៧. បដ្ឋានមាតិកត្ថវណ្ណនា

ឥទានិ បដ្ឋានមាតិកាយ អត្ថសំវណ្ណនានយោ ហោតិ. កេនដ្ឋេន បដ្ឋានន្តិ? នានប្បការបច្ចយដ្ឋេន. ប-សទ្ទោ ហិ នានប្បការត្ថំ ទីបេតិ, ឋាន-សទ្ទោ បច្ចយត្ថំ. អថ វា វិភជនដ្ឋេន បដ្ឋានំ. យថា ហិ បញ្ញាបនា បដ្ឋបនា វិវរណា វិភជនា ឧត្តានីកម្មន្តិ អាគតដ្ឋានេ វិភជនដ្ឋោ បដ្ឋានសទ្ទសមានត្ថោ បដ្ឋបនា-សទ្ទោ ទិស្សតិ, ឯវមិធាបិ កុសលាទីនំ ធម្មានំ ហេតុបច្ចយាទីហិ វិភជនតោ វិភជនដ្ឋេន បដ្ឋានំ នាម. អថ វា បដ្ឋិតដ្ឋេន បដ្ឋានំ, គមនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. សព្ពធម្មេសុ ហិ អសង្គគមនស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស ហេតុបច្ចយាទិភេទភិន្នេសុ កុសលាទីសុ វិត្ថារិតនយលាភតោ និស្សង្គវសេន បវត្តគមនត្តា គមនដ្ឋេន បដ្ឋានំ នាម, ឥតិ នានប្បការបច្ចយដ្ឋេន, វិភជនដ្ឋេន, គមនដ្ឋេន ច តិកបដ្ឋានាទីសុ ចតុវីសតិយា បដ្ឋានេសុ ឯកេកម្បិ បដ្ឋានំ នាម, តេសំ បន សមូហតោ បករណំ បដ្ឋានំ នាម, តេសំ បដ្ឋានានំ មាតិកា. សយម្បិ វា បដ្ឋានភូតា មាតិកា, សព្ពម្បេតំ បដ្ឋានមាតិកា. យា សា ‘‘ហេតុបច្ចយោ, អារម្មណបច្ចយោ…បេ… អវិគតបច្ចយោ’’តិ ឯវំ តិកបដ្ឋានាទិចតុវីសតិប្បភេទសមន្តបដ្ឋានទេសនាយ មូលភូតបច្ចយភេទស្ស វសេន ភគវតា បករណស្ស អាទិម្ហិ ឋបិតា, អយំ ឥធ បដ្ឋានមាតិកា នាម.

តត្ថ អនុត្តានត្ថាទិសហិតោ សង្ខេបត្ថវិនិច្ឆយោ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពោ – ហេតុបច្ចយោតិអាទីសុ ហិ ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ហេតុបច្ចយោ, ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ ហេតុបច្ចយោ, ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ហេតូតិ វចនាវយវការណមូលានមេតំ អធិវចនំ. ‘‘បដិញ្ញាហេតូ’’តិអាទីសុ ហិ លោកេ វចនាវយវោ ‘‘ហេតូ’’តិ វុច្ចតិ, សាសនេ បន ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ ១.១.២៨៦) ការណំ, ‘‘តយោ កុសលា ហេតូ, តយោ អកុសលា ហេតូ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៥៩) មូលំ, ឥទំ ឥធ អធិប្បេតំ, តំ បដិច្ច ឯតស្មា ឯតីតិ បច្ចយោ, អបច្ចក្ខាយ នំ វត្តតីតិ អត្ថោ. យោ ហិ ធម្មោ យំ ធម្មំ បដិច្ច អបច្ចក្ខាយ តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា, សោ តស្ស ឧបការកលក្ខណេន បច្ចយោ នាម. ឥតិ មូលដ្ឋេន ហេតុ, ឧបការកដ្ឋេន បច្ចយោតិ សង្ខេបតោ មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោ, កុសលាទីនំ កុសលាទិភាវសាធកោតិ កេចិ, ឯវំ សន្តេ បន តំសមុដ្ឋានរូបេសុ ហេតុបច្ចយតា ន សម្បជ្ជតិ, អហេតុកចិត្តានញ្ច វិនា ឯតេហិ អព្យាកតភាវោ សិទ្ធោ, សហេតុកានម្បិ ច យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ន សម្បយុត្តហេតុបដិពទ្ធោ. យទិ ច សិយា, ហេតូសុបិ កុសលាទិភាវសាធកេន អញ្ញេន ភវិតព្ពំ, កុសលាទិភាវសាធនវសេន បន ហេតូនំ មូលដ្ឋំ អគ្គហេត្វា សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនវសេន គយ្ហមានេ ន កិញ្ចិ វិរុជ្ឈតិ. លទ្ធហេតុបច្ចយា ហិ ធម្មា វិរុឡ្ហមូលា វិយ បាទបា ថិរា ហោន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតា, ឥតរេ បន តិលពីជកាទិសេវាលា វិយ ន សុប្បតិដ្ឋិតា, ឥតិ មូលដ្ឋេន ឧបការកោតិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ.

និទ្ទេសេ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ ឥទំ អចិត្តសមុដ្ឋានានម្បិ សង្គណ្ហនត្ថំ. បញ្ហាវារស្មិំ ហិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ អាគតំ, កស្មា បនាយំ ហេតុ បដិសន្ធិយមេវ កដត្តារូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, ន បវត្តេតិ? បដិសន្ធិយំ កម្មជរូបានំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយ, ភវបឋមនិបាតតោ ចិត្តជាតិ. ឥតររូបសន្តតិឧប្បត្ថម្ភាភាវេន ឯវ ទុព្ពលវត្ថុំ ចិត្តមេវ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច. តំ ចិត្តម្បិ ហិ បដិសន្ធិក្ខណេ កម្មវេគក្ខិត្តតាយ ចេវ អបុរេជាតវត្ថុកតាយ ច អប្បតិដ្ឋិតំ, បបាតេ បតិតមត្តកោ បុរិសោ ន កិញ្ចិ សិប្បំ កាតុំ វិយ ចិត្តជរូបំ ជនេតុំ ន សក្កោតិ, តមេវ កដត្តារូបំ និស្សាយ បតិដ្ឋាតិ. បដិសន្ធិចិត្តានិ ហិ រូបំ ន ជនេន្តិ, កម្មជរូបមេវ បន តេសំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, បវត្តិយំ បន បដិលទ្ធុបត្ថម្ភតាយ តំ រូបំ វិនាបិ កម្មបដិពទ្ធាវ បវត្តិ, ហេតុបច្ចយស្ស បនេត្ថ កុសលាទិភេទតោ, ភូមិភេទតោ ច វិភាគោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ អយំ ហេតុបច្ចយេ នយោ.

តតោ បរេសុ អារម្មណភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អារម្មណបច្ចយោ, សោ និទ្ទេសេ ‘‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ…បេ… រូបាយតនំ សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនោធាតុយា…បេ… សព្ពេ ធម្មា មនោវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… យំ យំ ធម្មំ អារព្ភ យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋត្តា ន កោចិ ធម្មោ ន ហោតិ. យថា ហិ ទុព្ពលបុរិសោ ទណ្ឌំ វា រជ្ជុំ វា អាលម្ពិត្វា ឧដ្ឋហតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច, ឯវំ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា រូបាទីសុ ឆសុ យំ កិញ្ចិ អាលម្ពិត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច, តស្មា លោកិយលោកុត្តរាទិភេទា សព្ពេបិ ធម្មា យថាយោគំ ចិត្តចេតសិកានំ អារម្មណបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោតិ អយំ អារម្មណបច្ចយេ នយោ.

ជេដ្ឋកដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ អធិបតិបច្ចយោ, សោ និទ្ទេសេ ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ…បេ… វីរិយចិត្តវីមំសាធិបតិ…បេ… អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ, យំ យំ ធម្មំ គរុំ កត្វា យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ ទ្វិធា និទ្ទិដ្ឋោ. តត្ថ ឆន្ទាទយោ សហជាតាធិបតិភាវេន វុត្តា, គរុកាតព្ពំ អារម្មណាធិបតិភាវេន. តត្ថ ច លោកិយកុសលភូតោ អារម្មណាធិបតិ លោកិយកុសលានញ្ចេវ លោភសហគតចិត្តានញ្ច អារម្មណាធិបតិ ហោតិ, នាញ្ញស្ស, អកុសលភូតោ បន លោភសហគតចិត្តុប្បាទោតិ វុច្ចតិ ឥតរេសុ គរុកាតព្ពតាយ អភាវតោ, សោ ទ្វិហេតុកាហេតុកាទិលោកិយវិបាករូបក្ខន្ធភូតោ ច លោភសហគតស្សេវ, នាញ្ញស្ស, តថា កិរិយភូតោបីតិ អដ្ឋកថាយំ អាគតំ, តំ ញាណសម្បយុត្តកិរិយានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាភិញ្ញាទិបុព្ពវសប្បវត្តានំ កាមាវចរកុសលេហិ គរុកាតព្ពភាវស្សាវិរោធភាវស្ស ទស្សនតោ វីមំសិតព្ពំ. លោកុត្តរកុសលានិ បន កាមាវចរញាណសម្បយុត្តជវនានមេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយា ហោន្តិ, និព្ពានំ បន តេសញ្ញេវ លោកុត្តរកុសលវិបាកានញ្ចាតិ វេទិតព្ពន្តិ អយំ អធិបតិបច្ចយេ នយោ.

អនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អនន្តរបច្ចយោ, សោវ សមនន្តរបច្ចយោ, ព្យញ្ជនមត្តមេវ នានំ ‘‘ឧបចយសន្តតី’’តិអាទីសុ វិយ. យម្បិ ‘‘អត្ថានន្តរតាយ អនន្តរបច្ចយោ, កាលានន្តរតាយ សមនន្តរបច្ចយោ’’តិ អាចរិយានំ មតំ, តំ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលំ ផលសមាបត្តិយា សមនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទីហិ វិរុជ្ឈតិ, តំនិទ្ទេសេ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ តំសម្បយុត្តកា ច ធម្មា មនោធាតុយា…បេ… កាយវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ…បេ… អព្យាកតានំ ធម្មានំ…បេ… បុរិមា បុរិមា អកុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ អកុសលានំ…បេ… អព្យាកតានំ…បេ… យេសំ យេសំ ធម្មានំ អនន្តរា យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមិនា អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសសមកោ ឯវ សមនន្តរបច្ចយោ និទ្ទិដ្ឋោ អញ្ញត្រ នាមនានាត្តាតិ អយំ អនន្តរសមនន្តរបច្ចយទ្វយេ នយោ.

ឧប្បជ្ជមានោវ សហ ឧប្បជ្ជមានភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សហជាតបច្ចយោ, សោ និទ្ទេសេ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, ចត្តារោ មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ…បេ… ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញំ…បេ… ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ…បេ… មហាភូតា ឧបាទារូបានំ…បេ… រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កិញ្ចិកាលេ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, កិញ្ចិកាលេ នសហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ ឆព្ពិធោ និទ្ទិដ្ឋោ. តត្ថ អញ្ញមញ្ញន្តិ ឥមិនា តេសំ ធម្មានំ ឯកក្ខណេ បច្ចយភាវញ្ចេវ បច្ចយុប្បន្នភាវញ្ច ទីបេតិ, បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបំ រូបំ នាម. ចិត្តចេតសិកាតិ បវត្តិយំ ចត្តារោ ខន្ធា, បដិសន្ធិយម្បីតិ កេចិ តត្ថ កដត្តារូបានម្បិ ចិត្តសមុដ្ឋានេ បវិដ្ឋត្តា. តេសំ ហិ បដិសន្ធិចិត្តចេតសិកា សហជាតបច្ចយា ហោន្តិយេវ, តានិ បន វត្ថុវិរហិតានិ រូបានិ បវត្តិយំ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ វិយ ចិត្តចេតសិកានំ បច្ចយត្ថំ ន ផរន្តិ, តស្មា ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ន វុត្តំ, តថា ភូតានំ ឧបាទារូបំ. ឯវំ ហិ អគយ្ហមានេ បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានំ សហជាតា នាម និស្សយតា ន វុត្តាតិ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសោ អបរិបុណ្ណោ ឯវ សិយា. កិញ្ចិកាលេតិ ឥទម្បិ ឱក្កន្តិក្ខណេ ហទយវត្ថុមេវ សន្ធាយ វុត្តត្តា តតិយកោដ្ឋាសមេវ ភជតីតិ អត្ថតោ អយំ បច្ចយោ បញ្ចវិធោតិ អយំ សហជាតបច្ចយេ នយោ.

អញ្ញមញ្ញំ ឧប្បាទនុបត្ថម្ភនភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ តិទណ្ឌកំ វិយ. សោ និទ្ទេសេ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ, ចត្តារោ មហាភូតា…បេ… ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ តិធា និទ្ទិដ្ឋោតិ អយំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ នយោ.

អធិដ្ឋានាការេន, និស្សយាការេន ច ឧបការកោ ធម្មោ និស្សយបច្ចយោ តរុចិត្តកម្មាទីនំ បថវីបដាទយោ វិយ, សោ និទ្ទេសេ សហជាតបច្ចយេ វិយ ឆធាវ និទ្ទិដ្ឋោ. ឆដ្ឋោ បនេត្ថ កោដ្ឋាសោ ‘‘ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា, សោតឃានជិវ្ហាកាយាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ បុរេជាតនិស្សយទស្សនវសេន វិភត្តោ, សេសំ តាទិសមេវ. តត្ថ រូបន្តិ ហទយវត្ថុ.

ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ឯត្ថ បនាយំ វចនត្ថោ – តទធីនវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលេន និស្សិតោ, នប្បដិក្ខិត្តោតិ និស្សយោ, យថា បន ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ, ឯវំ ភុសោ និស្សយោ ឧបនិស្សយោ, ពលវការណស្សេតំ អធិវចនំ, តស្មា ពលវការណភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ. សោ អារម្មណូបនិស្សយោ អនន្តរូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោតិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ អារម្មណូបនិស្សយោ តាវ អារម្មណាធិបតិនា សទ្ធិំ នានត្តំ អកត្វា វិភត្តោ. តត្ថ យំ អារម្មណំ គរុំ កត្វា ចិត្តចេតសិកា ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ និយមតោ តេសំ អារម្មណេសុ ពលវារម្មណំ ហោតិ, ឥតិ គរុកាតព្ពមត្តដ្ឋេន អារម្មណាធិបតិ, ពលវការណដ្ឋេន អារម្មណូបនិស្សយោតិ ឯវមេតេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

អនន្តរូបនិស្សយោបិ អនន្តរបច្ចយេន នានត្តំ អកត្វាវ វិភត្តោ, ឯវំ សន្តេបិ អត្តនោ អត្តនោ អនន្តរំ អនុរូបស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តនសមត្ថតាយ អនន្តរតា, បុរិមចិត្តស្ស បច្ឆិមចិត្តុប្បាទនេ ពលវតាយ អនន្តរូបនិស្សយតា ច វេទិតព្ពា. យថា ហិ ហេតុបច្ចយាទីសុ កញ្ចិ ធម្មំ វិនាបិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឯវំ អនន្តរចិត្តំ វិនា ចិត្តស្ស ឧប្បត្តិ នាម អត្ថិ, តស្មា ពលវបច្ចយោ ហោតិ, ឥតិ ពលវការណដ្ឋេន អនន្តរោវ អនន្តរូបនិស្សយោតិ ឯវមេតេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

បកតោ ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ, បកតោ នាម អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទិតោ វា សទ្ធាសីលាទិឧបសេវិតោ វា ឧតុភោជនាទិបកតិយាយេវ វា ឧបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ, ឥតិ បរូបនិស្សយេន អមិស្សោតិ អត្ថោ. សោ ច បកតូបនិស្សយោ ‘‘សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ឈានំ ឧប្បាទេតិ; វិបស្សនំ, មគ្គំ, អភិញ្ញំ, សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ; សីលំ, សុតំ, ចាគំ, បញ្ញំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ…បេ… សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតី’’តិអាទិនា ឥមេសំ សទ្ធាទីនំ វសេន ពហុធា វិភត្តោ, ឯវំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ តិវិធោ. និទ្ទេសេ បនាយំ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ …បេ… អកុសលានំ កេសញ្ចិ…បេ… អព្យាកតានំ ធម្មានំ…បេ… បុរិមា បុរិមា អកុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ អកុសលានំ…បេ… កុសលានំ កេសញ្ចិ…បេ… អព្យាកតានំ ធម្មានំ…បេ… បុរិមា បុរិមា អព្យាកតា ធម្មា…បេ… អព្យាកតានំ, កុសលានំ, អកុសលានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ, បុគ្គលោបិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ, សេនាសនម្បី’’តិ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋោ. តត្ថ បុរិមាតិ អនន្តរូបនិស្សយេ សមនន្តរាតីតាវ លព្ភន្តិ.

អារម្មណូបនិស្សយបកតូបនិស្សយេសុ បន នានាវិធិវសេន បុរិមតរាវាតិ តយោបិ រាសី កុសលេន កុសលបទេ លព្ភន្តិ. កុសលេន បនាកុសលេ សមនន្តរាតីតា ន លព្ភន្តិ, តេនាហ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ. ឥទំ ហិ ‘‘កុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស ធម្មស្ស អារម្មណូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ, អារម្មណូបនិស្សយោ បន ទានំ ទត្វា…បេ… តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… បកតូបនិស្សយោ សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ មានំ ជប្បេតី’’តិអាទិនា បញ្ហាវារេ អាគតំ ឥមំ នយំ សន្ធាយ វុត្តំ.

អកុសលេន កុសលបទេ ហិ សមនន្តរាតីតា ន លព្ភន្តិ, តេនាហ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ. ឥទំ បន ‘‘អកុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស បកតូបនិស្សយោ. រាគំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ…បេ… បាណំ ហន្ត្វា តស្ស បដិឃាតត្ថាយ ទានំ ទេតី’’តិអាទិនា នយេន បញ្ហាវារេ អាគតំ បកតូបនិស្សយមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. យថា ហិ អកុសលំ កុសលស្ស អនន្តរូបនិស្សយោ ន ហោតិ, តថា អារម្មណូបនិស្សយោបិ ន ហោតិ. ន ហិ តំ គរុំ កត្វា កុសលំ បវត្តតិ.

អកុសលេន អព្យាកតបទេ បន អារម្មណូបនិស្សយោវ ន លព្ភតិ. ន ហិ តំ អព្យាកតា គរុំ ករោន្តិ, អនន្តរា បនស្ស ហោន្តិ. តេនេវេត្ថ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ ន វុត្តំ. សេសបទេសុ តយោបិ ឧបនិស្សយា លព្ភន្តេវ. ‘‘បុគ្គលោបិ, សេនាសនម្បី’’តិ ឥទម្បិ ទ្វយំ បកតូបនិស្សយវសេនេវេត្ថ វុត្តំ, ឧតុភោជនាទយោ ចេត្ថ សង្គហេតព្ពា. ឥមស្មិញ្ច បច្ចយេ ឯកច្ចាយ បញ្ញត្តិយា សទ្ធិំ សព្ពេបិ ចតុភូមកា ធម្មា សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពាតិ អយំ ឧបនិស្សយបច្ចយេ នយោ.

បឋមតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា វត្តមានភាវេន ឧបការកា រូបធម្មា បុរេជាតបច្ចយោ, សោ បសាទតព្ពិសយហទយវត្ថុវសេន ឯកាទសវិធោ. និទ្ទេសេ ច ‘‘ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ…បេ… កាយាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា …បេ… រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… រូបាយតនំ សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនោធាតុយា…បេ… យំ រូបំ និស្សាយ…បេ… តំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច កិញ្ចិកាលេ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, កិញ្ចិកាលេ ន បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ សព្ពថាបិ បញ្ចទ្វារេ វត្ថារម្មណវសេន, មនោទ្វារេ វត្ថុវសេនេវ ចាយំ និទ្ទិដ្ឋោ. បញ្ហាវារេ បន អារម្មណបុរេជាតំ ‘‘អរហា ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតី’’តិ អាគតត្តា មនោទ្វារេបិ អដ្ឋារសន្នំ រូបានំ វសេន អារម្មណបុរេជាតម្បិ លព្ភតេវាតិ អយំ បុរេជាតបច្ចយេ នយោ.

បុរេជាតានំ រូបធម្មានំ ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឧបការកោ អរូបធម្មោ បច្ឆាជាតបច្ចយោ គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសា ចេតនា វិយ. និទ្ទេសេបិ ចស្ស ‘‘បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ វុត្តំ. តត្ថ ឥមស្ស កាយស្សាតិ ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិកភូតុបាទាយរូបកាយស្ស. ធម្មតោ ចាយំ ឋបេត្វា បដិសន្ធិវិបាកេ អារុប្បវិបាកេ អវសេសា សព្ពេ ចតុភូមកា អរូបធម្មាតិ វេទិតព្ពាតិ អយំ បច្ឆាជាតបច្ចយេ នយោ.

អាសេវនដ្ឋេន អនន្តរានំ បគុណពលវភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អាសេវនបច្ចយោ គន្ថាទិបុរិមាភិយោគោ វិយ. សោ កុសលាកុសលកិរិយជវនវសេន តិវិធោ. និទ្ទេសេ បនស្ស ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ…បេ… អកុសលានំ ធម្មានំ…បេ… កិរិយាព្យាកតានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. តត្ថ បុរិមា បុរិមាតិ សព្ពត្ថ សមនន្តរាតីតាវ ទដ្ឋព្ពា, តត្ថាបិ កុសលាទយោ អព្យាកតាទីនំ ភិន្នជាតិកានំ សមនន្តរានម្បិ វាសនាសង្ខាតេន អាសេវនេន បគុណតរពលវភាវវិសិដ្ឋំ អត្តនោ កុសលាទិភាវសង្ខាតគតិំ គាហាបេតុំ អសមត្ថតាយ អាសេវនបច្ចយា ន ហោន្តិ, ភូមិតោ, បន អារម្មណតោ ច ភិន្នាបិ កាមាវចរតិហេតុកកុសលកិរិយា អត្តនា សទិសវេទនានមេវ មហគ្គតលោកុត្តរកុសលកិរិយានម្បិ, សង្ខារារម្មណញ្ច អនុលោមកុសលំ និព្ពានារម្មណស្ស គោត្រភុកុសលស្ស អាសេវនបច្ចយា ហោន្តិយេវ. លោកុត្តរោ បន អាសេវនបច្ចយោ នត្ថិ, តថា វិបាកោ កម្មបរិណាមិតត្តាតិ អយំ អាសេវនបច្ចយេ នយោ.

ចិត្តប្បយោគសង្ខាតេន កិរិយភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ កម្មបច្ចយោ. សោ នានក្ខណិកាយ កុសលាកុសលចេតនាយ ចេវ សហជាតាយ ច សព្ពាយបិ ចេតនាយ វសេន ទុវិធោ ហោតិ. និទ្ទេសេបិ ចស្ស ‘‘កុសលាកុសលំ កម្មំ វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ…បេ… ចេតនា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ទ្វិធាវ វុត្តោ. តត្ថ កម្មន្តិ ចេតនាកម្មមេវ. កដត្តា ច រូបានន្តិ កម្មស្ស កដត្តា ឧបចិតត្តា និប្ផាទិតត្តា ឧប្បន្នានំ កម្មជានំ រូបានំ កដត្តា ឯវ, កម្មម្បិ កាលន្តរេយេវ អវសេសបច្ចយសមាយោគេ សតិ អត្តនោ ផលំ ឧប្បាទេតិ, ន តុ វិនដ្ឋត្តា ឋិតត្តា តំ វា ឋិតំ បន កម្មំ ន ជនេតិ. ឯវំ តំសមុដ្ឋានន្តិ ឥមិនា បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អយំ កម្មបច្ចយេ នយោ.

និរុស្សាហសន្តភាវេន និរុស្សាហសន្តភាវាយ ឧបការកោ វិបាកធម្មោ វិបាកបច្ចយោ. សោ បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ, បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបានំ, សព្ពត្ថ ច សម្បយុត្តធម្មានំ បច្ចយោ ហោតិ. យថាហ សព្ពបញ្ហាវារេ – ‘‘វិបាកាព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណន្នំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ បដិសន្ធិក្ខណេ…បេ… កដត្តា ច រូបានំ វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ. និទ្ទេសេ បនស្ស ‘‘វិបាកា ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. តំ បញ្ហាវារេ វុត្តវិធានំ សន្ធាយ សាវសេសំ វុត្តន្តិ អយំ វិបាកបច្ចយេ នយោ.

រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឧបការកា ចត្តារោ អាហារា អាហារបច្ចយោ. និទ្ទេសេ បន ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស…បេ… អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋោ. តត្ថ ចតុសមុដ្ឋានមុបគតា ឱជា កពឡីការោ អាហារោ នាម. សោ យស្មា អាហារូបសេវីនញ្ញេវ អជ្ឈោហដាហារឧតុជាហារូបត្ថទ្ធោ ឯវ ច កម្មជាទិអាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា បវត្តតិ, ន អញ្ញថា, តស្មា កពឡីកាតព្ពឧតុជវត្ថុសន្និស្សិតតាទស្សនត្ថំ កពឡីការោ អាហារោតិ វុត្តោ. កិញ្ចាបិ ចាយំ ‘‘ឥមស្ស កាយស្សា’’តិ អវិសេសេន វុត្តោ, វិសេសតោ បន អាហារជរូបស្ស ជនកោ ចេវ អនុបាលកោ ច ហុត្វា សេសតិសន្តតិសមុដ្ឋានរូបស្ស អនុបាលកោ ឯវ ហុត្វា អាហារបច្ចយោ ហោតិ. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឥមិនា បដិសន្ធិយំ កម្មសមុដ្ឋានានិ គហិតានេវ. បញ្ហាវារេ ហិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា អាហារា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តន្តិ អយំ អាហារបច្ចយេ នយោ.

អធិបតិយដ្ឋេន ឧបការកា ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយវជ្ជា វីសតិ ឥន្ទ្រិយា ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ. ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយានិ ហិ កិញ្ចាបិ ឥត្ថិបុរិសលិង្គាកប្បាទីនំ ពីជភូតានិ, នេវ បន តេសំ, ន អញ្ញេសំ ឥន្ទ្រិយាទិបច្ចយតំ ផរន្តិ. សុត្តន្តិកបរិយាយេន បន តេសំ បកតូបនិស្សយភាវំ ផរន្តីតិ ពាវីសតេវ ឥន្ទ្រិយានិ. តត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយាទយោ បញ្ច អរូបធម្មានមេវ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ, រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ កដត្តារូបានមេវ, សេសា រូបារូបានំ. និទ្ទេសេ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ…បេ… កាយវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ កដត្តារូបានំ, អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋោ. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឯត្ថាបិ កដត្តារូបម្បិ សង្គហិតំ. បញ្ហាវារេ ហិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ អយំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេ នយោ.

ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន ឧបការកានិ ឋបេត្វា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ វេទនាត្តយំ, ឯកគ្គតញ្ច សេសានិ កុសលាទិភេទានិ សត្ត ឈានង្គានិ ឈានបច្ចយោ. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានំ ហិ អភិនិបាតមត្តត្តា តេសុ វេទនេកគ្គតា ឧបនិជ្ឈាយនាការស្ស អភាវេន ឈានង្គេសុ ន ឧទ្ធដា, និទ្ទេសេ បនស្ស ‘‘ឈានង្គានិ ឈានសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. ឥធាបិ តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឥមិនា ច កដត្តារូបម្បិ គហិតំ. បញ្ហាវារេហិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតានិ ឈានង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ អយំ ឈានបច្ចយេ នយោ.

យតោ តតោ វា និយ្យានដ្ឋេន ឧបការកានិ កុសលាទិភេទានិ ទ្វាទស មគ្គង្គានិ មគ្គបច្ចយោ. និទ្ទេសេ បន ‘‘មគ្គង្គានិ មគ្គសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ មគ្គបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. ឯត្ថាបិ តំសមុដ្ឋានានន្តិ ឥមិនា កដត្តារូបគ្គហណំ. បញ្ហាវារេ ហិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតានិ មគ្គង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបាន’’ន្តិ វុត្តំ, អហេតុកចិត្តេសុ ចេត្ថ វិជ្ជមានានិ មគ្គង្គានិ មគ្គបច្ចយា ន ហោន្តិ. អយំ មគ្គបច្ចយេ នយោ.

ឯកវត្ថុកឯការម្មណឯកុប្បាទឯកនិរោធសង្ខាតេន សម្បយុត្តភាវេន ឧបការកា អរូបិនោ ធម្មា សម្បយុត្តបច្ចយោ. និទ្ទេសេ បន ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ សម្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អយំ សម្បយុត្តបច្ចយេ នយោ.

ឯកវត្ថុកាទិភាវានុបគមេន ឧបការកា រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ, អរូបិនោ ធម្មា រូបីនំ វិប្បយុត្តបច្ចយោ, សោ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតវសេន តិវិធោ ហោតិ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ…បេ… បច្ឆាជាតា កុសលា ខន្ធា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ. បុរេជាតំ បន ឆវត្ថុវសេនេវ វេទិតព្ពំ. និទ្ទេសេ បនស្ស ‘‘រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ…បេ… អរូបិនោ ធម្មា រូបីនំ ធម្មានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ សាមញ្ញតោ និទ្ទិដ្ឋោ. តត្ថ រូបិនោតិ ឥទំ ឆវត្ថូនំ វសេន វុត្តំ, រូបាទយោ បន អារម្មណធម្មា សម្បយោគាសង្កាយាភាវេន វិប្បយុត្តបច្ចយា ន វុត្តា. ចក្ខាទីនំ ហិ វត្ថូនំ អព្ភន្តរតោ អរូបធម្មា និក្ខមន្តា វិយ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ សម្បយោគាសង្កា ហោតិ. បញ្ហាវារេបិ ហិ ‘‘វត្ថុ កុសលានំ ខន្ធានំ…បេ… ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា’’តិអាទិនា ឆ វត្ថូនេវ ឧទ្ធដានិ, អរូបិនោ ធម្មា រូបីនន្តិ ឯត្ថាបិ និព្ពានំ អរូបម្បិ សមានំ រូបស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន ហោតិ សព្ពថា សម្បយោគាសង្កាភាវតោ, ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ (ធាតុ. ៣) ហិ វុត្តន្តិ អយំ វិប្បយុត្តបច្ចយេ នយោ.

បច្ចុប្បន្នលក្ខណេន អត្ថិភាវេន តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ អត្ថិបច្ចយោ, សោ និទ្ទេសេ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ…បេ… ចត្តារោ មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ, ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូបំ អញ្ញមញ្ញំ, ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ, មហាភូតា ឧបាទារូបានំ, ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ…បេ… រូបាយតនំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនោធាតុយា…បេ… មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ សហជាតបុរេជាតវសេន ច ពហុធា និទ្ទិដ្ឋោ, បញ្ហាវារេ បន ‘‘សហជាតំ បុរេជាតំ បច្ឆាជាតំ អាហារំ ឥន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឥមេសំ បញ្ចន្នម្បិ វសេន អាគតត្តា បច្ឆាជាតកពឡីការអាហាររូបជីវិតិន្ទ្រិយានំ វសេនាបិ អត្ថិបច្ចយោ គហេតព្ពោវាតិ អយំ អត្ថិបច្ចយេ នយោ.

អត្តនោ អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានានំ អរូបធម្មានំ បវត្តិឱកាសទានវសេន ឧបការកា សមនន្តរនិរុទ្ធា អរូបធម្មា នត្ថិបច្ចយោ, និទ្ទេសេ បន ‘‘សមនន្តរនិរុទ្ធា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បដុប្បន្នានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ នត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ សាមញ្ញតោវ និទ្ទិដ្ឋោ. សព្ពថា អនន្តរបច្ចយសទិសតាយ តត្ថ និទ្ទិដ្ឋនយេនេវេត្ថ វិសេសោ ញាតព្ពោតិ អយំ នត្ថិបច្ចយេ នយោ.

នត្ថិបច្ចយធម្មាវ វិគតភាវេន ឧបការកត្តា វិគតបច្ចយោតិ សហ និទ្ទេសេន នត្ថិបច្ចយសទិសោវាតិ.

អវិគតបច្ចយោបិ សព្ពថា អត្ថិបច្ចយសទិសោវ, ទេសនាវិលាសេន, វេនេយ្យវសេន វា អយំ ទុកោ វុត្តោតិ អយំ អវិគតបច្ចយេ នយោ.

បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោ

ឥមេសុ បន ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ ញាណចារស្ស វិសទភាវត្ថំ –

ធម្មតោ កាលតោ ចេវ, ឯកស្សានេកបច្ចយា;

អនេកេសញ្ច ធម្មានំ, ឯកបច្ចយភាវតោ.

សភាគា វិសភាគា ច, យុគឡា ជនកាទិតោ;

សព្ពដ្ឋានាទិភេទា ច, រូបារូបវិកប្បតោ;

ភវតោ សង្គហា ញេយ្យោ, បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ ធម្មតោតិ ឥមេសុ ហិ បច្ចយេសុ ហេតុបច្ចយោ តាវ នាមរូបធម្មេសុ នាមធម្មេកទេសោ, តថា សហជាតាធិបតិកម្មឈានមគ្គបច្ចយា, តថា អាសេវនវិបាកបច្ចយា, ចតុក្ខន្ធសង្គហិតាបិ វិបាកធម្មា អនន្តរសមនន្តរបច្ឆាជាតសម្បយុត្តនត្ថិវិគតបច្ចយា. និព្ពានស្ស អសង្គហតោ នាមេកទេសោតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. បុរេជាតបច្ចយោ រូបធម្មោវ, សេសា យថាលាភវសេន នាមរូបធម្មា. តត្ថ ច អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយបកតូបនិស្សយេសុ បញ្ញត្តិបិ សង្គហិតាតិ អយំ ធម្មតោ វិនិច្ឆយោ.

កាលតោ បន ហេតុសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយបុរេជាតបច្ឆាជាតវិបាកអាហារឥន្ទ្រិយឈានមគ្គសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយា បន្នរស បច្ចុប្បន្នាវ ហុត្វា អត្តនោ ផលស្ស បច្ចយា ហោន្តិ, អនន្តរសមនន្តរអាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយា បញ្ច អតីតា ឯវ ហុត្វា, កម្មបច្ចយោ បនេកោ បច្ចុប្បន្នោបិ អតីតោបិ ហុត្វា, សេសា អារម្មណអធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយា តយោបិ តេកាលិកាបិ, និព្ពានបញ្ញត្តិវសេន កាលវិមុត្តាបិ ហុត្វា អត្តនោ ផលស្ស បច្ចយា ហោន្តីតិ អយំ កាលតោ វិនិច្ឆយោ.

ឯកស្សានេកបច្ចយាតិ ឯកធម្មស្ស, ឯកបច្ចយស្ស ច អនេកបច្ចយភាវតោ. កថំ? ហេតុបច្ចយេ តាវ អមោហោ ឯកោ ធម្មោ, សោ បុរេជាតកម្មអាហារឈានវជ្ជានំ វីសតិយា បច្ចយានំ វសេន អនេកបច្ចយោ ហោតិ, ហេតុបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកិន្ទ្រិយមគ្គសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ អញ្ញេសំ ឯកាទសន្នំ វសេន វា អនេកបច្ចយោ ហោតិ, តថា អលោភាទយោ, តេសុ បន អលោភាទោសា ឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយា ន ហោន្តិ, តេ តយោ អវិបាកភូតា លោភទោសមោហា វិបាកបច្ចយាបិ ន ហោន្តិ, តេ បន អមោហវជ្ជិតា បញ្ច អធិបតិបច្ចយា ន ហោន្តិ, តថា សេសាបិ អវិបាកភូតា.

អារម្មណបច្ចយេ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណបុរេជាតអត្ថិអវិគតានំ ចតុន្នំ វសេន អនេកបច្ចយោ ហោតិ, តថា មនោធាតុយា, អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយា ច. សហេតុកាយ បន អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយានម្បិ វសេន, សទ្ទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ធម្មាយតនំ បន និស្សយវិប្បយុត្តានំ វសេនាបិ អនេកបច្ចយោ ហោតិ, តថា អារម្មណបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អារម្មណាធិបតិនិស្សយឧបនិស្សយបុរេជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេសម្បិ សត្តន្នំ វសេន អនេកបច្ចយោ ហោតីតិ អយមេត្ថ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ. តត្ថ អរូបានំ បន រូបានំ វា អតីតានាគតានំ អារម្មណបច្ចយភាវេ សតិ អារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយមត្តមេវ ឧត្តរិ លព្ភតិ.

អធិបតិបច្ចយេ អារម្មណាធិបតិ វុត្តនយោវ. សហជាតាធិបតីសុ ចិត្តំ ហេតុបុរេជាតកម្មឈានមគ្គវជ្ជានំ ឯកូនវីសតិយា បច្ចយានំ វសេន អនេកបច្ចយោ ហោតិ, អធិបតិបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោ អបរេសំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកាហារិន្ទ្រិយសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ ទសន្នំ វសេនេវ, តថា វីរិយំ អាហារបច្ចយវជ្ជានំ មគ្គបច្ចយសហិតានំ វសេន, ឆន្ទោ អាហារិន្ទ្រិយវជ្ជានំ វសេន អនេកបច្ចយោ ហោតិ, វីមំសា ហេតុបច្ចយេ វុត្តនយាវ.

អនន្តរបច្ចយេ ចតូសុ ខន្ធេសុ វេទនាក្ខន្ធោ តាវ ហេតុបុរេជាតកម្មាហារមគ្គបច្ចយវជ្ជានំ ឯកូនវីសតិយា វសេន, សញ្ញាក្ខន្ធោ តេសុ ឥន្ទ្រិយឈានវជ្ជានំ សត្តរសន្នំ វសេន, សង្ខារក្ខន្ធោ ហេតុបុរេជាតកម្មិន្ទ្រិយឈានមគ្គវជ្ជានំ អដ្ឋារសន្នំ វសេន, តថា ចេតនា កម្មសហិតានំ, វិតក្កោ ហេតុបុរេជាតកម្មអាហារិន្ទ្រិយវជ្ជានំ ឈានមគ្គសហិតានំ, វិចារោ, បីតិ ច អានន្តរិយានំ មគ្គវជ្ជានំ, ឯកគ្គតា ហេតុបុរេជាតកម្មាហារវជ្ជានំ វីសតិយា បច្ចយានំ វសេន, សទ្ធា, ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច អនន្តរានំ ហេតុបុរេជាតកម្មាហារឈានមគ្គវជ្ជានំ អដ្ឋារសន្នំ, សតិ មគ្គសហិតានំ ឯកូនវីសតិយា, ហិរិឱត្តប្បកាយបស្សទ្ធាទិឆយុគា, យេវាបនកេសុ អធិមោក្ខមនសិការតត្រមជ្ឈត្តតា, ករុណាមុទិតា ច ហេតុបុរេជាតកម្មាហារឈានមគ្គិន្ទ្រិយវជ្ជានំ សត្តរសន្នំ, វិរតិយោ បន មគ្គសហិតានំ អដ្ឋារសន្នំ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ តតោ វិបាកវជ្ជានំ សត្តរសន្នំ វសេន, មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវា តេហិ ចេវ កម្មាហារបច្ចយេហិ ចាតិ ឯកូនវីសតិយា បច្ចយានំ វសេន, អហិរិកំ អនោត្តប្បំ មានោ ថិនំ មិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឥមេ ហេតុបុរេជាតកម្មវិបាកាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គវជ្ជានំ សោឡសន្នំ, វិចិកិច្ឆា ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានិ តតោ អធិបតិវជ្ជានំ បន្នរសន្នំ វសេន អនេកបច្ចយា ហោន្តិ. អនន្តរបច្ចយត្តំ អវិជហន្តានំ បនេតេសំ សមនន្តរឧបនិស្សយកម្មនត្ថិវិគតានំ អបរេសំ ឆន្នំ វសេន ច. វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស អធិបតិបច្ចយេនេវ អនេកបច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ.

សហជាតបច្ចយេ មហាភូតានិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយឧបនិស្សយបុរេជាតអត្ថិអវិគតានំ នវន្នំ, ហទយវត្ថុ តេសញ្ញេវ វិប្បយុត្តសហិតានំ វសេន. និស្សយបច្ចយេ ចក្ខាយតនាទីនិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិនិស្សយឧបនិស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ នវន្នំ វសេន. បុរេជាតបច្ចយេ រូបសទ្ទគន្ធរសាយតនាទីនិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយបុរេជាតអត្ថិអវិគតានំ ឆន្នំ វសេន. អាហារបច្ចយេ ឱជា អារម្មណអារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយាហារអត្ថិអវិគតានំ ឆន្នំ បច្ចយានំ វសេន អនេកធា បច្ចយោ ហោតិ. តំតំបច្ចយត្តំ អវិជហន្តានំ តេសំ តេសំ សព្ពត្ថ អារម្មណាធិបតិអនន្តរសមនន្តរូបនិស្សយាទិបច្ចយតា វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ អយំ ឯកស្សានេកបច្ចយតោ វិនិច្ឆយោ.

អនេកេសញ្ច ធម្មានំ, ឯកបច្ចយភាវតោតិ ឯតេសុ ហិ ឋបេត្វា កម្មបច្ចយំ សេសេសុ តេវីសតិយា បច្ចយេសុ អនេកេ អនេកេសំ ធម្មានំ ឯកតោ ឯកេកំ បច្ចយា ហោន្តិ. កម្មបច្ចយោ បន ចេតនា ឯកធម្មោវាតិ អយំ អនេកធម្មានំ ឯកបច្ចយភាវតោ វិនិច្ឆយោ.

សភាគា វិសភាគា ចាតិ ឯតេសុ ហិ អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយា សភាគា, តថា អារម្មណអារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយា. បុរេជាតបច្ចយោ បនេត្ថ បច្ឆាជាតេន វិសភាគោ, តថា សម្បយុត្តោ វិប្បយុត្តេន, អត្ថិ នត្ថិនា, វិគតោ អវិគតេនាតិ អយំ សភាគវិសភាគតោ វិនិច្ឆយោ.

យុគឡាតិ ឯត្ថ អត្ថសរិក្ខតាយ សទ្ទសរិក្ខតាយ កាលបដិបក្ខតាយ ហេតុផលតាយ អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខតាយាតិ ឥមេហិ ការណេហិ យុគឡំ វេទិតព្ពំ. អនន្តរសមនន្តរា ហិ អត្ថសរិក្ខតាយ ឯកំ យុគឡំ នាម. និស្សយូបនិស្សយា សទ្ទសរិក្ខតាយ, បុរេជាតបច្ឆាជាតា កាលបដិបក្ខតាយ, កម្មវិបាកា ហេតុផលតាយ, សម្បយុត្តវិប្បយុត្តា អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខតាយ ឯកំ យុគឡំ, តថា អត្ថិនត្ថិបច្ចយា, វិគតអវិគតបច្ចយាតិ អយំ យុគឡតោ វិនិច្ឆយោ.

ជនកាទិតោតិ ជនកោបត្ថម្ភកតោ. ឯតេសុ ហិ អនន្តរសមនន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយាសេវនបច្ចយា, នានក្ខណិកោ កម្មបច្ចយោ, នត្ថិវិគតបច្ចយា ចាតិ ឥមេ ជនកា ឯវ, ន ឧបត្ថម្ភកា. បច្ឆាជាតបច្ចយោ ឧបត្ថម្ភកោ ឯវ, ន ជនកោ. សេសា ជនកា ចេវ ឧបត្ថម្ភកា ចាតិ អយំ ជនកាទិតោ វិនិច្ឆយោ.

សព្ពដ្ឋានាទិភេទាតិ សព្ពដ្ឋានិកអសព្ពដ្ឋានិកភេទតោ. ឯតេសុ ហិ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយា សព្ពដ្ឋានិកា. សព្ពេសុ បច្ចយុប្បន្នេសុ ឥច្ឆិតព្ពា. ឯតេហិ វិនា ឧប្បជ្ជមានោ ឯកធម្មោបិ នត្ថិ. សេសា អសព្ពដ្ឋានិកា. តត្ថ ច អារម្មណអារម្មណាធិបតិអនន្តរសមនន្តរានន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយបុរេជាតាសេវនសម្បយុត្ត អត្ថិនត្ថិវិគតបច្ចយា អរូបធម្មានញ្ញេវ ការណតោ អសព្ពដ្ឋានិកា. តថា បច្ឆាជាតបច្ចយោ រូបានញ្ញេវ ការណតោ, សេសា ឯកច្ចានំ រូបារូបធម្មានំ ការណតោ អសព្ពដ្ឋានិកា. អយំ សព្ពដ្ឋានាទិភេទតោ វិនិច្ឆយោ.

រូបារូបវិកប្បតោតិ រូបំ រូបស្ស, រូបំ អរូបស្សាតិអាទិ វិកប្បតោ. ឯតេសុ ហិ ឯកោបិ បច្ចយោ រូបមេវ ហុត្វា រូបស្សេវ បច្ចយោ ភវន្តោ នាម នត្ថិ, រូបមេវ បន អរូបស្សេវ អត្ថិ, សោ បុរេជាតបច្ចយោ ឯកោ ឯវ. រូបមេវ ហុត្វា រូបារូបស្សេវ បច្ចយោ នាមាតិបិ នត្ថិ, អរូបមេវ ហុត្វា អរូបស្សេវ បច្ចយោបិ អត្ថិ, សោ អនន្តរសមនន្តរអាសេវនសម្បយុត្តនត្ថិវិគតវសេន ឆព្ពិធោ. អរូបមេវ បន រូបស្សេវ បច្ចយោបិ អត្ថិ, សោ បច្ឆាជាតបច្ចយោ ឯកោ ឯវ. អរូបមេវ ហុត្វា រូបារូបានម្បិ អត្ថិ, សោ ហេតុកម្មវិបាកឈានមគ្គវសេន បញ្ចវិធោ. រូបារូបបញ្ញត្តិ ហុត្វា អរូបស្សេវ បច្ចយោបិ អត្ថិ, សោ អារម្មណឧបនិស្សយវសេន ទុវិធោ. រូបារូបំ បន រូបារូបស្សាបិ អត្ថិ, សោ អធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយាហារិន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន នវវិធោតិ អយំ រូបារូបវិកប្បតោ វិនិច្ឆយោ.

ភវតោតិ ឥមេសុ ហិ បច្ចយេសុ បញ្ចវោការភវេ តាវ ន កោចិ បច្ចយោ ន លព្ភតិ នាម, សព្ពេបិ លព្ភន្តិ. ចតុវោការភវេ បន បុរេជាតបច្ឆាជាតវិប្បយុត្តបច្ចយេ អបនេត្វា សេសា ឯកវីសតិមេវ. ឯកវោការភវេ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយកម្មិន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតវសេន សត្តេវ. ពាហិរេ បន អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបេ តេសុ កម្មិន្ទ្រិយវជ្ជា បញ្ចេវ លព្ភន្តីតិ អយំ ភវតោ វិនិច្ឆយោ.

សង្គហាតិ សព្ពេបិ ហិ ឥមេ ចតុវីសតិ បច្ចយា អារម្មណសហជាតឧបនិស្សយបុរេជាតបច្ឆាជាតកម្មាហារិន្ទ្រិយេសុ អដ្ឋសុ ច បច្ចយេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. កថំ? តេសុ ហិ ហេតុអញ្ញមញ្ញវិបាកឈានមគ្គសម្បយុត្តបច្ចយា ឆ សហជាតបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. អនន្តរសមនន្តរាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយា បញ្ច អនន្តរូបនិស្សយេ ឧបនិស្សយបច្ចយេ. និស្សយបច្ចយោ សហជាតបុរេជាតភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ សហជាតោ សហជាតបច្ចយេ, បុរេជាតោ បុរេជាតបច្ចយេ. អធិបតិបច្ចយោបិ អារម្មណភូតោ អារម្មណូបនិស្សយេ, សហជាតភូតោ សហជាតបច្ចយេ. វិប្បយុត្តបច្ចយោបិ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតភូតតាយ តត្ថ តត្ថ សង្គហំ គច្ឆតិ. អត្ថិអវិគតបច្ចយាបិ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយភូតតាយ តត្ថ តត្ថ បច្ចយេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ ឥមេសុ បច្ចយេសុ សព្ពបច្ចយានំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. តេនេវ តិកបដ្ឋានបាឡិយំ បច្ចនីយនយេ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ បច្ចយានំ វសេនេវ កតិបយបញ្ហា វិស្សជ្ជិតា. ឥមេសំ បន អដ្ឋន្នម្បិ អញ្ញមញ្ញសង្គហោបិ អត្ថិយេវ. តេសុ ហិ អារម្មណបច្ចយោ អធិបតិភូតោ ឧបនិស្សយេ, អនធិបតិភូតោ ន កត្ថចីតិ អារម្មណបច្ចយោ ហុត្វា វិសុញ្ញេវ តិដ្ឋតិ. កម្មបច្ចយោបិ សហជាតោ សហជាតេ. នានក្ខណិកោ បន ពលវា វិបាកធម្មានំ ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ ឧបនិស្សយបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតិ. ពលវាបិ បន កម្មជរូបានំ, ទុព្ពលោ អរូបានំ នានក្ខណិកកម្មបច្ចយោ ហុត្វា វិសុញ្ញេវ តិដ្ឋតិ. អាហារបច្ចយោបិ អរូបភូតោ សហជាតេ, រូបភូតោ ន កត្ថចីតិ វិសុញ្ញេវ តិដ្ឋតិ, ឥន្ទ្រិយបច្ចយោបិ អរូបភូតោ សហជាតេ, បសាទិន្ទ្រិយា បុរេជាតេ, រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ ន កត្ថចិ សង្គហំ គច្ឆតីតិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ហុត្វា វិសុញ្ញេវ តិដ្ឋតីតិ ឯវមេវំ អញ្ញមញ្ញសង្គហោបិ អត្ថេវ. សព្ពេបិ បនេតេ ចតុវីសតិ បច្ចយា អារម្មណឧបនិស្សយកម្មអត្ថិបច្ចយេសុ ចតូសុបិ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ អយំ សង្គហតោ វិនិច្ឆយោ. អយំ អនុត្តានបទត្ថសហិតោ សង្ខេបត្ថវិនិច្ឆយោ.

បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោ និដ្ឋិតោ.

វិភង្គនយេ បនេត្ថ បាឡិវវត្ថានំ តាវ សង្ខេបតោ ឯវំ វេទិតព្ពំ. បដ្ឋានបាឡិយំ ហិ ‘‘ហេតុបច្ចយោ…បេ… អវិគតបច្ចយោ’’តិ បច្ចយបទានិ មាតិកាវសេន និក្ខិបិត្វា តេសំ បច្ចយានំ – ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន បច្ចយភាជនីយសង្ខាតោ និទ្ទេសវារោ បឋមំ វុត្តោ. សោបិ ច អនន្តរសង្ខេបត្ថវិនិច្ឆយោ តត្ថ តត្ថ ទស្សិតោ ឯវ. តទនន្តរំ តេសំ ចតុវីសតិយា បច្ចយានំ កុសលត្តិកាទយោ ទ្វាវីសតិតិកេ, ហេតុទុកាទយោ សតំ ទុកេ ច និស្សាយ នានានយតោ វិភជនវសេន ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានសមោធានំ អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានំ វិភត្តំ. កថំ? ចតុព្ពិធំ ហិ បដ្ឋានំ – អនុលោមបដ្ឋានំ, បច្ចនីកបដ្ឋានំ, អនុលោមបច្ចនីកបដ្ឋានំ, បច្ចនីកានុលោមបដ្ឋានន្តិ. តត្ថ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា, ‘‘ហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា កុសលាទីនំ, ហេតុអាទីនញ្ច ធម្មានំ អនុលោមវសេន បវត្តំ អនុលោមបដ្ឋានំ នាម. ‘‘នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា…បេ… នហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា កុសលាទីនំ, ហេតុអាទីនញ្ច ធម្មានំ បច្ចនីកវសេន បវត្តំ បច្ចនីកបដ្ឋានំ នាម. ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា…បេ… ហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា បវត្តំ អនុលោមបច្ចនីកបដ្ឋានំ នាម. ‘‘នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ…បេ… នហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា បវត្តំ បច្ចនីកានុលោមបដ្ឋានំ នាម.

ឯវមេតេសុ ចតូសុ បដ្ឋានេសុ យំ ធម្មំ អនុលោមបដ្ឋានំ នាម, តំ តាវ ឆព្ពិធំ ហោតិ – តិកបដ្ឋានំ ទុកបដ្ឋានំ ទុកតិកបដ្ឋានំ តិកទុកបដ្ឋានំ តិកតិកបដ្ឋានំ ទុកទុកបដ្ឋានន្តិ. យថា ចេតំ, ឯវំ បច្ចនីកបដ្ឋានាទីនិបិ តីណិ តីណិ បច្ចេកន្តិ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានសមោធានំ បដ្ឋានប្បករណំ វេទិតព្ពំ. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ អនុលោមបដ្ឋានេ ទ្វាវីសតិតិកេ និស្សាយ តិកបដ្ឋានំ នាម និទ្ទិដ្ឋំ. សតំ ទុកេ និស្សាយ ទុកបដ្ឋានំ នាម. តតោ តិកេ ទុកេសុ បក្ខិបិត្វា ទុកតិកបដ្ឋានំ នាម. តតោ ទុកេ តិកេសុ បក្ខិបិត្វា តិកទុកបដ្ឋានំ នាម. តិកេ បន តិកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា តិកតិកបដ្ឋានំ នាម. ទុកេ ច ទុកេសុ ឯវ បក្ខិបិត្វា ទុកទុកបដ្ឋានំ នាម និទ្ទិដ្ឋំ. បឋមំ តាវេត្ថ អនុលោមបដ្ឋានេ តិកបដ្ឋាននយោ និទ្ទិដ្ឋោ. ឯវំ បច្ចនីកបដ្ឋានេ, អនុលោមបច្ចនីកបដ្ឋានេ, បច្ចនីកានុលោមបដ្ឋានេតិ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានំ ទេសិតំ.

ឯត្ថ ច ទុវិធំ អនុលោមំ, បច្ចនីកញ្ច ធម្មានុលោមំ ធម្មបច្ចនីកំ, បច្ចយានុលោមំ បច្ចយបច្ចនីកន្តិ. តត្ថ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ’’តិអាទិនា កុសលាទីនំ តិកធម្មានំ, ហេតុអាទីនំ ទុកធម្មានញ្ច អនុលោមទេសនាវសេន ធម្មានុលោមំ វេទិតព្ពំ. ‘‘នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ ធម្មោ’’តិអាទិនា តិកទុកធម្មានំ បច្ចនីកវសេន ធម្មបច្ចនីកំ វេទិតព្ពំ. ‘‘ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា’’តិ ឯវំ ចតុវីសតិយា បច្ចយានំ អនុលោមទេសនាវសេន បច្ចយានុលោមំ វេទិតព្ពំ. ‘‘នហេតុបច្ចយា នារម្មណបច្ចយា’’តិ ឯវំ បច្ចយានំ បច្ចនីកវសេន បច្ចយបច្ចនីកញ្ច វេទិតព្ពំ. តត្រ យទិទំ ធម្មានុលោមំ ធម្មបច្ចនីកញ្ច, តស្ស វសេន ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. បច្ចយានុលោមំ បច្ចយបច្ចនីកញ្ច អនុលោមតិកបដ្ឋានាទីសុ ចតុវីសតិយា បដ្ឋានេសុ ឯកេកតិកទុកេសុ ឯវំ លព្ភតិ. តញ្ច ឧបរិ បាឡិនយទស្សនេ ឯវ បាកដំ ភវិស្សតិ. តត្រិមានិ ចតុវីសតិ បដ្ឋានានិ ឥមេសំ តិកទុកានំ វសេន និទ្ទិដ្ឋត្តា តិកបដ្ឋានំ…បេ… ទុកទុកបដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ.

តេសុ តិកទុកេសុ ឯកេកំ តិកទុកំ ឥមេសំ ហេតុបច្ចយាទីនំ ចតុវីសតិយា បច្ចយានំ អនុលោមាទិនយចតុក្កវសេន សត្តហិ សត្តហិ មហាវារេហិ វិត្ថារតោ វិភត្តំ. កតមេហិ សត្តហិ? បដិច្ចវារោ សហជាតវារោ បច្ចយវារោ និស្សយវារោ សំសដ្ឋវារោ សម្បយុត្តវារោ បញ្ហាវារោតិ ឥមេហិ. តត្ថ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ’’តិអាទិនា បដិច្ចាភិធានេន វុត្តោ បដិច្ចវារោ នាម. ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ, កុសលំ ធម្មំ បច្ចយា, កុសលំ ធម្មំ និស្សាយ, កុសលំ ធម្មំ សំសដ្ឋោ, កុសលំ ធម្មំ សម្បយុត្តោ’’តិ ឯវំ សហជាតាទិអភិធានេហិ វុត្តា បញ្ច វារា សហជាតាទិវារានិ. បរតោ ច សំសដ្ឋសម្បយុត្តវារេសុ ទ្វីសុ អរូបធម្មវសេនេវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នា ច, សេសេសុ ចតូសុ វារេសុ, សត្តមេវ បញ្ហាវារេ ច រូបារូបវសេន, បច្ចយវារេ, និស្សយវារេ ច សហជាតបច្ឆាជាតបុរេជាតវសេន, សេសេសុ សហជាតវសេន បច្ចយបច្ចយុប្បន្នា ច កថិតាតិ អយំ វិសេសោ. សត្តមវារេ បន យស្មា ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន តេ តេ បញ្ហេ ឧទ្ធរិត្វា បុន ‘‘កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទិនា នយេន សព្ពេបិ តេ បញ្ហា និជ្ជដា, និគ្គុម្ពា ច កត្វា វិភត្តា, តស្មា សោ វារោ បញ្ហានំ សាធុកំ វិភត្តត្តា បញ្ហាវារោត្វេវ សង្ខំ គតោ. ឥតិ ឥមេហិ សត្តហិ មហាវារេហិ ចតុវីសតិយា សមន្តបដ្ឋានេសុ សព្ពេបិ តិកទុកា ចតុវីសតិយា បច្ចយានំ អនុលោមាទិវសេន វិត្ថារតោ វិភត្តា. កថំ? អនុលោមបដ្ឋានេ ហិ យទិទំ ទ្វាវីសតិតិកេ និស្សាយ តិកបដ្ឋានំ នាម សព្ពបឋមំ និទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ កុសលត្តិកំ តាវ ឥមេហិ បដិច្ចវារាទីហិ មហាវារេហិ បច្ចយានុលោមាទិនយចតុក្កតោ វិភត្តំ. តត្ថ យោ តាវេស សព្ពបឋមោ បដិច្ចវារោ នាម, សោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសតោ ទុវិធោ ហោតិ.

តត្ថ ឧទ្ទេសវារោ កុសលាទយោ បដិច្ច ហេតុបច្ចយាទិវសេន កុសលាទីនំ យុត្តានំ, អកុសលាទីនំ អយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ ឧប្បត្តិបុច្ឆនវសេនេវ បវត្តត្តា ‘‘បុច្ឆាវារោ’’តិបិ, បុច្ឆានញ្ញេវ បញ្ញាបនតោ ‘‘បណ្ណត្តិវារោ’’តិបិ វុច្ចតិ. ន ហិ តត្ថ វិស្សជ្ជនំ អត្ថិ. និទ្ទេសវារោ បន បុច្ឆាវារេ បរិបុច្ឆិតេសុ បញ្ហេសុ ‘‘សិយា អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិអាទិកំ អយុត្តំ បញ្ហំ អនុទ្ធរិត្វា លព្ភមានានញ្ញេវ បញ្ហានំ វសេន បវត្តោ. ឥតរេសុ បន សហជាតាទីសុ, សេសេសុ ច តិកេសុ, សេសបដ្ឋានេសុ ច សព្ពត្ថ បុច្ឆាវារោ នត្ថិ, លព្ភមានវសេន សព្ពវិស្សជ្ជនមេវ ទស្សិតន្តិ ឥទមេត្ថ សង្ខេបតោ បាឡិវវត្ថានំ.

ឥទានិ បនេត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ ឯវំ វិភង្គនយោ វេទិតព្ពោ. អនុលោមបដ្ឋានស្មិញ្ហិ តិកបដ្ឋានេ កុសលត្តិកស្ស សត្តសុ មហាវារេសុ បឋមស្ស បដិច្ចវារស្ស បុច្ឆាវារេ តាវ – ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ហេតុបច្ចយា…បេ… អកុសលោ ធម្មោ…បេ… អព្យាកតោ…បេ… កុសលោ ច អព្យាកតោ ច…បេ… អកុសលោ ច អព្យាកតោ ច…បេ… កុសលោ ច អកុសលោ ច…បេ… កុសលោ ច អកុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ ហេតុបច្ចយា’’តិ កុសលបទមូលា សត្ត បុច្ឆា ឧទ្ធដា.

ឯវំ អកុសលបទមូលា, អព្យាកតបទមូលា ច. ‘‘សិយា កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ…បេ… សិយា អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច…បេ… សិយា កុសលញ្ច អកុសលញ្ច…បេ… សិយា កុសលញ្ច អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ចា’’តិ ទ្វិមូលកា, តិមូលកា ច សត្ត សត្ត បុច្ឆាតិ ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆា ហេតុបច្ចយមូលកា ឧទ្ធដា.

ឥមិនាវ នយេន ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យ អារម្មណបច្ចយា…បេ… អវិគតបច្ចយា’’តិ ឯវំ សេសបច្ចយមូលកាបិ បុច្ឆាវេទិតព្ពា. ឯកមូលកនយោ.

យថា ច ឯកមូលកេ, ឯវំ ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា…បេ… ហេតុបច្ចយា អវិគតបច្ចយា’’តិអាទិនា ទ្វិមូលកេបិ. ‘‘ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា អធិបតិបច្ចយា…បេ… ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា អនន្តរបច្ចយា…បេ… ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា អវិគតបច្ចយា’’តិអាទិនា តិមូលកាទីសុ សព្ពមូលកបរិយោសានេសុ វារេសុ នយា វេទិតព្ពា. ហេតុបច្ចយមូលកនយោ.

យថា ច ហេតុមូលកេ, ឯវំ ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យ អារម្មណបច្ចយា’’តិអាទិនា សេសបច្ចយមូលកេសុបិ នយោ ញាតព្ពោ. បច្ចយានុលោមវារោ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យ នហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា សព្ពប្បការយុត្តោ បច្ចយបច្ចនីកវារោបិ. ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ…បេ… ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា នារម្មណបច្ចយា’’តិអាទិនា អនុលោមបច្ចនីកបច្ចយវារោបិ. ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ…បេ… ឧប្បជ្ជេយ្យ នហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា’’តិអាទិនា បច្ចនីយានុលោមវារោបិ សព្ពត្ថ នេតព្ពោតិ អយំ តាវេត្ថ បុច្ឆាវារេ នយោ.

និទ្ទេសវារោ បន ឧទ្ទេសវារេ ទស្សិតាសុ បុច្ឆាសុ កុសលាកុសលាទីនំ សហុប្បត្តិយា អភាវតោ យា ឯតា ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិកា បុច្ឆា សព្ពសោ វិស្សជ្ជនំ លភន្តិ, តា បហាយ យា វិស្សជ្ជនំ លភន្តិ, តាសមេវ វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តោ. តត្រាយំ នយោ – ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា. តយោ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ. ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា. កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ហេតុបច្ចយា. កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបំ. តយោ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបំ. ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិ ឯវំ កុសលបទមូលាសុ សត្តសុ បុច្ឆាសុ តិស្សោវ លព្ភមានា វិស្សជ្ជិតា. តថា អកុសលបទមូលាសុបិ តិស្សោវ. អព្យាកតបទមូលាសុ បន ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបំ. បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ. ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា. ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តយោ មហាភូតា…បេ… ទ្វេ មហាភូតេ បដិច្ច ទ្វេ មហាភូតា. មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឯកាវ. ទ្វិមូលិកាទីសុ ច ‘‘កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. កុសលេ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ ឯកា. តថា ‘‘អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច បដិច្ចា’’តិ, ឯវំ ហេតុបច្ចយមូលិកាសុ ឯកូនបញ្ញាសាយ បុច្ឆាសុ នវេវ លព្ភមានា វិស្សជ្ជិតា. សេសា ចត្តាលីស មោឃបុច្ឆាតិ ន វិស្សជ្ជិតា. ឯវំ ឧបរិ អារម្មណបច្ចយាទីសុ វិស្សជ្ជិតាវសេសា មោឃបុច្ឆាតិ គហេតព្ពា. វិជាននសុខត្ថំ បន ភគវតា បុច្ឆាវារេ លព្ភមានា, អលព្ភមានា ច សព្ពាបិ តា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពាតិ.

តត្ថ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ចាតិ សហជាតេសុ វេទនាក្ខន្ធាទិភេទំ ឯកំ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច បដិគន្ត្វា, សហុប្បត្តិសង្ខាតេន សទិសភាវេន បត្វាតិ អត្ថោ. សទិសត្ថោ ហិ ឯត្ថ បដិសទ្ទោ ‘‘បដិបុគ្គលោ’’តិអាទីសុ វិយ. កុសលោ ធម្មោតិ សញ្ញាក្ខន្ធាទិភេទោ សហុប្បន្នោ កុសលោ ធម្មោ. ឧប្បជ្ជតីតិ បាកដភាវតោ ឧទ្ធំ ឧប្បាទាទិំ បាបុណាតិ, អត្តានំ វា បដិលភតិ. ហេតុបច្ចយាតិ ន កេវលំ កុសលធម្មមត្តមេវ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, អថ ខោ កុសលហេតុនា ហេតុបច្ចយតំ សាធេន្តេន ច ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ.

ឯវមិទំ ‘‘ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ អវិសេសេន វិស្សជ្ជនំ វត្វា ឥទានិ យំ ធម្មំ បដិច្ច យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នេ ខន្ធវសេន វិសេសេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កុសលំ ឯកំ ខន្ធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា បនេត្ថ ឯកោ ខន្ធោ ឯកស្សេវ, ទ្វិន្នំយេវ វា, ទ្វេ វា បន ឯកស្សេវ បច្ចយា នាម ន ហោន្តិ, តស្មា តេ បការេន អនាមសិត្វា ‘‘ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិអាទិនា បច្ចយភាវេន គហិតាវសេសំ សព្ពំ បច្ចយុប្បន្នំ កត្វា ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ឧបរិបិ សព្ពត្ថ. ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបន្តិ ឥទំ បដិច្ចត្ថស្ស សហជាតត្ថត្តា យំ កុសលេន សហជាតញ្ចេវ ហេតុបច្ចយញ្ច លភតិ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកត’’ន្តិ. ឯត្ថ ហេតុបច្ចយាធិការេ អហេតុកា ន គហេតព្ពា. ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូតិអាទិ កដត្តារូបគ្គហណេន វត្ថុស្មិំ គហិតេបិ វត្ថុំ បដិច្ច អរូបក្ខន្ធានំ ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯកំ មហាភូតន្តិអាទិ បន រូបាព្យាកតំ បដិច្ច រូបាព្យាកតស្ស ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ. ហេតុបច្ចយេ ឧបត្ថម្ភកានមេវ ចេត្ថ ចិត្តជានំ, បដិសន្ធិយំ កម្មជានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតា គហេតព្ពា, ន អហេតុកចិត្តជឧតុជាទីនំ តេសំ ហេតុបច្ចយា ឧប្បត្តិយា អភាវតោ. មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិអាទិ មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទាទីនំ ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឥមិនា ឧបាយេន អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ វិស្សជ្ជនានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អារម្មណបច្ចយេ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អារម្មណបច្ចយា. ឯកំ ខន្ធំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា. អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ…បេ… អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អារម្មណបច្ចយា. វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា. បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា. វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ ឯវំ តិស្សោ វិស្សជ្ជិតា. សេសា រូបមិស្សកត្តា, រូបស្ស ច អារម្មណបច្ចយេន អនុប្បត្តិតោ ន គហិតា. តេនេវ ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ វត្វា ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូ’’តិ ន វុត្តំ. ឯត្ថ ច អារម្មណបច្ចយាតិ សហជាតំ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានោ កុសលោ ធម្មោ តតោ អញ្ញេន អសហជាតេន ឆព្ពិធេន អារម្មណភូតេន បច្ចយេនាតិ ឯវំ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ន ហិ អត្តនា សហជាតំ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តចេតសិកា ឧប្បជ្ជន្តិ.

អធិបតិបច្ចយេ ហេតុបច្ចយសទិសំ វិស្សជ្ជនំ. អនន្តរសមនន្តរេសុ បន រូបាភាវតោ អារម្មណបច្ចយសទិសំ. សហជាតបច្ចយេបិ ហេតុបច្ចយសទិសំ. អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតុប្បត្តិយា បន ‘‘ពាហិរំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច…បេ… ទ្វេ មហាភូតា. មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបំ…បេ… អាហារសមុដ្ឋានំ ឯកំ មហាភូតំ…បេ… ទ្វេ មហាភូតា…បេ… ឧតុសមុដ្ឋានំ ឯកំ…បេ… ទ្វេ មហាភូតា…បេ… អសញ្ញសត្តានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច…បេ… ទ្វេ មហាភូតា…បេ… កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥទំ អធិកំ. ឯវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេបិ. កេវលំ តត្ថ កដត្តារូបំ ឧបាទារូបញ្ច ន គហិតំ តេសំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយត្តាភាវា. និស្សយបច្ចយេបិ សហជាតបច្ចយសទិសំ វិស្សជ្ជនំ. បដិច្ចត្ថស្ស បន សហជាតត្ថត្តា ចក្ខាទីសុ បុរេជាតនិស្សយា ឥធ ន គហិតាតិ. ឧបនិស្សយបច្ចយេបិ រូបស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយុប្បន្នត្តាភាវា អារម្មណបច្ចយសទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ.

បុរេជាតបច្ចយេ បន ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ បុរេជាតបច្ចយា. កុសលំ ឯកំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា. វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយា. អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ…បេ… អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… បុរេជាតបច្ចយា. វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា. វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយា’’តិ ឯវំ តិស្សោ បុច្ឆា វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយាតិ ឥទំ អារម្មណបុរេជាតនិវត្តនត្ថំ វុត្តំ. តំ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំយេវ បុរេជាតបច្ចយតំ សាធយតិ, ន មនោវិញ្ញាណធាតុយាតិ ឥធ ន គហិតំ.

បច្ឆាជាតបច្ចយោ ឥធ អរូបធម្មេសុ ន លព្ភតិ. រូបធម្មេសុ ច ឧបត្ថម្ភកោវ, ន ជនកោ, តស្មា ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពោវាតិ អយំ ន គហិតោ. អាសេវនបច្ចយេបិ អារម្មណបច្ចយេ វិយ តិស្សោវ បុច្ឆា វិស្សជ្ជិតា.

កម្មបច្ចយេ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ កម្មបច្ចយា. កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ…បេ… អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបំ…បេ… កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ កុសលបទេ តិស្សោ, តថា អកុសលបទេ. អព្យាកតបទេ បន ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច…បេ… មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូបំ, អសញ្ញសត្តានំ…បេ… កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឯវំ តិស្សោ. ‘‘កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… កុសលេ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិអាទិនា សហជាតសទិសំ វិស្សជ្ជនំ. នត្ថិវិគតបច្ចយេសុ អារម្មណសទិសំ.

ឯវំ សព្ពបច្ចយេសុ លព្ភមានបញ្ហេ វិស្សជ្ជនំ ទស្សេត្វា តតោ ហេតុអធិបតិឈានមគ្គបច្ចយា ឯកសទិសា. អារម្មណានន្តរសមនន្តរូបនិស្សយាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយា ឯកសទិសា. សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយអត្ថិអវិគតា ឯកសទិសា. អាសេវនបច្ចយេ វិបាកោ ន លព្ភតិ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ចិត្តជរូបំ, ឧបាទារូបញ្ច ន លព្ភតីតិអាទិនា បច្ចយានំ អញ្ញមញ្ញសទិសត្តំ វត្វា បុន តេសំ ‘‘ហេតុយា នវ. អារម្មណេ តីណិ. អធិបតិយា នវ. អនន្តរសមនន្តរេសុ តីណិ. សហជាតេ នវ. អញ្ញមញ្ញេ តីណិ. និស្សយេ នវ. ឧបនិស្សយេ តីណិ. បុរេជាតេ តីណិ. អាសេវនេ តីណិ. កម្មេ នវ. វិបាកេ ឯកំ. អាហារេ នវ. ឥន្ទ្រិយេ នវ. ឈានេ នវ. មគ្គេ នវ. សម្បយុត្តេ តីណិ. វិប្បយុត្តេ នវ. អត្ថិយា នវ. នត្ថិយា តីណិ. វិគតេ តីណិ. អវិគតេ នវា’’តិ ឯវំ ហេតុបច្ចយាទីនំ ឯកេកស្មិំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវារគណនា វុត្តាតិ អយំ ឯកមូលកនយោ.

យថា ច ឯកមូលកេ, ឯវំ ‘‘ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា’’តិអាទិនា ទ្វិមូលកាទីសុបិ សព្ពមូលកបរិយោសានេសុ យថានុរូបំ នយោ នេតព្ពោ. បាឡិយម្បិ វិត្ថារនយំ អទស្សេត្វា ‘‘ហេតុបច្ចយា អារម្មណេ តីណី’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជនវារគណនភេទោ ទស្សិតោតិ អយំ បច្ចយានុលោមេ នយោ.

បច្ចយបច្ចនីយេ បន ‘‘អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នហេតុបច្ចយា. វិចិកិច្ឆាសហគតេ ឧទ្ធច្ចសហគតេ ខន្ធេ បដិច្ច វិចិកិច្ឆាសហគតោ ឧទ្ធច្ចសហគតោ មោហោ. អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នហេតុបច្ចយា. អហេតុកំ វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបំ. អហេតុកបដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ…បេ… វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា. ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច…បេ… មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ, កដត្តារូបំ ឧបាទារូបំ…បេ… ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច…បេ… ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥមា ទ្វេ វិស្សជ្ជិតា.

នារម្មណបច្ចយេ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… កុសលេ…បេ… អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… អកុសលេ…បេ… អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ, អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ ឥមា បញ្ច វិស្សជ្ជិតា.

នាធិបតិបច្ចយេ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ…បេ… កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា. កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ… អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ…បេ… ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា, អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… អកុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា…បេ… អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ …បេ… មហាភូតេ បដិច្ច…បេ… កដត្តារូបំ ឧបាទារូបំ. កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… កុសលេ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… អកុសលេ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ នវ បុច្ឆា វិស្សជ្ជិតា. នានន្តរនសមនន្តរបច្ចយា នារម្មណបច្ចយសទិសា.

នាញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… កុសលេ…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… អកុសលេ…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… វិបាកាព្យាកតេ កិរិយាព្យាកតេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតេ…បេ… កដត្តា រូបំ. មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូបំ. ពាហិរេ មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបំ. អាហារសមុដ្ឋានេ មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបំ. ឧតុសមុដ្ឋានេ…បេ… ឧបាទារូបំ. អសញ្ញសត្តានំ មហាភូតេ បដិច្ច កដត្តារូបំ ឧបាទារូបំ. កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… កុសលេ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… អកុសលេ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ បញ្ច វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ វិបាកាព្យាកតេ ខន្ធេ បដិច្ច កដត្តារូបន្តិ ហទយវត្ថុវជ្ជំ វេទិតព្ពំ. នឧបនិស្សយបច្ចយោ នារម្មណបច្ចយសទិសោ.

នបុរេជាតបច្ចយេ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ…បេ… អរូបេ កុសលំ…បេ… ទ្វេ ខន្ធា. កុសលំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ កុសលបទេ ទ្វេ, តថា អកុសលបទេបិ. ‘‘អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… អរូបេ វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ…បេ… ពាហិរំ…បេ… ឧបាទារូបំ. កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ. កុសលេ ខន្ធេ ច មហាភូតេ ច បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច…បេ… អកុសលេ ខន្ធេ ច…បេ… រូប’’ន្តិ ឥមា តិស្សោតិ សត្ត វិស្សជ្ជិតា. នបច្ឆាជាតនាសេវនបច្ចយា នាធិបតិបច្ចយសទិសា. តត្ថ កុសលាកុសលកិរិយានំ បឋមជវនវសេន នាសេវនបច្ចយប្បវត្តិ វេទិតព្ពា.

នកម្មបច្ចយេ ‘‘កុសលំ បដិច្ច កុសលោ, កុសលា ចេតនា. អកុសលំ បដិច្ច អកុសលោ, អកុសលា ចេតនា. អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតោ, វិបាកកិរិយា ចេតនា. ពាហិរំ, អាហារសមុដ្ឋានំ, ឧតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិ តិស្សោ វិស្សជ្ជិតា.

នវិបាកបច្ចយេ ‘‘កុសលំ បដិច្ច កុសលោ, អព្យាកតោ. កុសលោ ច អព្យាកតោ ចា’’តិ កុសលបទេ តិស្សោ, តថា អកុសលបទេបិ. ‘‘អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតោ…បេ… ពាហិរំ អាហារសមុដ្ឋានំ ឧតុសមុដ្ឋានំ អសញ្ញ…បេ… ឧបាទារូបំ…បេ… អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច អព្យាកតោ’’តិ ឥមា តិស្សោតិ នវ វិស្សជ្ជិតា.

នាហារបច្ចយេ ‘‘អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតោ. ពាហិរំ ឧតុសមុដ្ឋានំ, អសញ្ញ…បេ… ឧបាទារូប’’ន្តិ ឯកាវ.

នឥន្ទ្រិយបច្ចយេ ‘‘អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតោ. ពាហិរំ អាហារសមុដ្ឋានំ…បេ… ឧតុសមុដ្ឋានំ…បេ… អសញ្ញសត្តានំ មហាភូតេ បដិច្ច រូបជីវិតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឯកាវ.

នឈានបច្ចយេ ‘‘អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតោ. បញ្ចវិញ្ញាណសហគតំ…បេ… ពាហិរំ អាហារឧតុអសញ្ញឧបាទារូប’’ន្តិ ឯកាវ.

នមគ្គបច្ចយេ ‘‘អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតោ. អហេតុកំ វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានំ…បេ… អហេតុកបដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកា…បេ… កដត្តា ច រូបំ…បេ… ពាហិរំ អាហារឧតុអសញ្ញឧបាទារូប’’ន្តិ ឯកាវ.

នសម្បយុត្តបច្ចយោ នារម្មណបច្ចយសទិសោ.

នវិប្បយុត្តបច្ចយេ ‘‘កុសលំ បដិច្ច កុសលោ. អរូបេ កុសលោវ. អកុសលំ…បេ… អរូបេ អកុសលោ. អព្យាកតំ បដិច្ច អព្យាកតោ, អរូបេ វិបាកកិរិយាព្យាកតំ. ពាហិរំ អសញ្ញ…បេ… ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥមា តិស្សោវ បុច្ឆា វិស្សជ្ជិតា. នោនត្ថិនោវិគតបច្ចយា នារម្មណបច្ចយសទិសា. នសហជាតននិស្សយនោអត្ថិនោអវិគតបច្ចយា បនេត្ថ ចត្តារោបិ ន លព្ភន្តីតិ.

ឯវំ បច្ចនីកេ លព្ភមានបញ្ហវិស្សជ្ជនំ ទស្សេត្វា តតោ ‘‘នហេតុយា ទ្វេ. នារម្មណេ បញ្ច. នាធិបតិយា នវ. នានន្តរេ នសមនន្តរេ នាញ្ញមញ្ញេ នឧបនិស្សយេ បញ្ច. នបុរេជាតេ សត្ត. នបច្ឆាជាតេ នាសេវនេ នវ. នកម្មេ តីណិ. នវិបាកេ នវ. នាហារេ នឥន្ទ្រិយេ នឈានេ នមគ្គេ ឯកំ. នសម្បយុត្តេ បញ្ច. នវិប្បយុត្តេ តីណិ. នោនត្ថិនោវិគតេសុ បញ្ចា’’តិ វិស្សជ្ជនវារគណនា វុត្តាតិ អយំ ឯកមូលកនយោ.

ឥមិនាវ នយេន ទ្វិមូលកាទីសុបិ យថានុរូបំ នយោ នេតព្ពោ, បាឡិយំ បន ‘‘នហេតុបច្ចយា នារម្មណេ ឯក’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនវារគណនាវ ទស្សិតាតិ អយំ បច្ចយបច្ចនីយនយោ.

ឥមិនា វុត្តានុសារេនេវ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា នារម្មណបច្ចយា’’តិអាទិនា អនុលោមបច្ចនីយនយេ, ‘‘អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា’’តិអាទិនា បច្ចនីយានុលោមនយេ បញ្ហវិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោ. បាឡិយំ បនេត្ថ វិស្សជ្ជនវារគណនាវ ទស្សិតាតិ អយំ អនុលោមបច្ចនីយកុសលត្តិកេ បដិច្ចវារនយោ.

សហជាតវារាទីសុបិ ឆវារេសុ បដិច្ចវារេ វុត្តានុសារេន សព្ពត្ថ នយោ នេតព្ពោ. យេ បន តត្ថ តត្ថ បាឡិវិសេសា, អត្ថវិសេសា ច ឧបលព្ភន្តិ, តេ បដ្ឋានបាឡិអដ្ឋកថាសុ ឯវ សព្ពាការតោ គហេតព្ពា. ឥធ បន តេ សព្ពេ សង្ខេបនយតោ ទស្សិយមានាបិ គន្ថភារិយំ ករោន្តីតិ ន ទស្សិតា.

តេសុ បន វារេសុ ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. កុសលំ ធម្មំ បច្ចយា… កុសលំ ធម្មំ និស្សាយ… កុសលំ ធម្មំ សំសដ្ឋោ… កុសលំ ធម្មំ សម្បយុត្តោ កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិ ឯវំ អាទិតោ បញ្ចសុ វារេសុ បាឡិគតិ ញាតព្ពា. តេសុ ច បដិច្ចសហជាតា ឯកត្ថា, បច្ចយនិស្សយា ឯកត្ថា, សំសដ្ឋសម្បយុត្តា ឯកត្ថា. តត្ថ ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ’’តិអាទីសុ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច តេន សហជាតោ ហុត្វាតិអាទិនា យថានុរូបំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ឆិមេ បន បញ្ហាវារេ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ. កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ. កុសលោ អព្យាកតស្ស…បេ… កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច…បេ… កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ចា’’តិអាទិនា ហេតុបច្ចយេ,

‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ. ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ បច្ចវេក្ខតិ. បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ…បេ… ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ឈានំ… សេខា គោត្រភុំ វោទានំ មគ្គំ បច្ចវេក្ខន្តិ. សេខា វា បុថុជ្ជនា វា កុសលំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តិ. ចេតោបរិយញាណេន កុសលចិត្តសមង្គិស្ស ចិត្តំ ជានន្តិ. អាកាសានញ្ចាយតនកុសលំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនកុសលស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនកុសលំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលស្ស… កុសលា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយបុព្ពេនិវាសយថាកម្មូបគអនាគតំសញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ.

កុសលោ អកុសលស្ស…បេ… ទានំ ទត្វា…បេ… កត្វា តំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ. តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ. ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ អស្សាទេតិ …បេ… ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ឈានំ អស្សាទេតិ…បេ… ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. ឈានេ បរិហីនេ វិប្បដិសារិស្ស ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ.

កុសលោ អព្យាកតស្ស…បេ… បច្ចយោ. អរហា មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ. បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ… កុសល…បេ… វិបស្សតិ…បេ… វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតិ. អាកាសានញ្ចាយតនកុសលំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនវិបាកស្ស…បេ… កិរិយស្ស. អាកិញ្ចញ្ញាយតន…បេ… វិបាកស្ស ច កិរិយស្ស ច. កុសលា ខន្ធា ចេតោបរិយ…បេ… អនាគតំសញាណស្ស អាវជ្ជនាយ.

អកុសលោ អកុសលស្ស…បេ… បច្ចយោ. រាគំ អស្សាទេតិ…បេ… ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. អកុសលោ កុសលស្ស…បេ… បច្ចយោ. សេខា បហីនេ កិលេសេ…បេ… អនាគតំសញាណស្ស. អកុសលោ អព្យាកតស្ស… អរហា បហីនេ កិលេសេ…បេ… អាវជ្ជនាយ.

អព្យាកតោ អព្យាកតស្ស… អរហា ផលំ បច្ចវេក្ខតិ. និព្ពានំ, ចក្ខុំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពំ វិបស្សតិ. ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ…បេ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនកិរិយំ…បេ… កិរិយស្ស. រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស…បេ… អាវជ្ជនាយ. អព្យាកតោ កុសលស្ស… សេខា ផលំ…បេ… អនាគតំសញាណស្ស. អព្យាកតោ អកុសលស្ស… ចក្ខុំ អស្សាទេតី’’តិអាទិនា អារម្មណបច្ចយេ ច,

‘‘កុសលោ កុសលស្ស អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ. អារម្មណាធិបតិ, សហជាតាធិបតិ. អារម្មណាធិបតិ – ទានំ ទត្វា’’តិអាទិនា អធិបតិបច្ចយេ ច,

‘‘កុសលោ កុសលស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា វិត្ថារតោ អនន្តរសមនន្តរសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយបច្ចយេសុ ច,

‘‘កុសលោ កុសលស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. អារម្មណូបនិស្សយោ អនន្តរូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោ. អារម្មណូបនិស្សយោ – ទានំ ទត្វា’’តិអាទិនា អារម្មណបច្ចយេ វុត្តនយេន, ‘‘អនន្តរូបនិស្សយោ – បុរិមា បុរិមា កុសលា ខន្ធា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមាន’’ន្តិអាទិនា អនន្តរបច្ចយេ វុត្តនយេនេវ, ‘‘បកតូបនិស្សយោ – សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ…បេ… ឧបោសថកម្មំ ករោតិ. ឈានំ, វិបស្សនំ, មគ្គំ, អភិញ្ញំ, សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ. សីលំ, សុតំ, ចាគំ, បញ្ញំ ឧបនិស្សាយ…បេ… បឋមស្ស ឈានស្ស បរិកម្មំ បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ…បេ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស…បេ… យថាកម្មូបគញាណំ អនាគតំសញាណស្ស…បេ… បឋមស្ស មគ្គស្ស បរិកម្មំ បឋមស្ស…បេ… តតិយោ មគ្គោ ចតុត្ថស្ស. មគ្គោ សេខានំ អត្ថបដិសម្ភិទាយ…បេ… ឋានាឋានកោសល្លស្ស ឧបនិស្សយ. កុសលោ អកុសលស្ស…បេ… អារម្មណូបនិស្សយោ. បកតូប…បេ… បកតូបនិស្សយោ – សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ មានំ ជប្បេតិ. ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ…បេ… សទ្ធា សីលំ សុតំ ចាគោ បញ្ញា រាគស្ស, ទោសស្ស, មោហស្ស, មានស្ស, ទិដ្ឋិយា. បត្ថនាយ…បេ… កុសលោ អព្យាកតស្ស…បេ… អារម្មណូបនិស្សយោ. អនន្តរូបនិស្សយោ. បកតូប…បេ… បកតូបនិស្សយោ – សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ អត្តានំ អាតាបេតិ…បេ… កាយិកស្ស សុខស្ស, ទុក្ខស្ស, ផលសមាបត្តិយា. កុសលំ កម្មំ វិបាកស្ស…បេ… មគ្គោ អរហតោ អត្ថបដិសម្ភិទាយ បច្ចយោ.

អកុសលោ អកុសលស្ស…បេ… បកតូបនិស្សយោ – រាគំ ឧបនិស្សាយ បាណំ ហនតិ…បេ… សម្ផំ បលបតិ…បេ… សង្ឃំ ភិន្ទតិ. ទោសំ, មោហំ, មានំ, ទិដ្ឋិំ, បត្ថនំ ឧបនិស្សាយ…បេ… សង្ឃំ ភិន្ទតិ…បេ… បាណាតិបាតោ បាណាតិបាតស្ស…បេ… សង្ឃភេទកម្មស្ស…បេ… បច្ចយោ.

អកុសលោ កុសលស្ស…បេ… បកតូបនិស្សយោ – រាគំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតិ…បេ… មគ្គំ ឧប្បាទេតិ…បេ… សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតិ. រាគោ…បេ… បត្ថនា. សទ្ធាយ, សីលស្ស…បេ… បញ្ញាយ ឧបនិស្សយ. បាណំ ហន្ត្វា តស្ស បដិឃាតត្ថាយ ទានំ ទេតី’’តិអាទិនា ច ឧបនិស្សយបច្ចយេ ច,

‘‘អព្យាកតោ អព្យាកតស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ…បេ… អារម្មណបុរេជាតំ – អរហា ចក្ខុំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពេ, វត្ថុំ វិបស្សតិ…បេ… ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ…បេ… រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស…បេ… វត្ថុបុរេជាតំ – ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស…បេ… វត្ថុ វិបាកាព្យាកតាន’’ន្តិអាទិនា បុរេជាតបច្ចយេ ច,

‘‘កុសលោ អព្យាកតស្ស…បេ… បច្ឆាជាតា កុសលា ខន្ធា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្សា’’តិអាទិនា បច្ឆាជាតបច្ចយេ ច,

‘‘កុសលោ កុសលស្ស…បេ… បុរិមា បុរិមា កុសលា ខន្ធា’’តិអាទិនា អាសេវនបច្ចយេ ច,

‘‘សហជាតា នានាក្ខណិកា, សហជាតា កុសលា ចេតនា…បេ… សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ. នានាក្ខណិកា វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបាន’’ន្តិអាទិនា កម្មបច្ចយេ ច,

‘‘អព្យាកតោ អព្យាកតស្ស…បេ… ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណន្ន’’ន្តិអាទិនា វិបាកបច្ចយេ ច,

‘‘កុសលោ កុសលស្សា’’តិអាទិនា អាហារបច្ចយាទីសុ ច, ‘‘កុសលោ អព្យាកតស្ស, សហជាតំ, បច្ឆាជាតំ, សហជាតា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ. បច្ឆាជាតា ឥមស្ស កាយស្ស…បេ… អព្យាកតោ កុសលស្ស…បេ… បុរេជាតំ វត្ថុ កុសលានំ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា វិប្បយុត្តបច្ចយាទីសុ ច បាឡិគតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ កុសលធម្មោ នាមេស យស្មា ឧប្បជ្ជន្តោ ឋបេត្វា បច្ឆាជាតបច្ចយំ, វិបាកបច្ចយញ្ច សេសេហិ ទ្វាវីសតិយា បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ. កុសលស្ស ច បច្ចយោ ហោន្តោ ឋបេត្វា បុរេជាតបច្ឆាជាតវិបាកវិប្បយុត្តបច្ចយេ សេសេហិ វីសតិយា បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ កុសលោ កុសលាទីនំ, អកុសលោ ច អកុសលាទីនំ យថានុរូបំ បច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា កុសលាទីនំ តំតំបច្ចយុប្បន្នវិភាគំ ទស្សេតុំ បញ្ហាវារោ វុត្តោ. តត្ថ សេខា គោត្រភុន្តិ សោតាបន្នំ សន្ធាយ វុត្តំ, វោទានន្តិ សកទាគាមិអនាគាមិនោ. តេសំ ហិ គោត្រភុចិត្តំ វោទានំ នាម. មគ្គា វុដ្ឋហិត្វាតិ មគ្គវីថិតោ វុដ្ឋាយ. ន ហិ មគ្គានន្តរា បច្ចវេក្ខណា នាម អត្ថីតិ អយំ អនុលោមបដ្ឋានេ កុសលត្តិកនយោ.

វេទនាត្តិកាទីសុ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ច សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា. ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ’’តិអាទិនា កុសលត្តិកេ វុត្តានុសារេន បដិច្ចវារាទីសុ បញ្ហាវារបរិយោសានេសុ សត្តសុ វារេសុ ឯកេកស្មិំ បច្ចយានុលោមាទីហិ ច ឯកមូលាទីហិ នយេហិ ច សព្ពត្តិកេសុ លព្ភមានបទវសេន គណនានយោ យោជេត្វា ញាតព្ពោ. តត្ថ វេទនាត្តិកេ វេទនាក្ខន្ធស្ស អលព្ភនតោ ‘‘ឯកំ ខន្ធំ និស្សាយ ទ្វេ ខន្ធា’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពត្ថ វិសេសោ បាឡិអដ្ឋកថានុសារេនេវ ញាតព្ពោតិ អយំ អនុលោមបដិលោមេ តិកបដ្ឋាននយោ.

ទុកបដ្ឋានេ បន ‘‘ហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. អលោភំ បដិច្ច អទោសោ. អមោហោ. អទោសំ អមោហំ បដិច្ច អលោភោ. អទោសោ. លោភំ បដិច្ច មោហោ. មោហំ បដិច្ច លោភោ. ទោសំ បដិច្ច មោហោ. មោហំ បដិច្ច ទោសោ. បដិសន្ធិក្ខណេ ហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… ហេតូ ច នហេតូ ច. នហេតុំ បដិច្ច នហេតុ ធម្មោ ន…បេ… ហេតូ ច នហេតូ ចា’’តិអាទិនា ហេតុទុកេ,

‘‘សហេតុកំ ធម្មំ បដិច្ច សហេតុកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. សហេតុកំ ឯកំ ខន្ធំ…បេ… សហេតុកំ ធម្មំ បដិច្ច. អហេតុកោ…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. បដិសន្ធិក្ខណេ…បេ… សហេតុកោ ច, អហេតុកោ ច…បេ… អហេតុកំ ខន្ធំ បដិច្ច អហេតុកោ. វិចិកិច្ឆាសហគតំ ឧទ្ធច្ចសហគតំ មោហំ បដិច្ច សម្បយុត្តកា ខន្ធា…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានំ. អាហារសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា សហេតុកទុកាទីសុ ច កេនចិវិញ្ញេយ្យទុកវជ្ជិតេសុ សព្ពទុកេសុ បច្ចេកំ បដិច្ចវារាទីសុ សត្តសុ មហាវារេសុ ឯកេកស្មិំ បច្ចយានុលោមាទីសុ ចតូសុ នយេសុ ឯកមូលកាទីហិ សព្ពវារេហិ កុសលត្តិកេ វុត្តានុសារេន យថានុរូបំ វិភង្គនយោ យោជេត្វា ញាតព្ពោ. សព្ពស្មិម្បិ ហិ បដ្ឋានេ កេនចិវិញ្ញេយ្យទុកំ ន លព្ភតីតិ អយំ ទុកបដ្ឋាននយោ.

ទុកតិកបដ្ឋានេ បន ‘‘ហេតុំ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុ កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា ហេតុទុកេន សទ្ធិំ កុសលត្តិកេ កុសលំ បទំ យោជេត្វា បដិច្ចវារាទីសុ សត្តសុ វារេសុ បច្ចយានុលោមាទីនំ ចតុន្នំ នយានំ វសេន លព្ភមានកបច្ចយា ឯកមូលកាទិនយេហិ ទស្សិតា. យថា ច កុសលំ បទំ, ឯវំ អកុសលំ បទំ, អព្យាកតញ្ច ហេតុទុកេន យោជេត្វា វុត្តនយេន ទស្សេត្វា ហេតុកុសលទុកតិកន្តិ ឋបិតំ. បាឡិ បន អតិសំខិត្តា. យថា កុសលត្តិកំ, ឯវំ ‘‘ហេតុំ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា លព្ភមានកបទវសេន វេទនាត្តិកាទយោបិ ហេតុទុកេន យោជេត្វា ហេតុវេទនទុកតិកាទីនិ ឯកវីសតិទុកតិកានិ ទស្សិតានីតិ. យថា ច ហេតុទុកេន សទ្ធិំ លព្ភមានកបទវសេន ទ្វាវីសតិតិកា យោជិតា, ឯវំ សហេតុកទុកាទីហិ សព្ពេហិ សទ្ធិំ បច្ចេកំ ទ្វាវីសតិតិកា យោជេតព្ពា. បាឡិ បនេត្ថ ឥតោ បរេសុបិ សព្ពត្ថ អតិសំខិត្តា. ឯវំ ទ្វាវីសតិតិកេ គហេត្វា ទុកសតេ បក្ខិបិត្វា ទុកតិកបដ្ឋានំ ទេសិតន្តិ អយំ ទុកតិកបដ្ឋាននយោ.

តិកទុកបដ្ឋានេបិ ‘‘កុសលំ ហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា កុសលត្តិកេន សទ្ធិំ ហេតុបទំ យោជេត្វា បដិច្ចវារាទីសុ សត្តសុ មហាវារេសុ បច្ចយានុលោមាទិនយចតុក្កវសេន លព្ភមានកបច្ចយា ឯកមូលាទីហិ សព្ពវារេហិ ទស្សិតា. យថា ហេតុបទំ, ឯវំ នហេតុបទម្បិ កុសលត្តិកេន សទ្ធិំ យោជេត្វា កុសលហេតុ តិកទុកន្តិ ឋបិតំ. យថា ច កុសលត្តិកេន សទ្ធិំ ហេតុទុកំ, ឯវំ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ហេតុំ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ចា’’តិអាទិនា វេទនាត្តិកាទីហិបិ តំ យោជេត្វា វេទនាត្តិកទុកាទីនិ ឯកវីសតិតិកទុកាទីនិ ទស្សិតានិ. យថា ច ហេតុទុកំ, ឯវំ សហេតុកាទយោបិ សព្ពេ បច្ចេកំ ទ្វាវីសតិយា តិកេហិ លព្ភមានបទវសេនេវ យោជិតា. ឯវំ ទុកសតំ ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ បក្ខិបិត្វា តិកទុកបដ្ឋានំ ទេសិតន្តិ អយំ តិកទុកបដ្ឋាននយោ.

តិកតិកបដ្ឋានេបិ ‘‘កុសលំ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា កុសលត្តិកំ វេទនាត្តិកាទីហិ សព្ពត្តិកេហិ, វេទនាត្តិកាទយោ ច កុសលត្តិកាទីហិ វុត្តនយេន យោជេត្វា បច្ចយា ទស្សិតា. ឯវំ តិកេសុ ឯវ តិកេ បក្ខិបិត្វា តិកតិកបដ្ឋានំ ទេសិតន្តិ អយំ តិកតិកបដ្ឋាននយោ.

ទុកទុកបដ្ឋានេបិ ‘‘ហេតុំ សហេតុកំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុ សហេតុកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា ហេតុទុកំ សហេតុកាទីហិ, សហេតុកញ្ច ហេតុទុកាទីហិ យោជេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេហិ បច្ចយា ទស្សិតា. ឯវំ ទុកេសុ ឯវ ទុកេ បក្ខិបិត្វា ទុកទុកបដ្ឋានំ ទេសិតន្តិ អយំ ទុកទុកបដ្ឋាននយោ. ឯវំ តាវ អនុលោមបដ្ឋានេ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ អនុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ. –

វុត្តា ឆ នយា វេទិតព្ពា. បច្ចយវសេន បនេតេសុ ឆសុ ឯកេកស្មិំ បដ្ឋានេ បច្ចយានុលោមាទីនំ ចតុន្នំ នយានំ វសេន ឯតេន បរិយាយេន ចតុវីសតិនយបដិមណ្ឌិតមិទំ ធម្មានុលោមបដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ អនុលោមបដ្ឋាននយោ.

បច្ចនីយបដ្ឋានេ បន ‘‘នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. អកុសលំ អព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច…បេ… ទ្វេ ខន្ធា, ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិអាទិនា តិកបដ្ឋានេ, ‘‘នហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. នហេតុំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច…បេ… ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិអាទិនា ទុកបដ្ឋានេ ច, ‘‘នហេតុំ នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុ នកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. នហេតុំ នកុសលំ អព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិអាទិនា ទុកតិកបដ្ឋានេ ច, ‘‘នកុសលំ នហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ នហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា តិកទុកបដ្ឋានេ ច, ‘‘នកុសលំ នសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ នសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា តិកតិកបដ្ឋានេ ច, ‘‘នហេតុំ នសហេតុកំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុ នសហេតុកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា ទុកទុកបដ្ឋានេ ចាតិ ឆសុ បច្ចនីយបដ្ឋានេសុ អនុលោមតិកបដ្ឋានាទីសុ ឆសុ បដ្ឋានេសុ វុត្តេន សព្ពេន បការេន បាឡិនយោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ច កុសលាទីនំ, ហេតុអាទីនញ្ច ធម្មានំ បច្ចយុប្បន្នភាវបដិក្ខេបវសេន បវត្តត្តា ធម្មបច្ចនីយបដ្ឋានំ នាម ជាតំ. តត្ថ ហិ នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ចាតិ កុសលស្ស បច្ចយបដិក្ខេបោ. នកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតីតិ កុសលស្ស បច្ចយុប្បន្នភាវបដិក្ខេបោ. តថា ‘‘អកុសលំ អព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច…បេ… អកុសលា, អព្យាកតា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវមេត្ថ បច្ចនីយបដ្ឋានេ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ បច្ចនីយម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ. –

វុត្តា ឆ នយា វេទិតព្ពា. បច្ចយវសេន បនេត្ថាបិ ឯកេកស្មិំ បច្ចយានុលោមាទីនំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ នយានំ វសេន ចតុវីសតិនយបដិមណ្ឌិតមិទំ ធម្មបច្ចនីយបដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អយំ បច្ចនីយបដ្ឋាននយោ.

អនុលោមបច្ចនីយបដ្ឋានេ បន ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា. កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិអាទិនា តិកបដ្ឋានេ, ‘‘ហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា ទុកបដ្ឋានេ ច, ‘‘ហេតុំ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុ នកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ទុកតិកបដ្ឋានេ ច, ‘‘កុសលំ ហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ នហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា តិកទុកបដ្ឋានេ ច, ‘‘កុសលំ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ច នកុសលោ នសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា តិកតិកបដ្ឋានេ ច, ‘‘ហេតុំ សហេតុកំ ធម្មំ បដិច្ច នហេតុ នសហេតុកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ទុកទុកបដ្ឋានេ ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សព្ពេន បការេន បាឡិនយោ វេទិតព្ពោ. ឥទំ កុសលាទីនំ ធម្មានំ បច្ចយត្តំ អប្បដិក្ខិបិត្វា បច្ចយុប្បន្នានំ កុសលាទិភាវបដិក្ខេបវសេន បវត្តត្តា ធម្មានុលោមបច្ចនីយបដ្ឋានំ នាម ជាតំ. តត្ថ ហិ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ចាតិ កុសលស្ស បច្ចយភាវវិធានំ. នកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតីតិ កុសលស្ស បច្ចយុប្បន្នភាវនិវារណំ, តស្មា ‘‘កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពន្តិ ឯវមេត្ថ អនុលោមបច្ចនីយបដ្ឋានេ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ អនុលោមបច្ចនីយម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ. –

វុត្តា ឆ នយា វេទិតព្ពា. បច្ចយវសេន បនេត្ថាបិ ឯកេកស្មិំ បច្ចយានុលោមាទីនំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ នយានំ វសេន ចតុវីសតិនយបដិមណ្ឌិតមិទំ ធម្មានុលោមបច្ចនីយបដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អយំ អនុលោមបច្ចនីយបដ្ឋាននយោ.

បច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានេ ‘‘នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ…បេ… នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា តិកបដ្ឋានេ, ‘‘នហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ទុកបដ្ឋានេ ច, ‘‘នហេតុំ នកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុ អកុសលោ ធម្មោ…បេ… ហេតុ អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតីតិ’’អាទិនា ទុកតិកបដ្ឋានេ ច, ‘‘នកុសលំ នហេតុំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ហេតុ ធម្មោ…បេ… អព្យាកតោ ហេតុ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា តិកទុកបដ្ឋានេ ច, ‘‘នកុសលំ នសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ…បេ… អព្យាកតោ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា តិកតិកបដ្ឋានេ ច, ‘‘នហេតុំ នសហេតុកំ ធម្មំ បដិច្ច ហេតុ សហេតុកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ទុកទុកបដ្ឋានេ ច, ហេដ្ឋា វុត្តេន បការេន បាឡិនយោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ច កុសលាទិធម្មានំ បច្ចយត្តំ បដិក្ខិបិត្វា តេសំ បច្ចយុប្បន្នភាវអប្បដិក្ខេបវសេន បវត្តត្តា ធម្មបច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានំ នាម ជាតំ. តត្ថ នកុសលំ ធម្មន្តិ កុសលស្ស បច្ចយភាវនិវារណំ. អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតីតិ អកុសលស្ស ឧប្បត្តិវិធានំ. កុសលំ បន បដិច្ច កុសលស្ស ឧប្បត្តិអភាវតោ ‘‘កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ អវត្វា ‘‘អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ លព្ភមានបទវសេន វុត្តំ. កុសលំ, ហិ អកុសលំ, អព្យាកតំ វា សហជាតបច្ចយំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានោ កុសលោ នាម នត្ថិ, តស្មា អកុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច វសេន ទេសនា កតា. ឯវមញ្ញត្ថ. ឯវមេត្ថ ធម្មបច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានេ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ បច្ចនីយានុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ. –

វុត្តា ឆ នយា វេទិតព្ពា. បច្ចយវសេន បនេត្ថាបិ តិកបដ្ឋានាទីសុ ឯកេកស្មិំ បច្ចយានុលោមាទីនំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ នយានំ វសេន ឯកេន បរិយាយេន ចតុវីសតិនយបដិមណ្ឌិតមិទំ ធម្មបច្ចនីយានុលោមបដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អយំ បច្ចនីយានុលោមបដ្ឋាននយោ.

ឯវមិទំ ភគវតា អនុលោមបដ្ឋានាទីសុ ចតូសុ ឯកេកស្មិំ បដ្ឋានេ តិកទុកាទីនញ្ញេវ ឆន្នំ ឆន្នំ នយានំ វសេន ចតុវីសតិនយបដិមណ្ឌិតំ សមន្តបដ្ឋានមហាបករណំ ទេសិតំ. បច្ចយវសេន បនេតេសុ ចតុវីសតិយា បដ្ឋានេសុ ឯកេកស្មិំ បច្ចយានុលោមាទីនំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ នយានំ វសេនេតំ ឆន្នវុតិនយបដិមណ្ឌិតំ ហោតិ, ធម្មវសេនេវ ចេតំ បករណំ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានំ វុត្តន្តិ អយមេត្ថ វិភង្គនយោ.

មោហវិច្ឆេទនិយា អភិធម្មមាតិកត្ថវណ្ណនាយ

បដ្ឋានមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច –

១. មាតិកាយាភិធម្មស្ស, អារទ្ធា អត្ថវណ្ណនា;

មោហវិច្ឆេទនី នាម, យា សា និដ្ឋមុបាគតា.

២. និដ្ឋំ យថាយំ សម្បត្តា, លជ្ជីហិ អភិបត្ថិតា;

សព្ពេ និដ្ឋំ តថា សន្តា, សមេន្តុ សុមនោរថា.

៣. យោ គម្ភីរោ សសាទីនំ, សមុទ្ទោវ ភយាវហោ;

កាលេស្មិំ ធីមតញ្ចាបិ, អបិ គន្ថាវលោកនេ.