចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិកថា.

តេកាលិកេ កិលេសេ បជហតីតិ បវត្តា កិលេសប្បជហនកថា. និព្ពានសង្ខាតាបិ សុញ្ញតា សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នាតិ បវត្តា សុញ្ញតកថា. អសង្ខតមេវ សាមញ្ញផលន្តិកថា. យេសំ កេសញ្ចិ ធម្មានំ បដិលាភា អសង្ខតាតិ បវត្តា បត្តិកថា. សព្ពធម្មានំ សភាវសង្ខាតា តថតា អសង្ខតាតិ បវត្តា តថតាកថា. អនវជ្ជដ្ឋេន និព្ពានម្បិ កុសលន្តិកថា. អានន្តរិយាទិំ វិនាបិ អត្ថិ បុថុជ្ជនស្ស អច្ចន្តនិយាមតាតិកថា. លោកិយសទ្ធាទយោ ន ឥន្ទ្រិយានីតិ បវត្តា ឥន្ទ្រិយកថា.

អសញ្ចិច្ចាបិ អានន្តរិកោ ហោតីតិ បវត្តា អសញ្ចិច្ចកថា. នត្ថិ បុថុជ្ជនស្ស ញាណន្តិ បវត្តា ញាណកថា. នេរយិកានំ កម្មានេវ និរយបាលរូបេន វធេន្តិ, ន និរយបាលាតិ បវត្តា និរយបាលកថា. អត្ថិ ទេវេសុ តិរច្ឆានាតិកថា. វិរតិត្តយំ ចិត្តវិប្បយុត្តំ, បញ្ចង្គិកោវ មគ្គោតិ បវត្តា មគ្គកថា. បដិច្ចសមុប្បាទេសុ ញាណំ លោកុត្តរន្តិ បវត្តា ញាណកថា.

តិស្សោ សង្គីតិយោ អារព្ភ សាសនំ នវំ កតន្តិ បវត្តា សាសនកថា. បុថុជ្ជនោ ឯកក្ខណេ តេធាតុកេហិ ធម្មេហិ អវិវិត្តោតិ បវត្តា អវិវិត្តកថា. ញេយ្យាវរណហេតុកំ កិញ្ចិ សំយោជនំ អប្បហាយបិ អរហា ហោតីតិ បវត្តា សំយោជនកថា. ‘‘សង្ខារា និច្ចា ហោន្តុ, រុក្ខា និច្ចបុប្ផផលាទិយុត្តា ខេមិនោ ហោន្តូ’’តិអាទិនា យថាធិប្បាយំ ឥទ្ធិ បវត្តតីតិ បវត្តា ឥទ្ធិកថា. ពុទ្ធានំ សរីរអាយុបភាវេមត្តតោ អញ្ញាបិ វេមត្តតា អត្ថីតិ បវត្តា ពុទ្ធកថា. ឯកស្មិំ ខណេ សព្ពលោកធាតូសុ អនេកេ ពុទ្ធា សន្តីតិ បវត្តា សព្ពទិសាកថា. សព្ពេ ធម្មា និយតាតិ បវត្តា ធម្មកថា. សព្ពកម្មានិ ផលទានេ និយតានីតិ បវត្តា កម្មកថា.

អរហា អសព្ពញ្ញុភាវេន សព្ពញ្ញុវិសយេ កិញ្ចិ សំយោជនំ អប្បហាយ បរិនិព្ពាតីតិ បវត្តា បរិនិព្ពានកថា. អរហា កុសលចិត្តោ បរិនិព្ពាយតីតិ បវត្តា កុសលចិត្តកថា. អរហា អានេញ្ជេ សណ្ឋិតោ បរិនិព្ពាយតីតិ បវត្តា អានេញ្ជកថា. អត្ថិ គព្ភសេយ្យាយ ធម្មាភិសមយោ, អត្ថិ គព្ភសេយ្យាយ អរហត្តប្បត្តិ, សុបិនន្តេ ធម្មាភិសមយោ, អរហត្តប្បត្តិ ចាតិ បវត្តា តិស្សោបិ កថា. សព្ពំ សុបិនចិត្តំ អព្យាកតន្តិកថា. ខណិកតាយ ចិត្តានំ នត្ថិ អាសេវនបច្ចយតាតិកថា. សព្ពេ សង្ខតា ឯកចិត្តក្ខណិកាតិ បវត្តា ខណិកកថា.

ឥត្ថិយា សទ្ធិំ ឯកតោ សម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមាតិ បូជាទិំ កត្វា ឯកាធិប្បាយប្បត្តស្ស ភិក្ខុនោ មេថុនោ ធម្មោ បដិសេវិតព្ពោតិ បវត្តា ឯកាធិប្បាយកថា. បាបភិក្ខូសុ មេថុនំ បដិសេវន្តេសុ អរហន្តានំ វណ្ណេន អមនុស្សា មេថុនំ បដិសេវន្តីតិ បវត្តា អរហន្តវណ្ណកថា. កេចិ សត្តា អត្តនោ ឥស្សរិយេន កាមការិកាវសេន វិនិបាតំ គច្ឆន្តិ, ន កម្មវសេនាតិ បវត្តា ឥស្សរិយកាមការិកាកថា. ន រាគោ រាគបតិរូបកោតិអាទិ បតិរូបកថា. ខន្ធាយតនាទយោ អបរិនិប្ផន្នាតិ បវត្តា អបរិនិប្ផន្នកថាតិ សាធិកទ្វិសតកថា. បាឡិយំ អដ្ឋមុខវាទយុត្តិវសេនេវ សម្មិតិយាទីនំ ភិន្នលទ្ធិកានំ លទ្ធិភេទវសេន នានាបការតោ វិភត្តា, តា បន សព្ពកថា បុគ្គលកថាវ. តា តំតំលទ្ធិភេទវសេន សង្ខេបតោបិ វុច្ចមានា អតិភារិយំ គន្ថំ ករោន្តិ, តស្មា ន វិត្ថារិតា. តំ បន នយំ ឥច្ឆន្តេហិ បាឡិអដ្ឋកថាសុ (កថា. ១ អាទយោ; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) ឯវ វិត្ថារតោ គហេតព្ពោតិ អយមេត្ថ បាឡិនយេន សទ្ធិំ អត្ថវិនិច្ឆយោ.

មោហវិច្ឆេទនិយា អភិធម្មមាតិកត្ថវណ្ណនាយ

កថាវត្ថុមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.