៦. យមកមាតិកា

មូលយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

ឥទានិ យមកមាតិកាយ សំវណ្ណនានយោ ហោតិ. សា បនេសា មូលយមកមាតិកា ខន្ធអាយតនធាតុសច្ចសង្ខារអនុសយចិត្តធម្មឥន្ទ្រិយយមកមាតិកាតិ ទសវិធា ហោតិ. កេនដ្ឋេន ចេត្ថ យមកន្តិ? យុគឡដ្ឋេន. យុគឡំ ហិ ‘‘យមកបាដិហារិយំ’’, ‘‘យមកសាលា’’តិអាទីសុ ‘‘យមក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥតិ យុគឡសង្ខាតានំ យមកានំ វសេន ទេសិតត្តា ឥមេសុ ទសសុ ឯកេកម្បិ, ឯតេសំ វិភជនត្តា និទ្ទេសោបិ, សព្ពេសំ សមូហត្តា បករណម្បិ យមកំ នាម. ឥធ បនេតា និទ្ទេសយមកំ ឧបាទាយ ‘‘យមកមាតិកា’’ត្វេវ វុត្តា, តាសំ បន ទសន្នំ យមកមាតិកានំ មូលយមកមាតិកា អាទិ. តត្ថាបិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលមូលា. យេ វា បន កុសលមូលា, សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ ឥទំ យមកំ អាទិ. តស្ស កុសលមូលសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ វសេន អត្ថយមកន្តិ វា, តេសញ្ញេវ អត្ថានំ អនុលោមតោ បដិលោមតោ បវត្តបាឡិធម្មវសេន ធម្មយមកន្តិ វា, អនុលោមបដិលោមតោ បវត្តបុច្ឆាវសេន បុច្ឆាយមកន្តិ វា តិធា យមកភាវោ វេទិតព្ពោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទានិ ឥមេសំ យមកានំ វសេន ទេសិតាយ ឥមិស្សា មូលយមកមាតិកាយ តាវ នយយមកបុច្ឆាអត្ថវារប្បភេទវសេន បាឡិវវត្ថានំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – កុសលត្តិកមាតិកាយ ហិ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ ឥទំ អាទិបទំ និស្សាយ មូលនយោ មូលមូលនយោ មូលកនយោ មូលមូលកនយោតិ ឥមេ ចត្តារោ នយា ហោន្តិ. តេសុ ឯកេកស្មិំ នយេ មូលយមកំ ឯកមូលយមកំ អញ្ញមញ្ញមូលយមកន្តិ តីណិ តីណិ យមកានីតិ ទ្វាទស យមកានិ. ឯកេកស្មិំ យមកេ អនុលោមបដិលោមវសេន ទ្វេ ទ្វេ បុច្ឆាតិ ចតុវីសតិ បុច្ឆា, ឯកេកបុច្ឆាយ សន្និដ្ឋានសំសយវសេន ទ្វេ ទ្វេ អត្ថាតិ អដ្ឋចត្តាលីស អត្ថា.

តត្ថ យេ កេចិ កុសលាតិ កុសលេសុ ‘‘កុសលា នុ ខោ, ន កុសលា នុ ខោ’’តិ សន្ទេហាភាវតោ ឥមស្មិំ បទេ សន្និដ្ឋានត្ថោ វេទិតព្ពោ. សព្ពេ តេ កុសលមូលាតិ ‘‘សព្ពេ តេ កុសលា ធម្មា កុសលមូលា នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិ ឯវំ វិមតិវសេន បុច្ឆិតត្តា ឥមស្មិំ បទេ សំសយត្ថោ វេទិតព្ពោ. សោ ច ខោ វេនេយ្យានំ សំសយដ្ឋានេ សំសយំ ទីបេត្វា តំវិនោទនត្ថំ ភគវតា វុត្តោ, តថាគតស្ស បន សំសយដ្ឋានំ នាម នត្ថិ. ឥតោ បរេសុបិ បុច្ឆាបទេសុ ឯសេវ នយោ. យថា ច កុសលបទំ និស្សាយ ឥមេ ចតុនយាទយោ ហោន្តិ, អកុសលបទំ និស្សាយបិ តថេវ, អព្យាកតបទំ និស្សាយបិ តថេវ, កុសលាទីនិ តីណិបិ បទានិ ឯកតោ កត្វា និទ្ទិដ្ឋំ នាមបទំ និស្សាយ តថេវាតិ កុសលត្តិកមាតិកាយ ចតូសុ បទេសុ សព្ពេបិ សោឡស នយា, អដ្ឋចត្តាលីស យមកានិ, ឆន្នវុតិ បុច្ឆា, ទ្វានវុតិសតំ អត្ថា ច ឧទ្ទេសវសេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯត្តាវតា មូលវារោ ហេតុវារោ និទានវារោ សម្ភវវារោ បភវវារោ សមុដ្ឋានវារោ អាហារវារោ អារម្មណវារោ បច្ចយវារោ សមុទយវារោតិ សព្ពេបិ ទស វារា ហោន្តិ. តត្ថ មូលវារេ អាគតបរិច្ឆេទេនេវ អវសេសេសុបិ នយាទយោ វេទិតព្ពា. បាឡិ បនេត្ថ អតិសំខិត្តា. ឥតិ សព្ពេសុបិ ទសសុ វារេសុ សដ្ឋិសតំ នយា, អសីតិអធិកានិ ចត្តារិ យមកសតានិ, សដ្ឋិអធិកានិ នវ បុច្ឆាសតានិ, វីសាធិកានិ ឯកូនវីសតិ អត្ថសតានិ ច ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ វេទិតព្ពានិ.

ឯវមេត្ថ នយយមកបុច្ឆា អត្ថវារប្បភេទវសេន បាឡិវវត្ថានំ វិទិត្វា ឥទានិ តស្សា អនុត្តានបទត្ថានុសារេនេវ វិភង្គនយសហិតោ សង្ខេបត្ថវណ្ណនានយោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – តត្ថ យេ កេចីតិ អនវសេសវចនំ. កុសលា ធម្មាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកា និស្សត្តសភាវា. សព្ពេ តេ កុសលមូលាតិ កិំ តេ សព្ពេយេវ កុសលមូលា ហោន្តីតិ បុច្ឆា. ឥមានិ បន វិស្សជ្ជនមាតិកាយ នត្ថិ. យមកមាតិកាយ ហិ សព្ពត្ថ បុច្ឆាបទានេវ ឧទ្ធដានិ, ន វិស្សជ្ជនានីតិ. វិស្សជ្ជនានិ បន និទ្ទេសេយេវ វុត្តានិ, តស្មា សព្ពត្ថ និទ្ទេសនយេនេវ វិស្សជ្ជនមុខំ ទស្សយិស្សាម. ឥមិស្សាវ ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលមូលា’’តិ បុច្ឆាយ វិភង្គនយេន ឥទំ វិស្សជ្ជនមុខំ. ‘‘តីណេវ កុសលមូលានិ, អវសេសា កុសលា ធម្មា ន កុសលមូលា’’តិ តស្សា ចាយមត្ថោ – ន តេ សព្ពេ កុសលា ធម្មា កុសលមូលានិ ហោន្តិ, អលោភាទីនិ បន តីណេវ កុសលមូលានីតិ. យេ វា បន កុសលមូលា តយោ អលោភាទយោ កុសលានំ មូលាតិ វុត្តា, សព្ពេ តេ កុសលា ធម្មាតិ កិំ តេ សព្ពេ តយោបិ ធម្មា កុសលាតិ បុច្ឆា. តស្សា និទ្ទេសេ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. តស្ស តេសំ តិណ្ណំ មូលានំ កុសលភាវម្បិ សម្បដិច្ឆាមីតិ អត្ថោ. អយំ តាវ មូលនយេ មូលយមកនយោ.

ឯកមូលយមកេ បន សព្ពេ តេ កុសលមូលេន ឯកមូលាតិ គណនដ្ឋេន ឯកមូលកំ អគ្គហេត្វា សមានត្ថេន គហេតព្ពា, អយំ ហេត្ថ អត្ថោ – ‘‘សព្ពេ តេ កុសលមូលេន ឯកំ សមានំ មូលំ ឯតេសន្តិ ឯកមូលា’’តិ. យំ ផស្សស្ស មូលំ, កិំ តទេវ វេទនាទីនន្តិ អយំ បុច្ឆា. អថ នេសំ តថាភាវំ សម្បដិច្ឆនវសេន ‘‘អាមន្តា’’តិ វិភង្គេ វិស្សជ្ជនំ. យេ វា បន កុសលមូលេន ឯកមូលា, សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលាតិ បុច្ឆា. តស្សា បន កុសលចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កុសលមូលេន ឯកមូលមេវ, ន កុសលំ, ផស្សាទិធម្មជាតំ បន កុសលមូលេន ឯកមូលញ្ចេវ កុសលញ្ចាតិ ឥទំ វិស្សជ្ជនំ. យថេវ ហិ ផស្សាទីនំ អលោភាទយោ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន ហេតុបច្ចយត្តា មូលំ, តថា តំសមុដ្ឋានរូបស្សាបីតិ តំរូបម្បិ អរូបធម្មេហិ សទ្ធិំ សមានមូលន្តិ វុច្ចតិ, ន បន កុសលំ អនវជ្ជសុខវិបាកត្តាភាវា. ឯកមូលយមកនយោ.

អញ្ញមញ្ញមូលយមកេ បន ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ អបុច្ឆិត្វា ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆា កតា. កស្មា? ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន តស្សេវត្ថស្ស សម្ភវទស្សនត្ថំ, កុសលសមុដ្ឋានរូបស្សាបិ សម្បិណ្ឌនត្ថញ្ច. អញ្ញមញ្ញមូលាតិ សព្ពេវ តេ កិំ អញ្ញមញ្ញស្ស ហេតុបច្ចយដ្ឋេន មូលានិ ហោន្តីតិ បុច្ឆា. តស្សា យានិ ទ្វេ តីណិ មូលានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តានេវ ឯកមូលានិ ចេវ អញ្ញមញ្ញមូលានិ ច, អវសេសា កុសលមូលសហជាតា រូបារូបធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលាវ, ន ច អញ្ញមញ្ញមូលាតិ វិស្សជ្ជនំ. តស្សេវ បដិលោមនយេ សព្ពេ តេ អញ្ញមញ្ញមូលា អលោភាទយោ កុសលាតិ បុច្ឆា. អាមន្តាតិ វិស្សជ្ជនំ. មូលនយោ.

យថា ច មូលនយេ មូលយមកឯកមូលយមកអញ្ញមញ្ញមូលយមកវសេន ឆព្ពិធា បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយា វុត្តា, ឯវំ មូលមូលនយាទីសុបិ វេទិតព្ពា. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – សព្ពេ តេ កុសលមូលមូលាតិ សព្ពេ តេ កុសលមូលសង្ខាតា មូលា, កុសលមូលមូលាត្វេវ អត្ថោ. ឯកមូលមូលាតិ សមានដ្ឋេន ឯកមេវ មូលមូលំ ឯតេសន្តិ ឯកមូលមូលា, សមានមូលមូលាត្វេវ អត្ថោ. អញ្ញមញ្ញមូលមូលាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស មូលំ អញ្ញមញ្ញមូលំ, តំ ហេតុបច្ចយដ្ឋេន មូលំ ឯតេសន្តិ អញ្ញមញ្ញមូលមូលា, អញ្ញមញ្ញមូលមូលាត្វេវ អត្ថោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ. មូលមូលនយោ.

មូលកនយេ បន សព្ពេ តេ កុសលមូលកាតិ សព្ពេ តេ កុសលា ហេតុបច្ចយដ្ឋេន កុសលភូតំ មូលំ ឯតេសន្តិ កុសលមូលកាតិ បុច្ឆា. អាមន្តាតិ វិស្សជ្ជនំ. ‘‘យេ វា បន កុសលមូលកា, សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បុច្ឆា. យំ រូបំ, តំ ឋបេត្វា សេសំ កុសលន្តិ វិស្សជ្ជនំ, សេសំ តាទិសមេវាតិ. មូលកនយោ.

មូលមូលកនយេ បន កុសលមូលមូលកាតិ កុសលមូលសង្ខាតំ មូលំ ឯតេសន្តិ កុសលមូលមូលកា. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

អយំ តាវ កុសលបទេសុ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ. អកុសលបទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – អកុសលបទមូលេសុ ឯកមូលយមកេ ‘‘យេ កេចិ អកុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ អកុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បឋមបុច្ឆាយ ‘‘អហេតុកំ អកុសលំ អកុសលមូលេន ឯកមូល’’ន្តិ និទ្ទេសេ វិស្សជ្ជនំ កតំ. តត្ថ អហេតុកំ អកុសលន្តិ ទ្វីសុ មោហមូលចិត្តេសុ មោហំ សន្ធាយ វុត្តំ, អព្យាកតបទមូលេសុ ឯកមូលយមកេ ‘‘យេ កេចិ អព្យាកតា ធម្មា, សព្ពេ តេ អព្យាកតមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘អហេតុកំ អព្យាកតំ ឋបេត្វា សេសា អព្យាកតមូលេន ឯកមូលកា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ អហេតុកំ អព្យាកតន្តិ អដ្ឋារសាហេតុកចិត្តុប្បាទា, រូបំ, និព្ពានញ្ច. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ សហេតុកអព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានរូបម្បិ អព្យាកតមូលេន ឯកមូលមេវ, តំ បន អព្ពោហារិកំ កត្វា និទ្ទេសេ ឯកតោ លព្ភមានកវសេនបេតំ វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

នាមបទមូលេសុ ច ‘‘យេ កេចិ នាមា ធម្មា, សព្ពេ តេ នាមមូលា’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘នវេវ នាមមូលានិ, អវសេសា នាមា ធម្មា, ន នាមមូលា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. ឯកមូលនយេ បនេត្ថ ‘‘យេ កេចិ នាមា ធម្មា, សព្ពេ តេ នាមមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆា. ‘‘អហេតុកំ នាមំ ឋបេត្វា សេសំ នាមមូលេន ឯកមូល’’ន្តិ វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ អហេតុកចិត្តុប្បាទវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តមោហនិព្ពានវសេន អហេតុកំ នាមំ វេទិតព្ពំ. សេសំ សព្ពត្ថ កុសលបទេ វុត្តានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ. អយំ មូលវារេ នយោ.

ឥតោ បរេសុ ហេតុវារាទីសុ នវសុ វារេសុ មូលវារសទិសោវ សព្ពត្ថ សំវណ្ណនានយោ. ហេតុអាទិបទមត្តមេវ ហេត្ថ វិសេសោ, តានិ ច មូល-សទ្ទបរិយាយតោ អលោភាទិហេតុកានេវ. អលោភាទយោ ហិ សហជាតធម្មសង្ខាតស្ស អត្តនោ ផលស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋេន មូលំ. តស្ស និប្ផាទនត្ថំ ហិនោតិ បវត្តតីតិ ហេតុ, ‘‘ហន្ទ នំ គណ្ហថា’’តិ ទស្សេន្តំ វិយ អត្តនោ ផលំ និទេតីតិ និទានំ. ឯតស្មា ផលំ សម្ភវតីតិ សម្ភវោ. បភវតីតិ បភវោ. សមុដ្ឋាតិ តំ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា សមុដ្ឋានំ. តំ អាហរតីតិ អាហារោ. អបដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋេន តេន អាលម្ពីយតីតិ អាលម្ពណំ. ឯតំ បដិច្ច តំ ឯតីតិ បច្ចយោ. ឯតស្មា តំ សមុទេតីតិ សមុទយោ. សព្ពំ ការណបរិយាយេន វុត្តា ‘‘មូលំ ហេតុ និទានញ្ចា’’តិ គាថា ទសន្នម្បិ វារានំ ឧទ្ទានគាថា នាម. អយំ មូលយមកមាតិកត្ថវណ្ណនានយោ.

ខន្ធយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

ខន្ធយមកបាឡិយា បន បាឡិវវត្ថានំ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ បទំ អាទិំ កត្វា យាវ ‘‘ន ខន្ធា ន សង្ខារា’’តិ បទំ, តាវ បវត្តា អយំ ខន្ធយមកមាតិកា នាម. សា បណ្ណត្តិវារស្ស ‘‘ឧទ្ទេសវារោ’’តិបិ ‘‘បុច្ឆាវារោ’’តិបិ វុច្ចតិ. សោ ច បទសោធនវារោ បទសោធនមូលចក្កវារោ សុទ្ធខន្ធវារោ សុទ្ធខន្ធមូលចក្កវារោតិ ចតូហិ នយវារេហិ បដិមណ្ឌិតោ. តត្ថ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទិនា នយេន បទមេវ សោធេត្វា គតោ បទសោធនវារោ នាម. សោ អនុលោមបដិលោមវសេន ទុវិធោ ហោតិ. តស្ស អនុលោមវារេ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទីនិ បញ្ច យមកានិ. បដិលោមវារេបិ ‘‘ន រូបំ ន រូបក្ខន្ធោ, ន រូបក្ខន្ធោ ន រូប’’ន្តិអាទិនា បញ្ច វារា.

តតោ បរំ តេសញ្ញេវ បទសោធនវារេ សោធិតានំ ខន្ធានំ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា នយេន ឯកេកខន្ធមូលកានិ ចត្តារិ ចត្តារិ ចក្កានិ ពន្ធិត្វា គតោ បទសោធនមូលកានំ ចក្កានំ អត្ថិតាយ បទសោធនមូលចក្កវារោ នាម. សោបិ អនុលោមបដិលោមវសេន ទុវិធោ ហោតិ. តស្ស អនុលោមវារេ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទីនិ ឯកេកខន្ធមូលកានិ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា វីសតិ យមកានិ. បដិលោមវារេបិ ‘‘ន រូបំ ន រូបក្ខន្ធោ, ន ខន្ធា ន វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទីនិ វីសតិមេវ.

តតោ បរំ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទិនា នយេន សុទ្ធខន្ធវសេនេវ គតោ សុទ្ធខន្ធវារោ នាម. សោបិ អនុលោមបដិលោមវសេន ទុវិធោ ហោតិ. តស្ស អនុលោមវារេ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទីនិ បញ្ច យមកានិ. បដិលោមវារេបិ ‘‘ន រូបំ ន ខន្ធោ, ន ខន្ធា ន រូប’’ន្តិអាទីនិ បញ្ចេវ.

តតោ បរំ តេសញ្ញេវ សុទ្ធខន្ធានំ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនា’’តិអាទិនា នយេន ឯកេកខន្ធមូលកានិ ចត្តារិ ចត្តារិ ចក្កានិ ពន្ធិត្វា គតោ សុទ្ធខន្ធមូលកានំ ចក្កានំ អត្ថិតាយ សុទ្ធខន្ធមូលចក្កវារោ នាម. សោបិ អនុលោមបដិលោមវសេន ទុវិធោ ហោតិ. តស្ស អនុលោមវារេ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនា’’តិអាទីនិ ឯកេកខន្ធមូលកានិ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា វីសតិ យមកានិ. បដិលោមវារេបិ ‘‘ន រូបំ ន ខន្ធោ, ន ខន្ធា ន វេទនា’’តិអាទីនិ វីសតិមេវ. ឯវមេត្ថ ចតូសុ នយវារេសុ ឯកំ យមកសតំ, ទ្វេ បុច្ឆាសតានិ, ឯកេកបុច្ឆាយ សន្និដ្ឋានសំសយវសេន ទ្វេ ទ្វេ អត្ថេ កត្វា ចត្តារិ ច អត្ថសតានិ ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ វេទិតព្ពានិ.

ឯវមេតិស្សា បាឡិវវត្ថានំ វិទិត្វា ឥទានិ អនុត្តានបទត្ថានុសារេន វិភង្គនយសហិតសង្ខេបត្ថវណ្ណនានយោ ឯវំ វេទិតព្ពោ. បញ្ចក្ខន្ធាតិ អយំ យមកវសេន បុច្ឆិតព្ពានំ ខន្ធានំ ឧទ្ទេសោ. រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ តេសញ្ញេវ បភេទតោ នាមវវត្ថានំ. តតោ បរំ បទសោធនវារាទយោ ចត្តារោ នយវារា. តត្ថ រូបំ រូបក្ខន្ធោតិ យំ កិញ្ចិ ‘‘រូប’’ន្តិ វុច្ចតិ, សព្ពំ តំ ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិ បុច្ឆតីតិ វចនសោធនត្ថំ បុច្ឆា. តស្សា ច ‘‘បិយរូបំ សាតរូបំ រូបំ ន រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូបញ្ចេវ រូបក្ខន្ធោ ចា’’តិ ឥទំ និទ្ទេសនយេន វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ បិយរូបំ សាតរូបន្តិអាទីសុ យំ ‘‘រូប’’ន្តិ វុត្តំ, តំ រូបមេវ ន រូបក្ខន្ធោ. យោ បន ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តោ, សោ ‘‘រូប’’ន្តិបិ ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ ឯត្ថ បន ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ រូបក្ខន្ធស្ស និយមេន រូបន្តិ វត្តព្ពត្តា. វេទនា វេទនាក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ, វេទនាក្ខន្ធោ វេទនាតិ បុច្ឆាយ ច ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. សញ្ញាសញ្ញាក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ ‘‘បបញ្ចសញ្ញា’’តិអាទីសុ អាគតា ទិដ្ឋិសញ្ញា សញ្ញា ន សញ្ញាក្ខន្ធោ, សញ្ញាក្ខន្ធោ សញ្ញា ចេវ សញ្ញាក្ខន្ធោ ចាតិ វិស្សជ្ជនំ. សញ្ញាក្ខន្ធោ សញ្ញាតិ បុច្ឆាយ ច ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. សង្ខារា សង្ខារក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិអាទីសុ អាគតោ សង្ខារក្ខន្ធោ, តតោ អវសេសា សង្ខតធម្មា សង្ខារា ន សង្ខារក្ខន្ធោតិ វិស្សជ្ជនំ. សង្ខារក្ខន្ធោ សង្ខារាតិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ វិញ្ញាណន្តិ បុច្ឆាយ ច ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ.

បដិលោមវារេ ន រូបំ ន រូបក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. តស្ស រូប-សទ្ទវចនីយា ធម្មា រូបក្ខន្ធោ ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. ន រូបក្ខន្ធោ ន រូបន្តិ បុច្ឆាយ រូបក្ខន្ធវិរហិតា ‘‘បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិ វុត្តា ធម្មា ន រូបក្ខន្ធោ, រូបំ, បិយរូបសាតរូបរូបក្ខន្ធវិរហិតា បន ធម្មា ន រូបក្ខន្ធោ ចេវ ន រូបញ្ចាតិ វិស្សជ្ជនំ. ន វេទនា ន វេទនាក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ, ន វេទនាក្ខន្ធោ ន វេទនាតិ បុច្ឆាយ, ន សញ្ញា ន សញ្ញាក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ ច ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. ន សង្ខារា ន សង្ខារក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. ន សញ្ញាក្ខន្ធោ ន សញ្ញាតិ បុច្ឆាយ បន ទិដ្ឋិសញ្ញា ន សញ្ញាក្ខន្ធោ, សញ្ញា, តំ ទិដ្ឋិសញ្ញំ, សញ្ញាក្ខន្ធញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា ន ចេវ សញ្ញា ន ច សញ្ញាក្ខន្ធោតិ វិស្សជ្ជនំ. ន សង្ខារា ន សង្ខារក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. ន សង្ខារក្ខន្ធោ ន សង្ខារាតិ បុច្ឆាយ សង្ខារក្ខន្ធំ ឋបេត្វា អវសេសសង្ខតធម្មា ន សង្ខារក្ខន្ធោ, សង្ខារា, អសង្ខតា បន ធាតុ ន ចេវ សង្ខារា ន ច សង្ខារក្ខន្ធោតិ វិស្សជ្ជនំ. ន វិញ្ញាណំ ន វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ, ន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ន វិញ្ញាណន្តិ បុច្ឆាយ ច ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. ឥមិនាវ នយេន ឥតោ បរេសុបិ សព្ពត្ថ វិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោ, វិសេសមត្តមេវ បន វក្ខាម.

បទសោធនមូលចក្កវារេ បន អយំ វិសេសោ – ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោតិ យេ កេចិ ខន្ធា, សព្ពេ តេ វេទនាក្ខន្ធោតិ បុច្ឆា. តស្សា ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ ខន្ធោ ចេវ វេទនាក្ខន្ធោ ច, អវសេសា បន ខន្ធា, ន វេទនាក្ខន្ធោ’’តិ វិស្សជ្ជនំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. បដិលោមេ បន ន ខន្ធា ន វេទនាក្ខន្ធោតិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. ឯត្ថ ច យេ បញ្ញត្តិនិព្ពានសង្ខាតា ធម្មា ខន្ធាបិ ន ហោន្តិ, តេ យស្មា វេទនាក្ខន្ធោបិ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ, សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បទសោធនមូលចក្កវារោ.

សុទ្ធខន្ធវារេ បន ‘‘រូបំ ខន្ធោ’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ បិយរូបាទីនញ្ច បញ្ចសុ ខន្ធេសុ សង្គហិតត្តា. ‘‘ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទីសុ យេ កេចិ ខន្ធា, សព្ពេ តេ រូបក្ខន្ធោតិអាទិនា អត្ថោ គហេតព្ពោ. តេនេវ ហិស្ស និទ្ទេសេ ‘‘ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទិនា បទំ អនុទ្ធរិត្វា ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា អត្ថវសេនេវ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘រូបក្ខន្ធោ ខន្ធោ ចេវ រូបក្ខន្ធោ ច, អវសេសា ខន្ធា, ន រូបក្ខន្ធោ’’តិ វិស្សជ្ជនំ កតំ. តេនេវ ច ការណេន សុទ្ធខន្ធវារោតិ វុត្តោ. វចនសោធនេ វិយ ហិ ឯត្ថ ន វចនំ បមាណំ, យថា បន សុទ្ធខន្ធា លព្ភន្តិ, តថា តថា អត្ថោវ បមាណំ. បរតោ អាយតនយមកមាតិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បដិលោមេ ‘‘ន រូបំ ន ខន្ធោ’’តិ យំ ធម្មជាតំ រូបំ ន ហោតិ, តំ ខន្ធោបិ ន ហោតីតិ បុច្ឆា, តស្សា ‘‘រូបក្ខន្ធវិរហិតា ខន្ធា, ន រូបំ, តថា និព្ពានំ ន បន រូបញ្ចេវ ន ខន្ធោ ចា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. សុទ្ធខន្ធវារោ.

សុទ្ធខន្ធមូលចក្កវារេបិ ‘‘ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អយំ បណ្ណត្តិវារេ នយោ.

យស្មា បន និទ្ទេសេ ឥមិស្សា បន មាតិកាយ បណ្ណត្តិវារសង្ខាតំ និទ្ទេសំ វត្វា តតោ ឥមំ មាតិកាក្កមំ មុញ្ចិត្វា អបរេន បរិយាយេន អញ្ញេបិ ឧទ្ទេសវារវិរហិតា ‘‘បវត្តិវារោ បរិញ្ញាវារោ’’តិ ទ្វេ មហាវារា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវសេន វុត្តា, តស្មា តេសំ ទ្វិន្នម្បិ វារានំ នយោ ទស្សេតព្ពោ. តតោ បវត្តិវារេ តាវ បាឡិវវត្ថានបុព្ពិកា មុខមត្តប្បកាសនា – ឥមស្មិំ ហិ ឧប្បាទវារោ និរោធវារោ ឧប្បាទនិរោធវារោតិ តយោ អន្តរវារា ហោន្តិ. តត្ថ ឧប្បាទវារេ តាវ តិណ្ណំ អទ្ធានំ វសេន ឆ កាលភេទា ហោន្តិ បច្ចុប្បន្នោ, អតីតោ, អនាគតោ, បច្ចុប្បន្នេនាតីតោ, បច្ចុប្បន្នេនានាគតោ, អតីតេនានាគតោតិ. ឯវមេតេសុ ឆសុ កាលភេទេសុ យ្វាយំ បឋមោ បច្ចុប្បន្នោ, តត្ថ បុគ្គលតោ ឱកាសតោ បុគ្គលោកាសតោតិ តយោ វារា ហោន្តិ.

តត្ថ ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ. បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ ច ឧប្បជ្ជតិ, វេទនាក្ខន្ធោ ច ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស វា បន វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អរូបំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ. បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ ច ឧប្បជ្ជតិ, រូបក្ខន្ធោ ច ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… តស្ស វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… យស្ស វា បន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ…បេ… បញ្ចវោការំ …បេ… ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ រូបក្ខន្ធមូលកានិ ចត្តារិ, ‘‘យស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សញ្ញាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ច វេទនាក្ខន្ធមូលកានិ តីណិ, សញ្ញាក្ខន្ធមូលកានិ ទ្វេ, សង្ខារក្ខន្ធមូលកំ ឯកន្តិ ឯវមេតានិ បច្ចុប្បន្នកាលេ បុគ្គលវារេ អនុលោមនយេ ទស យមកានិ ហោន្តិ. តត្ថ រូបក្ខន្ធមូលកេសុ ចតូសុ អាទិតោ ឯកមេវ បាឡិយំ វិស្សជ្ជិតំ, សេសានិ តេន សទិសវិស្សជ្ជនានីតិ តន្តិយា លហុភាវត្ថំ សំខិត្តានិ.

វេទនាក្ខន្ធមូលកេ បន សព្ពត្ថ ‘‘អាមន្តា’’តិ ឯកសទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ. វេទនាទីសុ ឧប្បន្នេសុ និយមេន សញ្ញាទីនំ ឧប្បជ្ជនតោ តត្ថ សព្ពានិ សំខិត្តានិ. យថា ច បុគ្គលវារេ ទស យមកានិ, ឯវំ ឱកាសវារេបិ ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អសញ្ញសត្តេ តត្ថ…បេ… បញ្ចវោការេ តត្ថ…បេ… ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា, បុគ្គលោកាសវារេបិ ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អសញ្ញសត្តំ…បេ… បញ្ចវោការំ…បេ… ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា. បច្ចុប្បន្នកាលេ តីសុ វារេសុ អនុលោមនយេ តិំស យមកា ហោន្តិ. យថា អនុលោមនយេ តិំស, ឯវំ បដិលោមនយេបិ ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតីតិ? អរូបំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ. សព្ពេសំ ចវន្តានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជតិ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជតិ. យស្ស វា បន វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតីតិ? អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ. សព្ពេសំ ចវន្តានំ តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជតិ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតីតិ? ឧប្បជ្ជតិ. យត្ថ វា បន…បេ… នុប្បជ្ជតីតិ? ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតីតិ…បេ… សព្ពេសំ ចវន្តានំ តទុភយំ នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ចាតិ តិំស យមកា. ឯវំ បច្ចុប្បន្នកាលេ សដ្ឋិ យមកានិ, តទ្ទិគុណា បុច្ឆា, តទ្ទិគុណា ច អត្ថា វេទិតព្ពា.

តត្ថ យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស បដិសន្ធិក្ខណេ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស វេទនាក្ខន្ធោតិ វេទនាក្ខន្ធោបិ តស្ស តស្មិំយេវ ខណេ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ ឥមិនាវ នយេន. តត្ថ អសញ្ញសត្តន្តិ អសញ្ញត្តភវំ បដិសន្ធិវសេន ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ ឧប្បជ្ជនក្ខណេ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ អចិត្តកត្តា វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥមិនាវ នយេន ‘‘យស្ស វា បន វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិកេសុ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុ, តតោ បរេសុបិ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥទំ បនេត្ថ ឧប្បាទនិរោធេសុ និយមលក្ខណំ – សកលេបិ ហិ ឥមស្មិំ ខន្ធយមកេ តត្ថ តត្ថ ឧប្បន្នានំ សត្តានំ បវត្តេ យាវ មរណា វា ខន្ធានំ អបរិយន្តេសុ ឧប្បាទនិរោធេសុ វិជ្ជមានេសុបិ លហុបរិវត្តានំ ធម្មានំ វិនិព្ភោគំ កត្វា ឧប្បាទនិរោធេ ទស្សេតុំ ន សុករន្តិ បវត្តិយំ ឧប្បាទនិរោធេ អនាមសិត្វា បដិសន្ធិឧប្បាទវសេនេវ ឧប្បាទវារោ, និរោធមរណកាលេ និរោធវសេនេវ ច និរោធវារោ កថិតោ. ឯវមេត្ថ ឧប្បាទនិរោធេសុ និយមលក្ខណំ វិទិត្វា បដិសន្ធិឧប្បាទមេវ ច ចុតិនិរោធមេវ ច គហេត្វា តេសុ តេសុ ឋានេសុ អាគតានំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានំ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

បដិលោមនយេ បន សព្ពេសំ ចវន្តានន្តិ មរណចិត្តស្ស ភង្គក្ខណសមន្នាគតានំ. តេសំ ហិ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, វេទនាក្ខន្ធោ ច ចុតិចិត្តស្ស ឧប្បត្តិក្ខណេ ឯវ ឧប្បន្នត្តា. ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតី’’តិ បុច្ឆាយ អរូបភវំ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឥទំ វិស្សជ្ជនំ កតំ, អនន្តរបុច្ឆាយ អសញ្ញិភវំ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឥទំ វិស្សជ្ជនន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ អយំ បច្ចុប្បន្នកាលេ នយោ.

យថា ច បច្ចុប្បន្នកាលេ សដ្ឋិ យមកាទីនិ, ឯវំ សេសេសុបិ បញ្ចសុ កាលភេទេសុ បច្ចេកន្តិ គហេតព្ពំ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុ បនេត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? បញ្ចវោការេ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នាញ្ញត្ថា’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? បញ្ចវោការានំ តេសំ តត្ថ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នាញ្ញត្ថា’’តិអាទិនា ច អតីតកាលេ អនុលោមនយេ, ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? នត្ថី’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? អរូបានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច តេសំ…បេ… សុទ្ធាវាសានំ តេសំ តត្ថ តទុភយំ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិអាទិនា តីសុ វារេសុ បដិលោមនយេ ច,

‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ…បេ… បញ្ចវោការេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ…បេ… បញ្ចវោការានំ តេសំ តត្ថ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា ច អនាគតកាលេ អនុលោមនយេ, ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? យេ អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតិ, នេតរោ, បច្ឆិមភវិកានំ តទុភយំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អរូបានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតិ, នេតរោ, បច្ឆិមភវិកានំ តទុភយំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា បដិលោមនយេ ច,

‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ…បេ… បញ្ចវោការេ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? សុទ្ធាវាសំ អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, បញ្ចវោការេ បន ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិអាទិនា បច្ចុប្បន្នេន អតីតកាលេ អនុលោមនយេ, ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? បញ្ចវោការា ចវន្តានំ អរូបានញ្ច តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្ពន្តានំ អសញ្ញសត្តា ចវន្តានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជតិ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិអាទិនា បដិលោមនយេ ច,

‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បញ្ចវោការេ…បេ… ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ បញ្ចវោការេ…បេ… ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា ច បច្ចុប្បន្នេន អនាគតកាលេ អនុលោមនយេ, ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ បញ្ចវោការេ បរិនិព្ពន្តានំ អរូបេ បច្ឆិមភវិកានំ…បេ… នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ…បេ… បញ្ចវោការេ បរិនិព្ពន្តានំ អរូបេ បច្ឆិមភវិកានំ អសញ្ញសត្តា ចវន្តានំ តេសំ តត្ថ…បេ… នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា បដិលោមនយេ ច,

‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ…បេ… បញ្ចវោការេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បញ្ចវោការេ បច្ឆិមភវិកានំ អសញ្ញសត្តានំ…បេ… ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា អតីតេន អនាគតកាលេ អនុលោមនយេ, ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? នត្ថី’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ…បេ… សុទ្ធាវាសានំ អរូបេ បច្ឆិមភវិកានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា បដិលោមនយេ ច សុទ្ធា អត្ថវិសេសា ឧបលព្ភន្តិ. តថាបិ គន្ថវិត្ថារភយេន អនវសេសតោ ន ទស្សយិស្សាម, ទស្សិតនយេនេវ សព្ពត្ថ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ សក្កា បណ្ឌិតេន ញាតុន្តិ អយំ ឧប្បាទវារេ នយោ.

យថា ច ឧប្បាទវារេ ឆសុ កាលភេទេសុ បច្ចេកំ បុគ្គលាទិភេទតោ អនុលោមបដិលោមនយុភយេន ឆ ឆ វារា, ឯកេកស្មិំ វារេ ទស ទស កត្វា សដ្ឋិ សដ្ឋិ យមកានិ, សព្ពានិបិ សដ្ឋិអធិកានិ តីណិ យមកសតានិ, តតោ ទ្វិគុណា បុច្ឆា, ទ្វិគុណា អត្ថា ច ហោន្តិ, ឯវំ និរោធវារេ ឧប្បាទនិរោធវារេបិ វេទិតព្ពា. តត្ថ ច ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតីតិ…បេ… បញ្ចវោការា ចវន្តានំ…បេ… និរុជ្ឈតី’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ន និរុជ្ឈតីតិ…បេ… សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ…បេ… ន និរុជ្ឈតី’’តិអាទិនា និរោធវារេ, ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតីតិ? នោ. យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ន និរុជ្ឈតីតិ…បេ… អរូបំ ឧបបជ្ជន្តានំ អសញ្ញសត្តា ចវន្តានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជតិ, វេទនាក្ខន្ធោ ច ន និរុជ្ឈតី’’តិអាទិនា ឧប្បាទនិរោធវារេ ច ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន សព្ពត្ថ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ ញាតព្ពោតិ អយំ បវត្តិវារេ នយោ.

បរិញ្ញាវារេ បន បុគ្គលវារាទីសុ តីសុ បុគ្គលវារោ ឯកោវ លព្ភតិ, ន ឱកាសបុគ្គលោកាសវារា សទិសវិស្សជ្ជនត្តា. យោ ហិ កោចិ បុគ្គលោ រូបាទិំ បរិជានន្តោវ, យត្ថ កត្ថចិ និរុទ្ធោបិ តាទិសោវ ហោតិ, តស្មា ឆសុ កាលភេទេសុ អនុលោមតោ បុគ្គលវសេន ទ្វេ ទ្វេ វារា, ឯកេកស្មិំ វារេ ទស ទស កត្វា វីសតិ វីសតិ យមកានីតិ វីសំ យមកសតំ, តទ្ទិគុណា បុច្ឆា, តទ្ទិគុណា ច អត្ថា វេទិតព្ពា. តត្ថ ច ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ បរិជានាតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ច, ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានាតីតិ? អាមន្តា’’តិ អាទិនា ច អនុលោមបដិលោមតោ អាទិតោ តីសុ កាលេសុ សព្ពបុច្ឆានំ ‘‘អាមន្តា អាមន្តា’’ត្វេវ វិស្សជ្ជនំ. ឥតរេសុ បន តីសុ មិស្សកកាលេសុ ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ បរិជានិត្ថាតិ? នោ. យោ វា បន…បេ… នោ’’តិ ឯវំ ឥតរកាលទ្វយេបិ អនុលោមនយេ ‘‘នោ នោ’’ត្វេវ វិស្សជ្ជនំ.

បដិលោមនយេ បន ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានិត្ថាតិ? អរហា រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានាតិ, នោ ច សោ វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានិត្ថ. អគ្គមគ្គសមង្គិញ្ច អរហន្តញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា រូបក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានន្តិ, វេទនាក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានិំសូ’’តិអាទិនា, ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានិស្សតីតិ? យេ មគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តេ រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានន្តិ, នោ ច វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានិស្សន្តិ. អរហា យេ ច បុថុជ្ជនា មគ្គំ ន បដិលភិស្សន្តិ, តេ រូបក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានន្តិ, វេទនាក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានិស្សន្តី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានិត្ថ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានិស្សន្តីតិ? យេ មគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តេ រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានិំសុ, នោ ច វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានិស្សន្តិ. អគ្គមគ្គសមង្គី យេ ច បុថុជ្ជនា មគ្គំ ន បដិលភិស្សន្តិ, តេ រូបក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានិំសុ, វេទនាក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានិស្សន្តី’’តិអាទិនា ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នសង្ខាតា តយោ អទ្ធា បវត្តិវារេ ចុតិបដិសន្ធិវសេន ន លព្ភន្តិ, បវត្តេ ចិត្តក្ខណវសេនេវ លព្ភន្តិ. លោកុត្តរមគ្គក្ខណស្មិំ ហិ និព្ពានារម្មណេន ចិត្តេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បរិញ្ញាកិច្ចនិប្ផត្តិយា យំ កញ្ចិ ឯកំ ខន្ធំ បរិជានន្តោ ឥតរម្បិ ‘‘បរិជានាតី’’តិ អនុលោមបញ្ហេសុ បរិញ្ញាកិច្ចស្ស មត្ថកប្បត្តំ អគ្គមគ្គសមង្គិំ សន្ធាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ វុត្តំ. ‘‘ន បរិជានាតី’’តិ បដិលោមបញ្ហេសុ បុថុជ្ជនាទយោ សន្ធាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បរិជានិត្ថា’’តិ ឥមស្មិំ បន អតីតកាលវារេ មគ្គានន្តរេ អគ្គផលេ ឋិតោបិ បរិញ្ញាកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា បរិជានិត្ថយេវ នាម. ‘‘បរិជានាតី’’តិ ច អគ្គមគ្គសមង្គី វុច្ចតិ, ‘‘បរិជានិស្សន្តី’’តិ បុថុជ្ជនាទយោ, តស្មា យោ ន បរិជានាតិ, សោ បរិជានិត្ថាតិ វា, បរិជានិស្សតីតិអាទិនា វា វត្តុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

បដិលោមនយេ បន ‘‘អគ្គមគ្គសមង្គិញ្ច អរហន្តញ្ច ឋបេត្វា’’តិ ឥទំ អគ្គមគ្គសមង្គិនោ ‘‘ន បរិជានាតី’’តិ វចនំ, អរហតោ ច ‘‘ន បរិជានិត្ថា’’តិ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យតាយ វុត្តំ, ‘‘យេ ច បុថុជ្ជនា មគ្គំ ន បដិលភិស្សន្តី’’តិ ឥមិនា អតីតេ វិយ អនាគតេបិ អនន្តកាលំ អមុច្ចនកា សត្តា នាម អត្ថីតិ ទស្សេតិ, តេ ច អរហតា និដ្ឋិតបរិញ្ញាកិច្ចេន, ‘‘ន បរិជានិស្សន្តី’’តិ វត្តព្ពតំ វា អាបន្នេន សមកា ជាតា, សព្ពត្ថ ច ឯកំ ខន្ធំ បរិជានន្តោ សព្ពំ បរិជានាតិ, អបរិជានន្តោបិ ច សព្ពំ ន បរិជានាតីតិ វេទិតព្ពន្តិ អយំ ខន្ធយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

អាយតនយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

អាយតនយមកមាតិកាយ បន បាឡិវវត្ថានាទិកំ សព្ពំ ខន្ធយមកមាតិកាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ អញ្ញត្រ វិសេសា, តត្រាយំ វិសេសោ – ‘‘ទ្វាទសាយតនានី’’តិ បទំ អាទិំ កត្វា យាវ ‘‘នាយតនា ន មនោ’’តិ, តាវ បវត្តា អយំ អាយតនមាតិកា នាម. តត្ថ ទ្វាទសាយតនានិ ឧទ្ទិសិត្វា យមកវសេន បុច្ឆាសុ ខន្ធបទំ ឋបេត្វា ចក្ខាទីនិ បញ្ច អជ្ឈត្តិកាយតនានិ បឋមំ វុត្តានិ, បច្ឆា រូបាទិបញ្ចពាហិរាយតនានិ, បរិយោសានេ មនាយតនធម្មាយតនានីតិ ឯវំ បាឡិវវត្ថានេ បញ្ហេ. វិស្សជ្ជនេ បន ‘‘ចក្ខុ ចក្ខាយតនន្តិ? ទិព្ពចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ចក្ខុមេវ, ន ចក្ខាយតនំ, ចក្ខាយតនំ ចក្ខុ ចេវ ចក្ខាយតនញ្ច. សោតំ សោតាយតនន្តិ? ទិព្ពសោតំ តណ្ហាសោតំ សោតមេវ, ន សោតាយតនំ. ឃានំ ឃានាយតនន្តិ? អាមន្តា…បេ… កាយោ កាយាយតនន្តិ? នាមកាយោ ចិត្តកាយោតិអាទិ កាយោ, ន កាយាយតនំ. រូបំ រូបាយតនន្តិ? ភូតាទិ, បិយរូបាទិ ច រូបំវ, ន រូបាយតនំ. សទ្ទោ សទ្ទាយតនន្តិ? អាមន្តា. គន្ធោ គន្ធាយតនន្តិ? សីលគន្ធាទយោ គន្ធោវ, ន គន្ធាយតនំ. រសោ រសាយតនន្តិ? អត្ថរសាទយោ រសោវ, ន រសាយតនំ. ធម្មោ ធម្មាយតនន្តិ? បរិយត្តិធម្មាទយោ ធម្មោវ, ន ធម្មាយតនំ. ធម្មាយតនំ ធម្មោតិ? អាមន្តា’’តិ អយំ បណ្ណត្តិវារេ វិសេសោ.

បវត្តិវារេ បន ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សោតាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? សចក្ខុកានំ អសោតកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ សោតាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ. សចក្ខុកានំ សសោតកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ ចក្ខាយតនញ្ច ឧប្បជ្ជតិ, សោតាយតនញ្ច ឧប្បជ្ជតិ…បេ… យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អចិត្តកានំ រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ. បញ្ចវោការេ ឧប្បាទក្ខណេ តទុភយំ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស វា បន មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អរូបភវវជ្ជិតេ សញ្ញាភវេ ឧបបជ្ជន្តានំ…បេ… ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ធម្មាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? អរូបភវវជ្ជិតេ សព្ពត្ថ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ធម្មាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា, យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? អសញ្ញភវវជ្ជិតេ សព្ពត្ថ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ សទ្ទាយតនវជ្ជិតា សេសាយតនមាតិកាយមកយោជនា យថានុរូបំ វេទិតព្ពា. សទ្ទាយតនំ ហិ បដិសន្ធិក្ខណេ ន លព្ភតិ, អយំ ឧប្បាទវារេ វិសេសោ, ឥមិនា នយេន និរោធវារាទីសុ, បរិញ្ញាវារេ ច យោជនាវិសេសោ វេទិតព្ពោ, សព្ពត្ថ ច ខន្ធតោ អាយតនានំ ពហុតា ច យមកវារពហុតា ច វេទិតព្ពា. សេសំ តាទិសមេវាតិ អយំ អាយតនយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

ធាតុយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

ធាតុយមកមាតិកាយ បន បាឡិវវត្ថានំ សព្ពំ អាយតនយមកមាតិកាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ អយំ ធាតុយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

សច្ចយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

សច្ចយមកមាតិកាយ បន ខន្ធយមកេ វុត្តនយេន វារភេទា, កាលាទិភេទា ច វេទិតព្ពា, បាឡិវវត្ថានេ បនេត្ថ ចតុន្នំ សច្ចានំ វសេន បទសោធនវារោ បទសោធនមូលចក្កវារោ សុទ្ធសច្ចវារោ សុទ្ធសច្ចមូលចក្កវារោតិ ឥមេសុ ចតូសុ វារេសុ យមកគណនា វេទិតព្ពា. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុ បន ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចន្តិ? អាមន្តា. ទុក្ខសច្ចំ ទុក្ខន្តិ? កាយិកចេតសិកំ ទុក្ខំ ឋបេត្វា អវសេសំ ទុក្ខសច្ចំ, ន ទុក្ខំ. កាយិកចេតសិកំ ទុក្ខំ បន ទុក្ខញ្ចេវ ទុក្ខសច្ចញ្ច. សមុទយោ សមុទយសច្ចន្តិ? តណ្ហំ ឋបេត្វា អវសេសា សច្ចវិភង្គេ និទ្ទិដ្ឋា កុសលាទិធម្មា សមុទយោ, ន សមុទយសច្ចំ. តណ្ហា បន សមុទយោ ចេវ សមុទយសច្ចញ្ច. សមុទយសច្ចំ សមុទយោតិ? អាមន្តា. និរោធោ និរោធសច្ចន្តិ? តទង្គនិរោធាទយោ, ខណិកនិរោធោ ច និរោធោវ, ន និរោធសច្ចំ. និព្ពានំ បន និរោធោ ចេវ និរោធសច្ចញ្ច. និរោធសច្ចំ និរោធោតិ? អាមន្តា. មគ្គោ មគ្គសច្ចន្តិ? មិច្ឆាមគ្គង្គាទយោ មគ្គោ, ន មគ្គសច្ចំ. អរិយមគ្គោ បន មគ្គោ ចេវ មគ្គសច្ចញ្ច. មគ្គសច្ចំ មគ្គោតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា បណ្ណត្តិវារេ នយោ វេទិតព្ពោ.

បវត្តិវារេ បន ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. តណ្ហាយ ឧប្បាទក្ខណេ តទុភយំ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស មគ្គសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ…បេ… បញ្ចវោការេ មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តទុភយំ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? អរូបេ មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ មគ្គសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. បញ្ចវោការេ តទុភយំ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស មគ្គសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោ, យស្ស វា បន…បេ… នោ’’តិអាទិនា បុគ្គលវារេ, ‘‘យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អសញ្ញសត្តេ តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តត្ថ តទញ្ញំ, អញ្ញត្ថ តទុភយម្បិ. យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ មគ្គសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អបាយេ, អសញ្ញសត្តេ ច ទុក្ខមេវ, នោ ច តត្ថ តទញ្ញំ, អញ្ញត្ថ តទុភយម្បី’’តិអាទិនា ឱកាសវារេ, បុគ្គលោកាសវារេបីតិ ឯវំ អនុលោមនយេ,

‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតិ. សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ អរូបេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សមុទយសច្ចញ្ច នុប្បជ្ជតិ, ទុក្ខសច្ចញ្ច នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា, ‘‘យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតិ, តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតីតិ? នត្ថិ. យត្ថ វា បន សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតិ, តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតីតិ? ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន យត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឯវ នុប្បជ្ជតិ, នេតរំ, សព្ពេសំ បន ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ អរូបេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ តត្ថ តទុភយម្បិ នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ច សព្ពត្ថ បដិលោមនយេ ច,

‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? អាមន្តា. យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស មគ្គសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? អភិសមេតាវីនំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, ន ឥតរេស’’ន្តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ អសញ្ញសត្តានំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នេតរំ, ឥតរេសំ តទុភយំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អគ្គមគ្គសមង្គីនំ អរហន្តានំ យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តេសំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, នេតរំ, ឥតរេសំ តទុភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? អាមន្តា, យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ អរូបេ មគ្គផលុប្បត្តិក្ខណេ តេសំ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច តេសំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុទយសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជិត្ថ, ទុក្ខសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ច សេសកាលភេទេសុ ច អនុលោមបដិលោមាទីសុ ច វុត្តានុសារេន ឧប្បាទវារេ សព្ពត្ថ វិស្សជ្ជននយោ យថានុរូបំ ញាតព្ពោ. ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតីតិ…បេ… តណ្ហាយ ភង្គក្ខណេ តេសំ តទុភយំ និរុជ្ឈតី’’តិអាទិនា និរោធវារេ, ឧប្បាទនិរោធវារេបីតិ ឯវំ បវត្តិវារេ សព្ពត្ថ យថានុរូបតោ យោជនា វេទិតព្ពា.

តថា ‘‘យោ ទុក្ខសច្ចំ បរិជានាតិ, សោ សមុទយសច្ចំ បជហតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា បរិញ្ញាវារេបីតិ ឯវមេត្ថ បាឡិនយោ ញាតព្ពោ.

អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ លក្ខណំ – បវត្តិ វារេ តាវេត្ថ និរោធសច្ចំ ន លព្ភតេវ, សេសេសុ បន តីសុ សច្ចេសុ សមុទយមគ្គសច្ចានិ ឯកន្តេន បវត្តិយំ ឯវ លព្ភន្តិ. ទុក្ខសច្ចំ ចុតិបដិសន្ធីសុបិ បវត្តេបីតិ ឯវមេត្ថ យំ យំ សព្ពត្ថ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្រិទំ នយមុខំ – សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ អន្តមសោ សុទ្ធាវាសានម្បិ. តេបិ ហិ ទុក្ខសច្ចេនេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្សាតិ ឥទំ ទុក្ខសច្ចសមុទយសច្ចេសុ ឯកកោដ្ឋាសស្ស ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, តស្មា បញ្ចវោការវសេនេវ គហេតព្ពំ. ចតុវោការេ បន តណ្ហាវិប្បយុត្តផលសមាបត្តិយា ឧប្បាទក្ខណេ ឯកម្បិ សច្ចំ នុប្បជ្ជតិ. តទុភយន្តិ ទុក្ខសមុទយសច្ចទ្វយំ. តស្មិំ ហិ ខណេ តណ្ហំ ឋបេត្វា សេសំ ទុក្ខសច្ចំ នាម ហោតីតិ តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ បន រូបមេវ ទុក្ខសច្ចំ នាម, សេសា មគ្គសហជាតា ធម្មា សច្ចវិនិមុត្តាវ. តេនេវ ការណេន ‘‘អរូបេ មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ មគ្គសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ. តេសំ តត្ថាតិ តេសំ តស្មិំ ឧបបត្តិក្ខណេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តុប្បត្តិក្ខណេ ចាតិ ឯវមេត្ថ ខណវសេន ឱកាសោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឯសេវ នយោ. អនភិសមេតាវីនន្តិ អនភិសមិតសច្ចានន្តិ ឥមិនា នយមុខេន សព្ពត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

បរិញ្ញាវារេ បន ញាតតីរណបហានវសេន តិស្សោបិ បរិញ្ញាយោ លព្ភន្តិ. យស្មា បន លោកុត្តរធម្មេសុ បរិញ្ញានាម នត្ថិ, តស្មា ឥធ ទ្វេ ឯវ សច្ចានិ គហិតានិ. តត្ថ ‘‘ទុក្ខសច្ចំ បរិជានាតី’’តិ ញាតតីរណបរិញ្ញាវសេន វុត្តំ, ‘‘សមុទយសច្ចំ បជហតី’’តិ ញាតបហានបរិញ្ញាវសេន, ឥតិ ឥមាសំ បរិញ្ញានំ វសេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ សច្ចយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

សង្ខារយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

សង្ខារយមកមាតិកាយ បន ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ មហាវារន្តរាទិភេទា វេទិតព្ពា. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – មាតិកាយ តាវ យថា ហេដ្ឋា ខន្ធាទយោ ធម្មេ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា បទសោធនវារោ អារទ្ធោ, តថា អនារភិត្វា ‘‘អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារោ’’តិអាទិនា បឋមំ តយោបិ សង្ខារា វិភជិត្វា ទស្សិតា. តត្ថ កាយស្ស សង្ខារោ កាយសង្ខារោ, អស្សាសបស្សាសា. ‘‘កាយិកា ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣; សំ. និ. ៤.៣៤៨) វចនតោ ការណភូតស្ស ករជកាយស្ស ផលភូតោ ឯស សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. អបរោ នយោ – សង្ខរីយតីតិ សង្ខារោ. កេន សង្ខរីយតិ? កាយេន. អយំ ហិ វាតោ វិយ ភស្តាយ ករជកាយេន សង្ខរីយតិ, ឯវម្បិ កាយស្ស សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ, កាយេន កតោ អស្សាសបស្សាសវាតោតិ អត្ថោ. ចេតសា វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា បច្ឆា វាចំ ភិន្ទតិ, តស្មា ‘‘វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣) វចនតោ បន សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, កិំ សង្ខរោតិ? វចិំ. វចិយា សង្ខារោតិ វចីសង្ខារោ, វចីភេទសមុដ្ឋាបកស្ស វិតក្កវិចារទ្វយស្សេតំ នាមំ. ‘‘សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣; សំ. និ. ៤.៣៤៨) វចនតោយេវ បន តតិយបទេ សង្ខរីយតីតិ សង្ខារោ, កេន សង្ខរីយតិ? ចិត្តេន, ឥតិ ចិត្តស្ស សង្ខារោតិ ចិត្តសង្ខារោ, សព្ពេសម្បិ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ចេតសិកានំ ធម្មានំ ឯតំ អធិវចនំ. វិតក្កវិចារានំ បន វចីសង្ខារភាវេន វិសុំ គហិតត្តា ‘‘ឋបេត្វា វិតក្កវិចារេ’’តិ វុត្តំ.

ឥទានិ ‘‘កាយោ កាយសង្ខារោ’’តិ បទសោធនវារោ អារទ្ធោ, តស្ស អនុលោមនយេ តីណិ, បដិលោមនយេ តីណីតិ ឆ យមកានិ. បទសោធនមូលចក្កវារេ ឯកេកសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា អនុលោមនយេ ឆ, បដិលោមនយេ ឆាតិ ទ្វាទស យមកានិ. សុទ្ធសង្ខារវារេ បន យថា សុទ្ធខន្ធវារាទីសុ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទិនា នយេន យមកានិវុត្តានិ, ឯវំ ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិ អវត្វា ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ’’តិអាទិនា នយេន កាយសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ, វចីសង្ខារមូលកំ ឯកន្តិ អនុលោមេ តីណិ, បដិលោមេ តីណីតិ ឆ យមកានិ វុត្តានិ. កិំ ការណា? សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថភេទាភាវតោ, កាយសង្ខារោតិ បន ទ្វីហិបិ បទេហិ ឯកោវ អត្ថោ លព្ភតីតិ អយំ វិសេសោវ, តស្មា ឯកេកបទវសេន ន វុត្តំ, ‘‘កាយោ កាយសង្ខារោ’’តិអាទិ បន វត្តព្ពំ សិយា, សោបិ នយោ បទសោធនវារេ វិនាបិ អត្ថេន វចនំ យុជ្ជតីតិ តត្ថេវ វុត្តោ, ឥធ បន កាយសង្ខារាទីនំ វចីសង្ខារាទីហិ អញ្ញត្តា ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ’’តិអាទិនាបិ យមកានិ វុត្តានិ. សុទ្ធសង្ខារមូលចក្កវារោ បនេត្ថ ន គហិតោតិ អយំ តាវេត្ថ បាឡិវវត្ថានេ វិសេសោ.

បញ្ហវិស្សជ្ជនេសុ បន ‘‘កាយោ កាយសង្ខារោតិ? នោ, កាយសង្ខារោ កាយោតិ? នោ’’តិ វា ឯវំ សព្ពត្ថ បដិសេធោ. វិស្សជ្ជនានំ កាយាទីនំ ឯវ កាយសង្ខារាទិនាមត្តា. ន ហិ កាយាទយោ វិយ កាយសង្ខារាទីនំ នាមំ ហោតិ, បដិលោមេ បន ន កាយោ ន កាយសង្ខារោតិ យោ កាយោ ន ហោតិ, សោ កាយសង្ខារោបិ ន ហោតីតិ បុច្ឆាយ អត្ថោ, តស្សា កាយសង្ខារោ ន កាយោ កាយសង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ កាយោ ន ហោតិ, កាយសង្ខារោយេវ បនេសោ ហោតិ, កាយញ្ច កាយសង្ខារញ្ច ឋបេត្វា អវសេសំ សង្ខតាសង្ខតាទិភេទំ សព្ពំ ន ច កាយោ, ន ច កាយសង្ខារោតិ វិស្សជ្ជនំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ, ឥតរេសុ ច អនុលោមបដិលោមេសុ ‘‘កាយោ កាយសង្ខារោតិ? នោ, សង្ខារា វចីសង្ខារោតិ? វចីសង្ខារោ សង្ខារោ ចេវ វចីសង្ខារោ ច, អវសេសា សង្ខារា, ន វចីសង្ខារោ, ន សង្ខារា ន វចីសង្ខារោតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា សព្ពត្ថ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោ.

បវត្តិវារេ បន ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតីតិ? វិនា វិតក្កវិចារេហិ អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, នេតរោ, សវិតក្កសវិចារចិត្តសមង្គីនំ បន កាមាវចរសត្តានំ តទុភយម្បិ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? រូបារូបភវិកានំ វិតក្កវិចារុប្បាទក្ខណេ វចីសង្ខារោវ ឧប្បជ្ជតិ, នេតរោ…បេ… យថាវុត្តកាមាវចរានំ បន តទុភយំ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា…បេ… យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ…បេ… អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ តទុភយំ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា…បេ… យត្ថ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតីតិ? កាមាវចរសត្តានំ ទុតិយជ្ឈានេ តតិយជ្ឈានេ តត្ថ កាយសង្ខារោវ ឧប្បជ្ជតិ, នេតរោ, បឋមជ្ឈានាទីសុ បន តទុភយំ ឧប្បជ្ជតិ. យត្ថ វា បន …បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? កាមាវចរេ ឧប្បជ្ជតិ, ន រូបារូបភវេសុ. យត្ថ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ ចិត្តសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? កាមាវចរសត្តានំ ចតុត្ថជ្ឈានេ រូបារូបភវេ ច តត្ថ ចិត្តសង្ខារោវ ឧប្បជ្ជតិ, នេតរោ, ឥតរជ្ឈានាទីសុ បន តទុភយំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា,

‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ នុប្បជ្ជតីតិ? វិនា អស្សាសបស្សាសេហិ វិតក្កវិចារានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កាយសង្ខារោវ នុប្បជ្ជតិ, នេតរោ, សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ វិនា អស្សាសបស្សាសេហិ អវិតក្កអវិចារចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរោធសមាបន្នានំ អសញ្ញសត្តានញ្ច តទុភយម្បិ នុប្បជ្ជតិ…បេ… យស្ស កាយសង្ខារោ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ នុប្បជ្ជតីតិ…បេ… សព្ពចិត្តានំ ភង្គក្ខណេ និរោធសមាបន្នានំ អសញ្ញសត្តានញ្ច នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យត្ថ កាយសង្ខារោ នុប្បជ្ជតិ, តត្ថ វចីសង្ខារោ នុប្បជ្ជតីតិ…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានក្ខណេ រូបភវាទីសុ នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? នត្ថី’’តិអាទិនា, ‘‘យស្ស យត្ថ កាយសង្ខារោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ វចីសង្ខារោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបន្នានំ សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថ កាយសង្ខារោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ វចីសង្ខារោ ចា’’តិអាទិនា ច,

‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, រូបារូបភវេ បច្ឆិមភវិកានំ វចីសង្ខារោវ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន កាយសង្ខារោ, អញ្ញេសំ បន តទុភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ…បេ… បច្ឆិមចិត្តសមង្គីនំ យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អវិតក្កអវិចារំ បច្ឆិមចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តេសំ តទុភយំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា សព្ពកាលភេទេសុ យថានុរូបតោ ឧប្បាទវារេ យោជនានយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ…បេ… បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នានំ កាមាវចរានំ អស្សាសបស្សាសានំ ភង្គក្ខណេ តទុភយំ និរុជ្ឈតិ. យស្ស កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា និរោធវារេ, ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ? នោ’’តិអាទិនា ឧប្បាទនិរោធវារេ ច,

‘‘យោ កាយសង្ខារំ បរិជានាតិ, សោ វចីសង្ខារំ បរិជានាតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា បរិញ្ញាវារេ ច ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន សព្ពត្ថ បាឡិនយោ វេទិតព្ពោ.

បវត្តិវារេ បនេត្ថ បច្ចុប្បន្នកាលេ បុគ្គលវារស្ស អនុលោមនយេ កាយសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ, វចីសង្ខារមូលកំ ឯកន្តិ តីណេវ យមកានិ លព្ភន្តិ. តស្ស បដិលោមនយេបិ ឱកាសវារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេត្ថ សព្ពវារេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ យមកានំ វសេន យមកគណនា វេទិតព្ពា. អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ លក្ខណំ – ឥមស្មិំ ហិ សង្ខារយមកេ ‘‘អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ, វិតក្កវិចារានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិអាទិវចនតោ (យម. ២.សង្ខារយមក.១៩) បច្ចុប្បន្នាទិកាលភេទោ បវត្តិវសេនាបិ គហេតព្ពោ, ន ចុតិបដិសន្ធិវសេនេវ. ‘‘ទុតិយជ្ឈានេ តតិយជ្ឈានេ តត្ថ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិវចនតោ (យម. ២.សង្ខារយមក.២១) ច ឈានម្បិ ឱកាសវសេន គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវមេត្ថ យំ យំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្រិទំ នយមុខំ – ‘‘វិនា វិតក្កវិចារេហី’’តិ ទុតិយតតិយជ្ឈានវសេន វុត្តំ, ន ចតុត្ថជ្ឈានវសេន តត្ថ អស្សាសបស្សាសានំ អភាវតោ. ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិ ឥទំ កាយសង្ខារស្ស ឯកន្តចិត្តសមុដ្ឋានត្តា វុត្តំ, ឧប្បជ្ជមានមេវ ហិ ចិត្តំ រូបំ, អរូបំ វា សមុដ្ឋាបេតិ, ន ភិជ្ជមានំ, ឋិតំ វា. ‘‘បច្ឆិមចិត្តសមង្គីន’’ន្តិ សព្ពបច្ឆិមេន អប្បដិសន្ធិកចិត្តេន សមង្គីនំ ខីណាសវានំ. ‘‘អវិតក្កអវិចារំ បច្ឆិមចិត្ត’’ន្តិ ឯត្ថ រូបាវចរានំ ទុតិយជ្ឈានិកាទិចុតិចិត្តវសេន, អរូបាវចរានញ្ច ចតុត្ថជ្ឈានិកចុតិចិត្តវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ.

‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ និរុជ្ឈតី’’តិ ឯត្ថ និយមតោ កាយសង្ខារស្ស ចិត្តសង្ខារេន សទ្ធិំ ឯកក្ខណេ និរុជ្ឈនតោ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនំ ទិន្នំ ន ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា. ចិត្តសង្ខារោ ហិ កាយសង្ខារេន វិនាបិ ឧប្បជ្ជតិ ច និរុជ្ឈតិ ច. កាយសង្ខារោ បន ចិត្តសមុដ្ឋានត្តា យេន ចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ, ឯសា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ធម្មតា. យំ បន វិភង្គប្បករណស្ស សីហឡដ្ឋកថាយ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ សត្តរសមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ, តំ ឥមាយ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ និរុជ្ឈតី’’តិ ឯត្ថ យស្មា កាយសង្ខារោ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ, ន ច តស្មិំ ខណេ វិតក្កវិចារា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោ កតោ. ឥមិនា នយមុខេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អយំ សង្ខារយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

អនុសយយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

អនុសយយមកមាតិកាយ បន បាឡិវវត្ថានំ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពំ. អនុសយយមកេបិ ខន្ធយមកមាតិកាទីសុ វិយ ទេសនំ អកត្វា អញ្ញេន នយេន បាឡិទេសនា កតា. កថំ? បឋមំ តាវ បរិច្ឆេទវារោ បរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារោតិ ទ្វេ វារា ឧទ្ទេសវសេន ទេសិតា, តតោ ឧប្បត្តិដ្ឋានវារោតិ ឯកោ ខុទ្ទកវារោ. តតោ អនុសយវារោ សានុសយវារោ បជហនវារោ បរិញ្ញាវារោ បហីនវារោ ឧប្បជ្ជនវារោ ធាតុវារោតិ អនុសយេ យោជេត្វា យមកវសេន បបញ្ចតោ និទ្ទិដ្ឋា សត្ត មហាវារាតិ អដ្ឋកនិទ្ទេសវសេន ទេសិតា, ឯវំ ទសហិ វារេហិ អនុសយយមកទេសនា កតា. តេសុ យេ ឥមេ ហិ បរិច្ឆេទវារោតិអាទិនា ទ្វេ វារា ឧទ្ទេសវសេន វុត្តា, តេ ឥធ អនុសយយមកមាតិកាតិ គហេតព្ពា.

តត្ថ ហិ សត្ត អនុសយាតិ អយំ គណនាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនុសយានំ ទេសិតត្តា បរិច្ឆេទវារោ នាម. កាមរាគានុសយោ…បេ… អវិជ្ជានុសយោតិ អយំ បរិច្ឆេទវសេន បរិច្ឆិន្នានំ នាមមត្តំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘ឥមេ នាម តេ’’តិ ទេសិតត្តា បរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារោ នាម. តត្ថ អនុត្តានត្ថតោ តាវ អនុសយាតិ កេនដ្ឋេន អនុសយា? អនុសយនដ្ឋេន. កោ ឯស អនុសយនដ្ឋោ នាមាតិ? អប្បហីនដ្ឋោ. កាមរាគានុសយាទយោ ហិ អប្បហីនដ្ឋេន តស្ស តស្ស សន្តានេ អនុសេន្តិ នាម, តស្មា ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ, អនុសេន្តីតិ ច តំ តំ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អថាបិ សិយា – អនុសយនដ្ឋោ នាម អប្បហីនាការោ, អប្បហីនាការោ ច ន ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា អនុសយា ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ. តត្រិទំ បដិវចនំ – អប្បហីនាការោ អនុសយោ, អនុសយោតិ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតកិលេសោ វុច្ចតិ, សោ ចិត្តសម្បយុត្តោ សារម្មណោ សប្បច្ចយដ្ឋេន សហេតុកោ ឯកន្តាកុសលោវ ហោតិ កថាវត្ថុស្មិំ (កថា. ៥៥៤ អាទយោ) អនុសយានំ ចិត្តវិប្បយុត្តភាវស្ស បដិសេធិតត្តា, សោ ច អតីតោបិ ហោតិ, អនាគតោបិ បច្ចុប្បន្នោបិ, តស្មា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ យុត្តំ. តថា ហិ ធម្មសង្គហេ មោហស្ស បទភាជនេ ៣១៧ ‘‘អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ…បេ… អយំ តស្មិំ សមយេ មោហោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ៣៩០). ឥមស្មិញ្ច យមកេ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា ‘‘អនុសេន្តីតិ តំ តំ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ យំ វុត្តំ, តំ សុវុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កាមរាគានុសយោតិ កាមរាគោ ច សោ អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយោ ចាតិ កាមរាគានុសយោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ តាវេត្ថ អនុត្តានត្ថោ. អត្ថវិនិច្ឆយោ បនេត្ថាបិ និទ្ទេសនយមុខទស្សនវសេនេវ ហោតិ, និទ្ទេសោ ចេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តោ.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារាទយោ អដ្ឋ វារា ច, តត្រាយំ បាឡិវវត្ថានានុបុព្ពិកាមុខមត្តប្បកាសនា. តេសំ ហិ បឋមោ អនុសយានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានវារោ នាម. តត្ថ វារភេទោ យមកយោជនវារេ នត្ថិ, ឥតរេសុ បន សត្តសុ មហាវារេសុ អត្ថិ. តេសុ ហិ បឋមោ អនុសយវារោ អនុលោមបដិលោមនយវសេន ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ អនុលោមនយេ ‘‘យស្ស យត្ថ…បេ… អនុសេតី’’តិ បុគ្គលោកាសតទុភយនាមវសេន តយោ អន្តរវារា ហោន្តិ, តេសុ ឯកេកស្មិំ ឯកមូលកទ្វិមូលកតិមូលកចតុមូលកបញ្ចមូលកឆមូលកានំ វសេន យមកភេទា ហោន្តិ. យថា ច អនុលោមនយេ, ឯវំ បដិលោមនយេបិ វេទិតព្ពា. យថា ចេត្ថ អនុសយវារេ, ឯវំ សានុសយវារបជហនវារបរិញ្ញាវារបហីនវារឧប្បជ្ជនវារេសុ បញ្ចសុបិ. អយំ បនេត្ថ បុរិមេសុ តីសុ វារេសុ វិសេសោ. ឱកាសវារេ ‘‘យត្ថ តត្ថា’’តិ អវត្វា ‘‘យតោ តតោ’’តិ និស្សក្កវចនេន ទេសនា កតា. សេសំ តាទិសមេវ. យោ បនាយំ សព្ពបច្ឆិមោ ធាតុវារោ នាម, សោ បុច្ឆាវារោ វិស្សជ្ជនវារោតិ ទ្វិធា ឋិតោ. តត្ថ បុច្ឆាវារោ អនុលោមបដិលោមវសេន ទុវិធោ. តស្សាវសានេ បុច្ឆានុក្កមេន វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ. ឯវំ តាវេត្ថ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ.

តត្រិទំ អដ្ឋន្នំ វារានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ មុខមត្តទស្សនំ. ‘‘កត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ? កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ. កត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតិ? ទុក្ខាយ វេទនាយ…បេ… មានានុសយោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ច អនុសេតិ. ទិដ្ឋានុសយោ, វិចិកិច្ឆានុសយោ ច សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ, ភវរាគានុសយោ រូបារូបធាតូសុ, អវិជ្ជានុសយោ សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ អនុសេតី’’តិ អយំ តាវ បឋមវារេ បាឡិនយោ.

តត្ថ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ កាមាវចរភូមិយំ សុខាយ ចេវ ឧបេក្ខាយ ចាតិ ទ្វីសុ វេទនាសុ, កាមរាគានុសយោ បន សហជាតវសេន, អារម្មណវសេន ចាតិ ទ្វីហាការេហិ អនុសេតិ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ អកុសលាហិ សុខឧបេក្ខាហិ សហជាតោបិ ហុត្វា តា អារម្មណំ កត្វាបិ ឧប្បជ្ជតិ. អវសេសា បន កាមាវចរកុសលវិបាកកិរិយវេទនា អារម្មណមេវ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ, ឥមាសុ វេទនាសុ អនុសយមានោ ចេស តាហិ វេទនាហិ សម្បយុត្តេសុ សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណេសុបិ អនុសេតិយេវ. ឥមាសំ បន វេទនានំ អស្សាទដ្ឋេន កាមរាគានុសយុប្បត្តិយា សេសសម្បយុត្តេហិ បធានត្តា, ឱឡារិកត្តេន វេនេយ្យានំ សុពោធត្តា ច ទ្វីសុ វេទនាសុយេវ អនុសេតីតិ វុត្តំ, ឯវំ ឧបរិបិ. ន កេវលញ្ចេស អនុសយមានោ ឥមាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុយេវ, វេទនាសម្បយុត្តេសុ ធម្មេសុ ច អនុសេតិ, ឥដ្ឋេសុ បន រូបាទីសុបិ អនុសេតិ ឯវ. វុត្តម្បិ ចេតំ វិភង្គប្បករណេ ‘‘យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថ សត្តានំ កាមរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ (វិភ. ៨១៦), ឯត្ថានុសយយមកេបិ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ រូបធាតុយា ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតី’’តិអាទិ. ឯតេន វុត្តាវសេសរូបាទីសុ ឆសុបិ អារម្មណេសុ អនុសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ បន តំ សព្ពំ អវត្វា កិញ្ចិទេវ បធានត្តាទិនា ការណេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

ទុក្ខាយាតិ ឯត្ថ បដិឃចិត្តសម្បយុត្តា ទ្វេ ទោមនស្សវេទនា, កាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា ទុក្ខវេទនា ចាតិ តិស្សោ វេទនា, តំ សម្បយុត្តា ច ធម្មា, អនិដ្ឋា ឆ រូបាទយោ ធម្មា បដិឃានុសយសហជាតវសេន, អារម្មណវសេន ច យថារហំ អនុសយនដ្ឋានំ. កិំ បន ឥតរា ទ្វេ វេទនា ឥដ្ឋារម្មណំ វា បដិឃស្ស អារម្មណំ ន ហោន្តីតិ? នោ ន ហោន្តិ. បរិហីនជ្ឈានស្ស ហិ នដ្ឋំ ឥដ្ឋំ សសម្បយុត្តធម្មំ ឈានមារព្ភ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ បន អារម្មណមត្តមេវ, នានុសយនដ្ឋានំ ឥដ្ឋត្តា. អនិដ្ឋមេវ ហិ ឥដ្ឋតោ បដិហនននិមិត្តំ, យំ បន តត្ថុប្បន្នំ, តស្ស បដិឃមត្តមេវ ហោតិ, ន បដិឃានុសយោតិ. បដិឃានុសយោ ហិ អនិដ្ឋារម្មណេ បដិហននវសេន ឧប្បន្នោ ថាមគតោ កិលេសោ, ឥតរោ ទោមនស្សេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នោបិ អត្តនោ បដិហននកិច្ចស្ស អករណតោ បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, អព្ពោហារិកត្តំ គច្ឆតិ. យថា ហិ បាណាតិបាតចេតនាយ សទ្ធិំ ឧប្បន្នោបិ ព្យាបាទោ មនោកម្មំ នាម ន ហោតិ, អព្ពោហារិកត្តំ គច្ឆតិ, ឯវន្តិ គហេតព្ពំ. តេនេវ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ សេវិតព្ពំ វុត្តំ. មានានុសយស្ស បន ទុក្ខទោមនស្សវជ្ជិតា សព្ពេ លោកិយា ធម្មា អនុសយនដ្ឋានំ. ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ អបរិយាបន្នេ ឯត្ថ…បេ… មានានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ ហិ វុត្តំ. ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយានំ បន លោកុត្តរវជ្ជិតា សព្ពេបិ ធម្មា អនុសយនដ្ឋានំ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសូ’’តិ. តត្ថ សំសារវដ្ដនិស្សិតដ្ឋេន សក្កាយបរិយាបន្នេសុ សព្ពធម្មេសូតិ អត្ថោ. ឯវំ អវិជ្ជានុសយោបិ វេទិតព្ពោ. សព្ពត្ថ ច សហជាតារម្មណភេទោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ភវរាគានុសយោ បន កិញ្ចាបិ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ ចតូសុ ចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជនតោ សហជាតវសេន កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតីតិ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ, សោ បន យស្មា រូបារូបាវចរមេវារម្មណំ លភតិ, ន កាមាវចរារម្មណមេវ, អនុសយានំ បន តំ ន អនុសយនដ្ឋានំ, តស្មា អារម្មណវសេន និយមំ អកត្វា ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ. តំ រាគវសេន សោ ច សព្ពោបិ រាគោ កាមរាគានុសយោ គហេតព្ពោតិ អយំ ឧប្បត្តិដ្ឋានវារេ នយោ.

ឥតរេសុ បន សត្តសុ មហាវារេសុ តាវ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន បដិឃានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស មានានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន មានានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិ? អនាគាមិស្ស មានានុសយោ អនុសេតិ, នោ ច តស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ មានានុសយោ ច អនុសេតិ, កាមរាគានុសយោ ច អនុសេតិ. យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស ទិដ្ឋានុសយោ អនុសេតីតិ? ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, នោ ច…បេ… ទិដ្ឋានុសយោ ច អនុសេតិ, យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា. យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស វិចិកិច្ឆានុសយោ អនុសេតី’’តិ បុច្ឆាយបិ ទិដ្ឋានុសយសទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ. យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស ភវរាគានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… អនុសេតីតិ…បេ… តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ភវរាគានុសយោ ច អនុសេតិ, កាមរាគានុសយោ ច អនុសេតិ. អវិជ្ជានុសយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា នយេន បដិឃានុសយាទិមូលិកាសុ បុច្ឆាសុ វិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោ. អយំ ឯកមូលកេ នយោ.

យស្ស កាមរាគានុសយោ ច បដិឃានុសយោ ច អនុសេតិ, តស្ស មានានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. ទ្វិន្នំ ទ្វិមូលិកា…បេ… បញ្ចមូលិកានំ បន ឯកមូលេ វុត្តានុសារេន វិស្សជ្ជននយោ ញាតព្ពោ. តត្រាយំ បច្ឆិមានុសយេ យោជនា – ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ច បដិឃានុសយោ ច មានានុសយោ ច ទិដ្ឋានុសយោ ច វិចិកិច្ឆានុសយោ ច ភវរាគានុសយោ ច អនុសេតិ, តស្ស អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស កាមរាគានុសយោ ច…បេ… ភវរាគានុសយោ ច អនុសេតីតិ? អនាគាមិស្ស អវិជ្ជានុសយោ ច មានានុសយោ ច ភវរាគានុសយោ ច អនុសេតិ, ន ឥតរេ, ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អវិជ្ជានុសយោ ច កាមរាគបដិឃមានភវរាគានុសយា ច អនុសេន្តិ, ន ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយា, បុថុជ្ជនស្ស បន សព្ពេបិ អនុសេន្តី’’តិ អយំ បុគ្គលវារេ នយោ.

ឱកាសវារេ បន ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? នោ. យត្ថ វា បន…បេ… អនុសេតីតិ? នោ. យត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ មានានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន មានានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិ? រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ មានានុសយោ អនុសេតិ, ន កាមរាគានុសយោ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ តទុភយំ អនុសេតិ. យត្ថ កាមរាគានុសយោ…បេ… អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… អនុសេតីតិ? ទុក្ខាយ វេទនាយ រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ វិចិកិច្ឆានុសយោ អនុសេតិ, ន កាមរាគានុសយោ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ តទុភយំ អនុសេតិ. យត្ថ កាមរាគានុសយោ…បេ… អនុសេតិ, តត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតីតិ? នោ. យត្ថ វា បន…បេ… នោ. យត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… អនុសេតីតិ? ទុក្ខាយ វេទនាយ រូបារូបធាតុយា ឯត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតិ, ន កាមរាគានុសយោ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ តទុភយំ អនុសេតិ.

យត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ មានានុសយោ អនុសេតីតិ? នោ. យត្ថ វា បន…បេ… នោ. យត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… អនុសេតីតិ? កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ រូបារូបធាតុយា ឯត្ថ វិចិកិច្ឆានុសយោ អនុសេតិ, ន បដិឃានុសយោ, ទុក្ខាយ បន វេទនាយ តទុភយំ អនុសេតិ. យត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតីតិ? នោ. យត្ថ វា បន…បេ… នោ. យត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… អនុសេតីតិ…បេ… ទុក្ខាយ វេទនាយ តទុភយំ អនុសេតិ, អញ្ញត្ថ អវិជ្ជានុសយោ ច.

យត្ថ មានានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… អនុសេតីតិ? ទុក្ខាយ វេទនាយ ទិដ្ឋានុសយោវ, នេតរោ, តទញ្ញេសុ សព្ពត្ថ អនុសេតិ. យត្ថ មានានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតីតិ? កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ មានានុសយោ, នេតរោ, រូបារូបធាតុយា បន តទុភយំ អនុសេតិ. យត្ថ វា បន…បេ… អាមន្តា. យត្ថ មានានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ…បេ… អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… អនុសេតីតិ? ទុក្ខវេទនំ ឋបេត្វា តទញ្ញាសុ សព្ពត្ថ តទុភយំ អនុសេតិ. យត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ, តត្ថ វិចិកិច្ឆានុសយោ…បេ… អាមន្តា. យត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ, តត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតីតិ? កាមធាតុយា តីសុ វេទនាសុ ទិដ្ឋានុសយោវ, រូបារូបភវេសុ តទុភយំ អនុសេតិ. យត្ថ វា បន…បេ… អាមន្តា. យត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ…បេ… អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… អាមន្តា. ឯស នយោ វិចិកិច្ឆាមូលកេសុបិ. យត្ថ ភវរាគានុសយោ, តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… អនុសេតិ, តត្ថ កាមធាតុយា តីសុ វេទនាសុ អវិជ្ជានុសយោវ, រូបារូបភវេសុ បន តទុភយំ អនុសេតី’’តិ អយមេត្ថ ឯកមូលនយោ.

‘‘យស្ស…បេ… នានុសេតិ. យស្ស…បេ… នានុសេតិ មានានុសយោ, អរហតោ បន តទុភយម្បិ នានុសេតិ. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា. យស្ស កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តស្ស ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោ នានុសេតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… នានុសេតីតិ? ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ វិចិកិច្ឆានុសយោវ នានុសេតិ, នេតរោ, អនាគាមិអរហន្តានំ តទុភយម្បិ នានុសេតី’’តិអាទិនា នយេន បុគ្គលវារេ,

‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ បដិឃានុសយោ នានុសេតីតិ? ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគានុសយោវ នានុសេតិ, នេតរោ, រូបារូបធាតុបរិយាបន្នេសុ តទុភយំ នានុសេតិ. យត្ថ វា បន…បេ… នានុសេតីតិ? កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ បដិឃានុសយោវ, រូបារូបបរិយាបន្នេសុ បន តទុភយំ នានុសេតិ. យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ មានានុសយោ នានុសេតីតិ? រូបារូបធាតូសុ កាមរាគានុសយោវ, ទុក្ខាយ បន វេទនាយ, អបរិយាបន្នេសុ ច តទុភយំ នានុសេតិ. យត្ថ វា បន…បេ… អាមន្តា. យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ, វិចិកិច្ឆានុសយោ នានុសេតីតិ? ទុក្ខាយ វេទនាយ រូបារូបធាតូសុ កាមរាគានុសយោវ, អបរិយាបន្នេ បន តទុភយំ នានុសេតី’’តិអាទិនា នយេន ឱកាសវារេ ច,

‘‘យស្ស យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តស្ស តត្ថ បដិឃានុសយោ នានុសេតីតិ? តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគានុសយោវ, រូបារូបបរិយាបន្នេសុ តទុភយំ នានុសេតិ, ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ សព្ពត្ថ តទុភយំ នានុសេតិ. យស្ស វា បន យត្ថ…បេ… នានុសេតីតិ? តិណ្ណំ បុគ្គលានំ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ បដិឃានុសយោវ, រូបារូបបរិយាបន្នេសុ តទុភយំ នានុសេតិ, ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ សព្ពត្ថ តទុភយំ នានុសេតិ. យស្ស យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តស្ស តត្ថ មានានុសយោ នានុសេតីតិ? តិណ្ណំ បុគ្គលានំ រូបារូបធាតុយា កាមរាគានុសយោវ, នេតរោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ, អបរិយាបន្នេ ច តទុភយំ នានុសេតិ, អនាគាមិស្ស កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ រូបារូបធាតុយា កាមរាគានុសយោវ, អរហតោ បន សព្ពត្ថ តទុភយំ នានុសេតី’’តិអាទិនា បុគ្គលោកាសវារេ ច វុត្តានុសារេន នយោ ញាតព្ពោតិ អយំ បាឡិនយោ.

តត្ថ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឯត្ថ យទេតំ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនំ ទិន្នំ, តំ ទុទ្ទិន្នំ វិយ ខាយតិ. កស្មា? កាមរាគបដិឃានំ ឯកក្ខណេ អនុប្បត្តិតោ. យថា ហិ ‘‘យស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ធម្មាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ មនាយតនធម្មាយតនាទីនិ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន តថា កាមរាគបដិឃា, វិសុញ្ញេវ ឧប្បជ្ជនតោ, តស្មា ឯត្ថ ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោ កត្តព្ពោ សិយា, តំ បន អកត្វា ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនស្ស ទិន្នត្តា ហេដ្ឋា យមកេសុ វិយ ឯត្ថ ខណបច្ចុប្បន្នវសេន វត្តមានវោហារំ អគ្គហេត្វា អញ្ញថា គហេតព្ពោ. កថំ គហេតព្ពោ? អប្បហីនវសេន. អប្បហីនតំ ហិ សន្ធាយ អយំ អនុសេតីតិ វត្តមានវោហារោ វុត្តោ, ន ខណបច្ចុប្បន្នតំ, តស្មា ឥមិស្សា បុច្ឆាយ យស្ស កាមរាគានុសយោ អប្បហីនោ, ន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ, តស្ស បដិឃានុសយោ អប្បហីនោ, ន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ, តស្ស បដិឃានុសយោ អប្បហីនោតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. យស្មា ច តេសុ កាមរាគបដិឃេសុ យស្សេកោ អប្បហីនោ, តស្ស ឥតរោបិ អប្បហីនោវ ហោតិ, តស្មា ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. ឥតោ បរេសុបិ ឯវរូបេសុ ឧប្បជ្ជតិវារាទិវិស្សជ្ជនេសុ ឯសេវ នយោ. តិណ្ណំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ទ្វិន្នន្តិ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ឯវំ ឧប្បជ្ជនំ ទីបិតំ. ឱកាសវារស្ស បឋមទុតិយបុច្ឆាសុ យស្មា កាមរាគបដិឃា ឯកចិត្តេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោ កតោ. ទុកមូលាទីសុ ច យស្មា កាមរាគបដិឃាទយោ ឯកស្មិំ ឋានសង្ខាតេ ចិត្តេ, អារម្មណេ វា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ‘‘នត្ថី’’តិ តត្ថ បដិក្ខេបោ កតោ, អយំ បុច្ឆា អបុព្ពា ឯវាតិ អធិប្បាយោ. បុគ្គលោកាសវារេ ចតុន្នន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមីនំ. បដិលោមេ ទ្វិន្នន្តិ អនាគាមិអរហន្តេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អយំ អនុសយវារេ នយោ.

សានុសយវារេ បន ‘‘យោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, សោ បដិឃានុសយេន សានុសយោតិ? អាមន្តា…បេ… មានានុសយេន សានុសយោតិ? អាមន្តា. យោ វា បន មានានុសយេន សានុសយោ, សោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោតិ? អនាគាមី មានានុសយេនេវ, ន កាមរាគានុសយេន, តយោ បន បុគ្គលា តទុភយេនាបិ អនុសយេនា’’តិ ឥមិនា នយេន សេសេសុ ទុកមូលាទីសុ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ ញាតព្ពោ, អយំ បុគ្គលវារេ នយោ.

‘‘យតោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, តតោ បដិឃានុសយេន សានុសយោតិ? នោ…បេ… មានានុសយេន សានុសយោតិ? អាមន្តា. យតោ វា បន មានានុសយេន សានុសយោ, តតោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោតិ? រូបារូបធាតុយា មានានុសយេនេវ, នេតរេន, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ តទុភយេនាបី’’តិអាទិនា ឱកាសវារេ ច,

‘‘យោ យតោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, សោ តតោ បដិឃានុសយេន សានុសយោតិ? នោ’’តិអាទិនា បុគ្គលោកាសវារេ ចាតិ ឯវំ អនុលោមនយេ ច, ‘‘យោ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោ, សោ បដិឃានុសយេន និរនុសយោតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា បដិលោមនយេបិ សព្ពត្ថ អនុសយវារេ វុត្តានុសារតោ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ ញាតព្ពោ.

តត្ថ យតោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោតិ យតោ ការណតោ ឧប្បន្នេន កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, កិំ សោ តតោ ការណតោ ឧប្បន្នបដិឃានុសយេនបិ សានុសយោតិ វុច្ចតិ. យស្មា បនេតេ ទ្វេ ឯកស្មា ឋានា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោ កតោ សេសំ តាទិសមេវាតិ អយំ សានុសយវារេ នយោ.

បជហនវារេ បន ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, សោ បដិឃានុសយំ បជហតីតិ? អាមន្តា…បេ… មានានុសយំ បជហតីតិ? តទេកដ្ឋំ បជហតិ. យោ វា បន មានានុសយំ បជហតិ, សោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? នោ…បេ… សោ ទិដ្ឋានុសយំ វិចិកិច្ឆានុសយំ បជហតីតិ? នោ. យោ វា បន វិចិកិច្ឆានុសយំ បជហតិ, សោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? តទេកដ្ឋំ បជហតិ. យោ…បេ… ភវរាគានុសយំ អវិជ្ជានុសយំ បជហតីតិ? តទេកដ្ឋំ បជហតិ…បេ… យោ កាមរាគានុសយញ្ច បដិឃានុសយញ្ច មានានុសយញ្ច…បេ… បជហតីតិ? នត្ថី’’តិអាទិនា បុគ្គលវារេ,

‘‘យតោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, តតោ បដិឃានុសយំ បជហតីតិ? នោ…បេ… យតោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, តតោ មានានុសយំ បជហតីតិ? អាមន្តា. យតោ វា បន មានានុសយំ បជហតិ, តតោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? រូបារូបធាតុយា តតោ មានានុសយមេវ, កាមធាតុយា បន ទ្វីសុ វេទនាសុ តតោ មានានុសយំ បជហតី’’តិអាទិនា ឱកាសវារេ ច,

‘‘យោ យតោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, សោ តតោ បដិឃានុសយំ បជហតីតិ? នោ…បេ… មានានុសយំ បជហតីតិ? តទេកដ្ឋំ បជហតិ…បេ… វិចិកិច្ឆានុសយំ បជហតីតិ? នោ. យោ វា បន យតោ វិចិកិច្ឆានុសយំ បជហតិ, សោ តតោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? អដ្ឋមកោ ទុក្ខាយ វេទនាយ រូបារូបធាតុយា សោ តតោ វិចិកិច្ឆានុសយំ បជហតិ, នោ ច សោ តតោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, ស្វេវ បុគ្គលោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ សោ តតោ វិចិកិច្ឆានុសយំ បជហតិ, កាមរាគានុសយំ តទេកដ្ឋំ បជហតី’’តិអាទិនា បុគ្គលោកាសវារេ ចាតិ ឯវំ អនុលោមនយេ ច, ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ ន បជហតិ, សោ បដិឃានុសយំ ន បជហតីតិ? អាមន្តា…បេ… វិចិកិច្ឆានុសយំ ន បជហតីតិ? អដ្ឋមកោ កាមរាគានុសយំ ន បជហតិ, នេតរំ, អនាគាមិមគ្គសមង្គិំ, អដ្ឋមកញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា តទុភយំ ន បជហន្តី’’តិអាទិនា បដិលោមនយេ ច សព្ពត្ថ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ ញាតព្ពោ.

តត្ថ បជហតីតិ តេន តេន មគ្គេន បហានបរិញ្ញាវសេន បជហតិ. តទេកដ្ឋន្តិ បហានេកដ្ឋតំ សន្ធាយ វុត្តំ. បឋមមគ្គាទិនា ហិ ន កេវលំ ទិដ្ឋាទិកា ឯវ ធម្មា បហីយន្តិ, អថ ខោ អបាយគមនិយា តេន កាមរាគបដិឃមានាទយោបិ បហីយន្តិ ឯវ. បឋមមគ្គវជ្ឈា ហិ កាមរាគា, អបាយគមនិយា ច មានាវិជ្ជាទយោបិ, តតិយមគ្គវជ្ឈាតិ បហានេកដ្ឋា ហុត្វា បហីយន្តិ ឯវាតិ ‘‘នោ’’តិ អរហត្តមគ្គដ្ឋំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ កាមរាគានុសយំយេវ បហីនត្តា ន បជហតីតិ. យតោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ យតោ ឧប្បជ្ជនកំ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ អត្ថោ, អដ្ឋមកោតិ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោ. សោ ហិ ទក្ខិណេយ្យក្កមេន អរហត្តផលដ្ឋតោ បដ្ឋាយ គណិយមានោ អដ្ឋមកោ នាម. បដិលោមនយេ អនាគាមិមគ្គសមង្គិញ្ច អដ្ឋមកញ្ច ឋបេត្វា អវសេសាតិ បុថុជ្ជនសេសសេខាសេខា. តេសុ ហិ បុថុជ្ជនា បហានបរិញ្ញាយ អភាវេន ន បជហន្តិ, សេសា តេសំ បហីនត្តាតិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ អយំ បជហនវារេ នយោ.

បរិញ្ញាវារោ បន ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ បរិជានាតិ, សោ បដិឃានុសយំ បរិជានាតី’’តិអាទិនា បជហនវារសទិសោវ. អយម្បិ ហិ បជហនវារោ វិយ មគ្គដ្ឋានញ្ញេវ វសេន វិស្សជ្ជិតោ. តត្ថ បរិជានាតីតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតីតិ អត្ថោ. អយំ បរិញ្ញាវារេ នយោ.

បហីនវារេ បន ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ បហីនោ, តស្ស បដិឃានុសយោ បហីនោតិ? អាមន្តា…បេ… មានានុសយោ បហីនោតិ? អនាគាមិស្ស កាមរាគានុសយោវ, អរហតោ បន មានានុសយោបិ បហីនោ’’តិអាទិនា បុគ្គលវារេ, ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ បហីនោ, តត្ថ បដិឃានុសយោ បហីនោតិ? ន វត្តព្ពោ បហីនោតិ វា អប្បហីនោតិ វា. យត្ថ វា បន…បេ… ន វត្តព្ពោ…បេ… តត្ថ មានានុសយោ បហីនោតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន…បេ… បហីនោតិ? រូបារូបធាតុយា ឯត្ថ មានានុសយោ បហីនោ, កាមរាគានុសយោ ន វត្តព្ពោ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ ឯត្ថ តទុភយំ បហីន’’ន្តិអាទិនា ឱកាសវារេ, បុគ្គលោកាសវារេតិ ឯវំ អនុលោមនយេ, ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អប្បហីនោ, តស្ស បដិឃានុសយោ អប្បហីនោតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា…បេ… យស្ស វា បន មានានុសយោ អប្បហីនោ, តស្ស កាមរាគានុសយោ អប្បហីនោតិ? អនាគាមិស្ស មានានុសយោវ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ តទុភយំ អប្បហីន’’ន្តិអាទិនា បដិលោមនយេ ច វុត្តនយេនេវ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ ញាតព្ពោ.

ឯត្ថ ច ផលដ្ឋវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ មគ្គដ្ឋានំ បហីនកិលេសត្តាភាវា. តេសំ ហិ អនុសយា បហីយន្តិ ឯវ, ន បន បហីនាតិ អនាគាមិអាទយោ ផលដ្ឋាវ គហេតព្ពា, ឱកាសវារេ បន ‘‘ន វត្តព្ពោ’’តិ ឥទំ ឧភិន្នំ ឧប្បត្តិដ្ឋានស្ស អសាធារណត្តា វុត្តំ. អញ្ញំ ហិ កាមរាគានុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, អញ្ញំ បដិឃានុសយស្ស. អភាវិតមគ្គស្ស ច យត្ថ អនុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, មគ្គេ ភាវិតេ តត្ថេវ សោ បហីនោ នាម ហោតិ, តស្មា សោ តត្ថ បហីនោតិ វា, អប្បហីនោតិ វា ន វត្តព្ពោ, សព្ពត្ថាបិ បន សយំ អភាវេន តត្ថ អប្បហីនោតិ ន វត្តព្ពោ. ឧភិន្នំ បន សាធារណដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. មានានុសយោ ហិ កាមធាតុយា វេទនាទ្វយសង្ខាតេ សាធារណដ្ឋានេ កាមរាគេន សទ្ធិំ បហីនោ នាម ហោតិ. យស្ស កាមរាគានុសយោ អប្បហីនោតិ បុថុជ្ជនស្ស, សោតាបត្តិសកទាគាមិផលដ្ឋានញ្ច វសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលាន’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ អយំ បហីនវារេ នយោ.

ឧប្បជ្ជនវារេ បន ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា សព្ពត្ថ អនុសយវារសទិសោវាតិ អយំ ឧប្បជ្ជនវារេ នយោ.

ធាតុវារេ បន ‘‘កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស កតិ អនុសយា អនុសេន្តិ, កតិ អនុសយា នានុសេន្តិ, កតិ អនុសយា ភង្គា? កាមធាតុយា ចុតស្ស រូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស…បេ… កតិ ភង្គា? កាមធាតុយា ចុតស្ស អរូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស…បេ… រូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស ន អរូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស…បេ… កតិ ភង្គំ? កាមធាតុយា ចុតស្ស ន កាមធាតុំ, ន អរូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស…បេ… ន រូបធាតុំ ន អរូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស. ន កាមធាតុំ ន រូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស កតិ ភង្គា’’តិ ឯវំ កាមធាតុមូលកា នវ បុច្ឆា, តថា ‘‘រូបធាតុយា ចុតស្សា’’តិអាទិនា រូបធាតុមូលកា នវ, អរូបធាតុយា នវ ចាតិ សត្តវីសតិ អនុលោមបុច្ឆា, តថា ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិអាទិនា សត្តវីសតិ បដិលោមបុច្ឆា ច, តថា ‘‘ន កាមធាតុយា ន អរូបធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា សត្តវីសតិ ទុកមូលកា បុច្ឆា ចាតិ ឯវំ បុច្ឆាវារេ ឯកាសីតិ បុច្ឆា វេទិតព្ពា.

តត្ថ អនុសេន្តីតិ ចិត្តសន្តានេ អនុគតា ហុត្វា កតិ អនុសេន្តិ, ភង្គាតិ អនុសេន្តិ ច នានុសេន្តិ ចាតិ ឯវំ កតិ វិភជិតព្ពាតិ អត្ថោ. ន កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សាតិ កាមធាតុវិរហិតា ទ្វេ រូបារូបធាតុយោ ឧបបជ្ជន្តស្ស. ន កាមធាតុំ ន រូបធាតុន្តិ អរូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស. ន កាមធាតុយាតិ រូបារូបធាតូហិ ចុតស្ស, ឯវំ សេសេសុបិ សព្ពត្ថ បដិសន្ធិវសេន, ធាតុវសេន ច អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ អយំ ឧទ្ទេសវារេ នយោ.

និទ្ទេសវារេ បនស្ស ‘‘កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស កស្សចិ សត្ត អនុសយា អនុសេន្តិ, កស្សចិ បញ្ច អនុសយា អនុសេន្តិ, អនុសយា ភង្គា នត្ថិ, កាមធាតុយា ចុតស្ស រូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស កស្សចិ សត្ត អនុសយា អនុសេន្តិ, កស្សចិ បញ្ច, កស្សចិ តយោ …បេ… ភង្គា នត្ថី’’តិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ, អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – រូបធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស សត្តេវ អនុសយា អនុសេន្តិ, តថា ‘‘អរូបធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទីសុបិ, អរូបធាតុយា បន ចុតស្ស រូបធាតុយា ឧបបត្តិ នត្ថិ, ហេដ្ឋា ឧបបជ្ជមានោ កាមធាតុំ ឯវ ឧបបជ្ជតិ, សត្តេវ អនុសយា អនុសេន្តីតិ ឯវំ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ វិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោតិ អយំ វិសេសោ, សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយមេត្ថ បាឡិនយោ.

តត្ថ កស្សចិ សត្តាតិ បុថុជ្ជនវសេន វុត្តំ, បញ្ចាតិ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ វសេន. តេសំ ហិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយា បហីនាតិ, កាមធាតុយា បន អនាគាមីនំ ឧបបត្តិអភាវតោ បឋមវារេ ‘‘កស្សចិ តយោ’’តិ ន វុត្តំ, រូបារូបធាតូសុ ឧប្បជ្ជនវារេសុ ឯវ វុត្តំ…បេ… អនាគាមីនំ ហិ កាមរាគបដិឃានម្បិ បហីនត្តា តយោវ អនុសយា អនុសេន្តិ, ឥធ ច អនុសយានំ ឧប្បត្តិវសេន នយោ, អនុសយានំ អនុសយនំ អគ្គហេត្វា អប្បហីនភាវេន បដិសន្ធិក្ខណេ អបិ អនុសយនំ គហេតព្ពំ. សត្តេវាតិ អរិយសាវកស្ស រូបារូបធាតុយា ចុតស្ស ហេដ្ឋា កាមភវាទីសុ ឧបបត្តិ នាម នត្ថិ, បុថុជ្ជនស្សេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘សត្តេវា’’តិ និយមេត្វា វុត្តំ, អរូបធាតុយា ចុតស្ស រូបធាតុយា ឧបបត្តិ នត្ថីតិ. កស្មា នត្ថិ? អរូបីនំ រូបជ្ឈានស្ស អភាវា. តេ ហិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមនរូបធាតុំ ឧបបន្នាតិ. សេសំ នយតោ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ អយំ ធាតុវារេ នយោ. អយំ អនុសយយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

ចិត្តយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

ចិត្តយមកមាតិកាយំ បន បាឡិវវត្ថានំ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពំ. ឥមិស្សំ ហិ មាតិកាយំ បុគ្គលវារោ ធម្មវារោ បុគ្គលធម្មវារោតិ អាទិតោវ តយោ សុទ្ធិកមហាវារា ហោន្តិ, តត្ថ ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ បុគ្គលវសេន ចិត្តស្ស ឧប្បជ្ជននិរុជ្ឈនាទិភេទំ ទីបេន្តោ គតោ បុគ្គលវារោ នាម. ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ ធម្មវសេនេវ ចិត្តស្ស ឧប្បជ្ជននិរុជ្ឈនាទិភេទំ ទីបេន្តោ គតោ ធម្មវារោ នាម. ‘‘យស្ស យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ ឧភយវសេនេវ ចិត្តស្ស ឧប្បជ្ជននិរុជ្ឈនាទិភេទំ ទីបេន្តោ គតោ បុគ្គលធម្មវារោ នាម.

តតោ ‘‘យស្ស សរាគំ ចិត្ត’’ន្តិអាទីនំ សោឡសន្នំ បទានំ វសេន អបរេ សរាគាទិបទវិសេសិតា សោឡស បុគ្គលវារា, សោឡស ធម្មវារា, សោឡស បុគ្គលធម្មវារាតិ អដ្ឋចត្តាលីស មិស្សកវារា ហោន្តិ, តេ សរាគាទិបទមត្តំ ទស្សេត្វា សំខិត្តា. តតោ ‘‘យស្ស កុសលំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា នយេន ឆសដ្ឋិទ្វិសតសង្ខាតានំ អភិធម្មមាតិកាបទានំ វសេន អបរេ កុសលាទិបទវិសេសិតា ឆសដ្ឋិទ្វិសតបុគ្គលវារា, ឆសដ្ឋិទ្វិសតធម្មវារា, ឆសដ្ឋិទ្វិសតបុគ្គលធម្មវារាតិ អដ្ឋនវុតិសត្តសតា មិស្សកវារា ហោន្តិ, តេបិ កុសលាទិបទមត្តំ ទស្សេត្វា សំខិត្តាយេវ, យានិបេត្ថ សនិទស្សនាទីនិ បទានិ ចិត្តេន សទ្ធិំ ន យុជ្ជន្តិ, តានិ មោឃបុច្ឆាវសេន គហិតានីតិ.

តេសុ បន តីសុ វារេសុ សព្ពបឋមេ សុទ្ធិកបុគ្គលមហាវារេ តាវ ឧប្បាទនិរោធកាលសម្ភេទវារោ ឧប្បាទុប្បន្នវារោ និរោធុប្បន្នវារោ ឧប្បាទវារោ និរោធវារោ ឧប្បាទនិរោធវារោ ឧប្បជ្ជមានននិរោធវារោ ឧប្បជ្ជមានុប្បន្នវារោ និរុជ្ឈមានុប្បន្នវារោ ឧប្បន្នុប្បាទវារោ អតីតានាគតវារោ ឧប្បន្នុប្បជ្ជមានវារោ និរុទ្ធនិរុជ្ឈមានវារោ អតិក្កន្តកាលវារោ ចាតិ ចុទ្ទស អន្តរវារា, តេសុ ឧប្បាទវារោ និរោធវារោ ឧប្បាទនិរោធវារោតិ ឥមេសុ តីសុ វារេសុ បច្ចេកំ វត្តមានាតីតស្ស, វត្តមានានាគតស្ស, អតីតានាគតស្ស ចាតិ តិណ្ណំ កាលភេទានំ វសេន អនុលោមបដិលោមតោ ឆ ឆ កត្វា អដ្ឋារស យមកានិ, ឧប្បន្នុប្បាទវារេ អតីតានាគតកាលវសេន អនុលោមតោ ទ្វេ, បដិលោមតោ ទ្វេតិ ចត្តារិ យមកានិ, សេសេសុ អាទិតោ និទ្ទិដ្ឋេសុ តីសុ, អន្តរេ និទ្ទិដ្ឋេសុ តីសុ, អវសានេ និទ្ទិដ្ឋេសុ ចតូសូតិ ទសសុ វារេសុ អនុលោមតោ ឯកំ, បដិលោមតោ ឯកន្តិ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា វីសតិ យមកានិ, ឯវំ សព្ពេសុបិ ចុទ្ទសសុ អន្តរវារេសុ ទ្វាចត្តាលីស យមកានិ, ចតុរាសីតិ បុច្ឆា, អដ្ឋសដ្ឋិអត្ថសតំ ហោតិ. យថា ច ឯកស្មិំ សុទ្ធិកបុគ្គលមហាវារេ, តថា សុទ្ធិកធម្មមហាវារេ, សុទ្ធិកបុគ្គលធម្មមហាវារេបីតិ តីសុ មហាវារេសុ ឆព្ពីសតិយមកសតំ, តតោ ទិគុណា បុច្ឆា, ទិគុណា អត្ថា ច វេទិតព្ពា, ឥទំ បន វារត្តយំ សរាគាទិវសេន សោឡសគុណំ, កុសលាទិវសេន ឆសដ្ឋិទ្វិសតគុណំ កត្វា ឥមិស្សា ចិត្តយមកមាតិកាយ អនេកានិ យមកសហស្សានិ, តទ្ទិគុណា បុច្ឆា, តទ្ទិគុណា អត្ថា ច ហោន្តិ, បាឋោ បន សំខិត្តោ. ឯវមេត្ថ បាឡិវវត្ថានំ វិទិត្វា ឥទានិ អនុត្តានបទត្ថានុសារេន វិភង្គនយសហិតោ សង្ខេបត្ថវណ្ណនានយោ ឯវំ វេទិតព្ពោ.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិតាយ ឧប្បជ្ជតិ. ន និរុជ្ឈតីតិ និរោធក្ខណំ អប្បត្តតាយ ន និរុជ្ឈតិ. តស្ស ចិត្តន្តិ កិំ តស្ស បុគ្គលស្ស តតោ បដ្ឋាយ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ បុច្ឆា, តស្សា ច, ‘‘បច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ, ឥតរេសំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, និរុជ្ឈិស្សតិ ចេវ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ តេសំ ចិត្តន្តិ យេសំ ខីណាសវានំ បច្ឆិមចិត្តសង្ខាតស្ស ចុតិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ វត្តតិ, តេសំ តទេវ ចុតិចិត្តំ ឧប្បាទប្បត្តតាយ ឧប្បជ្ជតិ នាម, ភង្គំ អប្បត្តតាយ ន និរុជ្ឈតិ នាម, ឥទានិ បន ភង្គំ បត្វា តំ តេសំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តតោ អប្បដិសន្ធិកត្តា អញ្ញំ នុប្បជ្ជិស្សតិ. ឥតរេសន្តិ បច្ឆិមចិត្តសមង្គិំ ខីណាសវំ ឋបេត្វា អវសេសានំ សេខាសេខបុថុជ្ជនានំ និរុជ្ឈិស្សតិ ចេវ អញ្ញំ បន តស្មិំ វា អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចាតិ អត្ថោ.

‘‘យស្ស វា បន ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតី’’តិ ឥមិស្សា ទុតិយបុច្ឆាយ បច្ឆិមចិត្តសមង្គិនោ ខីណាសវស្ស ចិត្តំ សន្ធាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ. ‘‘យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិស្សតិ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោវ វិស្សជ្ជនំ. ន ឧប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតីតិ ហិ ភង្គក្ខណេ អរហតោ បច្ឆិមចិត្តម្បិ សេសានំ ភិជ្ជមានចិត្តម្បិ បុច្ឆតិ, តតោ បដ្ឋាយ បន អរហតោ តាវ ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ សក្កា វត្តុំ, ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ បន ន សក្កា, តស្មា ‘‘នោ’’តិ ឯត្ថ បដិសេធោ កតោ, ‘‘យស្ស វា បន ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិស្សតិ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘នត្ថី’’តិ បដិក្ខេបោវ វិស្សជ្ជនំ. យស្ស ហិ ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិស្សតិ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, សោ ច បុគ្គលោ នត្ថីតិ.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា, យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, នោ ច ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បន្នញ្ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ច, យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បន្នន្តិ? ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, នោ ច នុប្បន្នំ, និរោធសមាបន្នានំ អសញ្ញសត្តានំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ ចេវ នុប្បន្នញ្ច. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា. ឯត្ថ ច ឧប្បន្នន្តិ ឧប្បាទសមង្គិនោបេតំ នាមំ, ឧប្បជ្ជតីតិ ច ឧប្បាទសមង្គិនោវ.

យស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… និរុជ្ឈតីតិ? ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បន្នន្តិ? និរោធសមាបន្នាទីនំ ចិត្តំ. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តថា. ឯត្ថ ច ឧប្បាទប្បត្តត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ អនតីតត្តា ឧប្បជ្ជតិ នាមាតិ អត្ថោតិ អដ្ឋកថាយំ ខណបច្ចុប្បន្នវសេន អត្ថោ វុត្តោ. ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ បន ឥមស្ស អតីតចិត្តក្ខណវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ ឯវ ឧបរិបាឡិយា ន វិរុជ្ឈតិ, ន អញ្ញថាតិ បញ្ញាយតិ, តស្មា បុព្ពាបរំ ឱលោកេត្វា បាឡិអវិរោធេន អត្ថោ គហេតព្ពោ.

យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? ឧប្បជ្ជិត្ថ. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បជ្ជតីតិ? នត្ថិ. យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមចិត្តសមង្គិខីណាសវវិរហិតានំ ចិត្តំ តថា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? ឧប្បាទក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ…បេ… នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អសេខានំ បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បជ្ជតីតិ? បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមចិត្តសមង្គិំ ឋបេត្វា សេសានំ តថា. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា. យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? នត្ថិ. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? ឧប្បជ្ជិត្ថ.

យស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិត្ថាតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… និរុជ្ឈតីតិ? ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ…បេ… ន និរុជ្ឈិត្ថាតិ? និរុជ្ឈិត្ថ. យស្ស វា បន…បេ… នត្ថិ. យស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? បច្ឆិមចិត្តសមង្គិំ ឋបេត្វា សេសានំ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស វា បន…បេ… សេសានំ ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ…បេ… និរុជ្ឈិស្សតិ. យស្ស វា បន…បេ… និរុជ្ឈតិ.

យស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិត្ថ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ឋបេត្វា សេសានំ ចិត្តំ តថា. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា. យស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិត្ថ, តស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? នត្ថិ. យស្ស វា បន…បេ… ន និរុជ្ឈិត្ថាតិ? និរុជ្ឈិត្ថ.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិត្ថាតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិត្ថាតិ? និរុជ្ឈិត្ថ. យស្ស វា បន…បេ… នត្ថិ, យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា. យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? និរុជ្ឈមានំ បច្ឆិមចិត្តំ ឋបេត្វា តថា. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា. យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? នត្ថិ. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? ឧប្បជ្ជិត្ថ.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈតីតិ? សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជមានន្តិ? សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជមានំ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បន្នន្តិ? និរោធសមាបន្នាទីនំ ចិត្តំ តថា. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា.

យស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈមានំ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ភង្គក្ខណេ តថា. យស្ស ចិត្តំ ន និរុជ្ឈមានំ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បន្នន្តិ? និរោធសមាបន្នាទីនំ ចិត្តំ តថា. យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន…បេ… ឧប្បន្នន្តិ? ចិត្តសមង្គីនំ តថា. យស្ស ចិត្តំ នុប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? ឧប្បជ្ជិត្ថ. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បន្នន្តិ? នត្ថិ…បេ… យស្ស ចិត្តំ នុប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? ឧប្បជ្ជិស្សតិ. យស្ស វា បន…បេ… នុប្បន្នន្តិ? ឧប្បន្នំ.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ នោ ច តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ នោ ច តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? អាមន្តា. ឯត្ថ ‘‘នោ ច តស្ស ចិត្តំ នុប្បន្ន’’ន្តិ ឥទំ អសញ្ញាទិអចិត្តកេ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសំ និយមេន ចិត្តុប្បត្តិយា អភាវតោ ‘‘អាមន្តា’’តិ ឧភយត្ថ វិស្សជ្ជនំ វុត្តំ. អយញ្ច វារោ កាលត្តយេ គហេត្វា សមត្ថិតោតិ គហេតព្ពោ.

‘‘យស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថ នោ ច តស្ស ចិត្តំ នុប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? នត្ថិ. យស្ស វា បន ចិត្តំ នុប្បជ្ជិស្សតិ នោ ច តស្ស ចិត្តំ នុប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? ឧប្បជ្ជិត្ថ.

ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមានន្តិ? ឧប្បាទក្ខណេ ចិត្តំ តថា. ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា. នុប្បន្នំ នុប្បជ្ជមានន្តិ? អាមន្តា. នុប្បជ្ជមានំ នុប្បន្នន្តិ? អតីតានាគតចិត្តំ តថា.

និរុទ្ធំ និរុជ្ឈមានន្តិ? នោ, និរុជ្ឈមានំ និរុទ្ធន្តិ? នោ, ននិរុទ្ធំ ននិរុជ្ឈមានន្តិ? ឧប្បាទក្ខណេ អនាគតញ្ច ចិត្តំ តថា. ននិរុជ្ឈមានំ ននិរុទ្ធន្តិបិ តថេវ.

យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ, និរុជ្ឈមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ, តស្ស ចិត្តន្តិ? នោ ច ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្តំ, អតីតំ ចិត្តំ តទុភយំ វីតិក្កន្តំ, យស្ស វា បន ចិត្តំ និរុជ្ឈមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ, ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ, តស្ស ចិត្តន្តិ? អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិ ឥមិនា នយេន បុគ្គលវារេ សព្ពត្ថ វិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ឧប្បជ្ជមានំ ខណន្តិ ឧប្បជ្ជមានស្ស ខណំ, ឧប្បាទក្ខណន្តិ អត្ថោ. ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលន្តិ ន ចិរំ វីតិក្កន្តំ, តមេវ បន ឧប្បាទក្ខណំ វីតិក្កន្តំ ហុត្វា អតិក្កន្តកាលន្តិ សង្ខំ គច្ឆតិ, និរុជ្ឈមានំ ខណន្តិ និរុជ្ឈមានស្ស ខណំ, ភង្គក្ខណន្តិ អត្ថោ. ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលន្តិ កិំ តស្ស ចិត្តំ ឯវំ និរោធក្ខណម្បិ វីតិក្កន្តំ ហុត្វា អតិក្កន្តកាលំ នាម ហោតីតិ បុច្ឆតិ. យស្ស ភង្គក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ ហុត្វា អតិក្កន្តកាលំ នាម ហោតិ, និរោធក្ខណំ វីតិក្កន្តំ ហុត្វា អតិក្កន្តកាលំ នាម ហោតិ, អតីតំ បន ចិត្តំ ឧភោបិ ខណេ ខណំ វីតិក្កន្តំ ហុត្វា អតិក្កន្តកាលំ នាម ហោតីតិ អតីតចិត្តវសេន វិស្សជ្ជនំ កតំ. ឥមិនាវ ឧបាយេន ឧបរិមេសុ អត្ថធម្មវារាទីសុ ច សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ អតិក្កន្តកាលវារេ នយោ.

យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ននិរុជ្ឈតិ, តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា. យំ វា បន…បេ… អាមន្តា. យំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ, តំ ចិត្តំ ននិរុជ្ឈិស្សតិ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? នោ. យំ វា បន ចិត្តំ ននិរុជ្ឈិស្សតិ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតីតិ? នត្ថិ.

យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា. យំ វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ? ឧប្បាទក្ខណេ ចិត្តំ តថា, ឯវំ បដិលោមបុច្ឆាសុបិ តតោ សេសាសុបិ. ‘‘យំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ នុប្បន្នន្តិ? អតីតានាគតំ ចិត្តំ តថា. យំ វា បន…បេ… អាមន្តា…បេ… ភង្គក្ខណេ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា, ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? នោ. យំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ? ភង្គក្ខណេ ចិត្តំ អនាគតញ្ចា’’តិអាទិនា, ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? នោ. យំ វា បន…បេ… នោ, យំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អនាគតំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, នោ ច តំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, ភង្គក្ខណេ ចិត្តំ អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា ច, ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? នោ. យំ វា បន…បេ… នោ, យំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថ, តំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អនាគតំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា ច,

‘‘យំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតិ, តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិត្ថាតិ? នោ’’តិអាទិនា ច, ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិត្ថាតិ? នោ’’តិអាទិនា ច, ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ច, ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? នោ’’តិអាទិនា ច,

‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ, តំ ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា. យំ វា បន…បេ… ឧប្បជ្ជមានន្តិ…បេ… ឧប្បាទក្ខណេ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា ច, ‘‘យំ ចិត្តំ និរុជ្ឈមានំ, តំ ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ច, ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ? នោ. យំ វា បន…បេ… នោ’’តិអាទិនា ច,

‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ នោ ច តំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? នោ. យំ វា បន…បេ… នោ. យំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជិត្ថ នោ ច តំ ចិត្តំ នុប្បន្នំ, តំ ចិត្តំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ច, ‘‘ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមានន្តិ…បេ… ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នញ្ចេវ ឧប្បជ្ជមានញ្ច. ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ច, ‘‘និរុទ្ធំ និរុជ្ឈមានន្តិ? នោ’’តិអាទិនា ច,

‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ, និរុជ្ឈមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ, តំ ចិត្តន្តិ…បេ… អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា ច ធម្មវារេ,

‘‘យស្ស យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ច បុគ្គលធម្មវារេ ច, សរាគាទិបទេហិ, កុសលាទិបទេហិ ច មិស្សេសុ សព្ពវារេសុ ច បុច្ឆាសុ ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន វិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោ. អយំ ចិត្តយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

ធម្មយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

ធម្មយមកមាតិកាយ បន ខន្ធយមកេ វុត្តនយេនេវ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. ‘‘យោ កុសលំ ធម្មំ ភាវេតិ, សោ អកុសលំ ធម្មំ បជហតី’’តិ អាគតត្តា បនេត្ថ បរិញ្ញាវារោ ភាវនាវារោ នាម. តត្ថ យស្មា អព្យាកតោ ធម្មោ នេវ ភាវេតព្ពោ ន បហាតព្ពោ, តស្មា បទមេវ ន ឧទ្ធដន្តិ វេទិតព្ពំ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ បនេត្ថ ‘‘កុសលាកុសលា ធម្មាតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា, ‘‘ធម្មា អកុសលា ធម្មាតិ? អកុសលា ធម្មា ធម្មា ចេវ អកុសលា ធម្មា ច, អវសេសា ធម្មា ន អកុសលា ធម្មា’’តិអាទិនា ច បណ្ណត្តិវារេ វិស្សជ្ជននយោ ញាតព្ពោ.

‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ? នោ. យស្ស វា បន…បេ… យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ? បញ្ចវោការេ កុសលានំ ឧប្បាទក្ខណេ…បេ… ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យត្ថ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ? អាមន្តា…បេ… តត្ថ អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ? អាមន្តា. យត្ថ វា បន អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ …បេ… ចតុវោការេ…បេ… ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស យត្ថ កុសលា ធម្មា…បេ… ឧប្បជ្ជន្តីតិ? នោ’’តិអាទិនា ច,

‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អកុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តីតិ…បេ… សព្ពេសំ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ អព្យាកតចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរោធសមាបន្នានំ អសញ្ញសត្តានំ តេសំ កុសលា ច ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ, អកុសលា ច ធម្មា នុប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តីតិ…បេ… សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ អារុប្បេ អកុសលានំ ឧប្បាទក្ខណេ ច នុប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា ច, ‘‘យត្ថ កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ អកុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តីតិ? អាមន្តា…បេ… តត្ថ អព្យាកតា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តីតិ? ឧប្បជ្ជន្តិ. យត្ថ វា បន អព្យាកតា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ អកុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តីតិ? នត្ថី’’តិអាទិនា ច ឧប្បាទវារេ,

‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ, តស្ស អកុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តីតិ? នោ’’តិអាទិនា និរោធវារេ ច,

‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អកុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តីតិ? នោ’’តិអាទិនា ឧប្បាទនិរោធវារេ ច,

‘‘យោ កុសលំ ធម្មំ ភាវេតិ, សោ អកុសលំ ធម្មំ បជហិត្ថាតិ? នោ…បេ… យោ កុសលំ ធម្មំ ន ភាវេតិ, សោ អកុសលំ ធម្មំ នប្បជហិត្ថាតិ? អគ្គមគ្គសមង្គិញ្ច អរហន្តញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា’’តិអាទិនា ភាវនាវារេ ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន ញាតព្ពោ.

អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ លក្ខណំ. ឥមស្ស ហិ ធម្មយមកស្ស បវត្តិមហាវារេ ឧប្បជ្ជន្តិ និរុជ្ឈន្តីតិ ឥមេសុ ឧប្បាទនិរោធេសុ កុសលាកុសលធម្មា តាវ ឯកន្តេន បវត្តិយំយេវ លព្ភន្តិ, ន ចុតិបដិសន្ធីសុ, អព្យាកតធម្មា បន បវត្តេ ច ចុតិបដិសន្ធីសុ ចាតិ តីសុបិ កាលេសុ លព្ភន្តិ, ឯវមេត្ថ យំ យត្ថ យត្ថ លព្ភតិ, តស្ស វសេន តត្ថ តត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្រិទំ នយមុខំ – កុសលាកុសលានំ តាវ ឯកក្ខណេ អនុប្បជ្ជនតោ ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោ កតោ. អព្យាកតា ចាតិ ឥទំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ សន្ធាយ វុត្តំ. យត្ថ កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តីតិ អសញ្ញភវំ សន្ធាយ វុត្តំ, អព្យាកតានំ ធម្មានំ អនុប្បត្តិដ្ឋានស្សាភាវា ‘‘នត្ថី’’តិ បដិក្ខេបោ កតោ, និរោធវារេ កុសលាកុសលានំ ឯកតោ អនិរុជ្ឈនតោ ‘‘នោ’’តិ វុត្តន្តិ ឥមិនាវ នយមុខេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អយំ ធម្មយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

ឥន្ទ្រិយយមកមាតិកត្ថវណ្ណនា

ឥន្ទ្រិយយមកមាតិកាយំ បន ខន្ធយមកមាតិកាទីសុ វុត្តនយេនេវ បាឡិវវត្ថានាទិកោ សព្ពោ អត្ថសំវណ្ណនានយោ វេទិតព្ពោ. មនិន្ទ្រិយំ បនេត្ថ យថា ចក្ខុន្ទ្រិយាទិមូលកេហិ, តថេវ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទិមូលកេហិ សទ្ធិំ សម្បយោគំ គច្ឆតិ, តស្មា និក្ខិត្តបដិបាដិយា អយោជេត្វា សព្ពេហិបិ ចក្ខុន្ទ្រិយមូលាទីហិ សទ្ធិំ បរិយោសានេ យោជិតំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេន ច សទ្ធិំ សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ, លោកុត្តរិន្ទ្រិយានិ ច បដិសន្ធិយំ នត្ថីតិ ន គហិតានិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សេសិន្ទ្រិយមូលកេសុបិ យថានុរូបំ ញាតព្ពំ. ឥន្ទ្រិយានំ បន ពហុកតាយ ធាតុយមកតោបិ ពហុតរានិ យមកានិ ហោន្តិ អយំ វិសេសោ, សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន ញាតព្ពន្តិ. អយំ ឥន្ទ្រិយយមកមាតិកត្ថសំវណ្ណនានយោ.

មោហវិច្ឆេទនិយា អភិធម្មមាតិកត្ថវណ្ណនាយ

យមកមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.