សតិបដ្ឋានវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

សតិបដ្ឋានវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ, តេន ន តតោ ហេដ្ឋា, ន ឧទ្ធន្តិ ទីបេតិ. សតិបដ្ឋានាតិ ឯត្ថ ទ្វេ សតិបដ្ឋានា សតិគោចរោបិ សតិបិ. ‘‘ចតុន្នំ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសេស្សាមី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤០៨) ហិ សតិគោចរោ ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្សត្ថោ បតិដ្ឋាតិ តស្មិន្តិ បដ្ឋានំ, កា បតិដ្ឋាតិ? សតិ. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. បធានំ ឋានន្តិ វា បដ្ឋានំ, សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៤៧) បន សតិ. តស្សត្ថោ បតិដ្ឋាតីតិ បដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋាតិ ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. សតិយេវ បដ្ឋានត្ថេន សតិបដ្ឋានំ. អថ វា សរណដ្ឋេន សតិ, សា ច ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានន្តិ សតិបដ្ឋានំ, ឥទមិធ អធិប្បេតំ. យទិ ឯវំ, កស្មា សតិបដ្ឋានាតិ ពហុវចនំ កតំ? សតិយា ពហុត្តា. អារម្មណភេទេន ហិ ពហុកា តា សតិយោ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ, តេន អជ្ឈត្តាទិវសេន សព្ពប្បការចតុចត្តាលីសវិធសតិបដ្ឋាននិព្ពត្តកស្ស បុគ្គលស្ស និស្សយភូតំ សាសនមេវ, នាញ្ញំ សាសនន្តិ ទីបេតិ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេហិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤; ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១).

ភិក្ខូតិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខនកោ. តេន កិញ្ចាបិ ភគវតោ ទេវលោកេ និសីទិត្វា សតិបដ្ឋានំ ទេសេន្តស្ស សន្តិកេ ទេវគណំ មុញ្ចិត្វា ឯកភិក្ខុបិ និសិន្នោ នាម នត្ថិ, តថាបិ ទេវោ វា ហោតុ មនុស្សោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា, សំសារេ ភយន្តិ សម្មា ឥក្ខមានោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោវ ភិក្ខុ នាម ហោតិ, នាញ្ញោតិ ទស្សេតិ. យថាហ ‘‘អលង្កតោ ចេបី’’តិ (ធ. ប. ១៤២).

អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ. កាយេតិ ឯត្ថ អាយន្តិ តតោតិ អាយោ. កេ អាយន្តិ? កុច្ឆិតា កេសាទយោ, ឥតិ កុច្ឆិតានំ អាយោតិ កាយោ. អថ វា អង្គបច្ចង្គានំ, កេសាទីនញ្ច សមូហដ្ឋេនបិ កាយោ, រូបកាយោ, តស្មិំ អត្តនោ កាយេតិ អត្ថោ. កាយានុបស្សីតិ កាយំ អនុបស្សនសីលោ. ‘‘កាយេ’’តិ ច វត្វា បុន ‘‘កាយានុបស្សី’’តិ ទុតិយកាយ-គ្គហណំ ‘‘ឯវំ ន កាយេ អង្គបច្ចង្គវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សី, នាបិ កេសលោមាទិវិនិមុត្តឥត្ថិបុរិសានុបស្សី, ន ច ភូតុបាទាយវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សី, អថ ខោ រថសម្ភារនគរាវយវកទលិក្ខន្ធវិភាគានុបស្សកោ វិយ យថាក្កមំ អង្គបច្ចង្គកេសាទិភូតុបាទាយសមូហានុបស្សី ឯវា’’តិ ទស្សនត្ថំ កតំ. តថា ហេត្ថ យថាវុត្តធម្មសមូហវិនិមុត្តោ ឥត្ថិបុរិសាទិកោ, អញ្ញោ វា កោចិ ធម្មោ ន ទិស្សតិ, យថាវុត្តធម្មសមូហមត្តេយេវ បន ពាលា តថា តថា សុភាទិតោ ច មិច្ឆាភិនិវេសំ ករោន្តិ, អយំ បន យោគី តត្ថ កាយានុបស្សី ឯវ អនិច្ចទុក្ខអនត្តាសុភានុបស្សី ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យ្វាយំ មហាសតិបដ្ឋានេ អស្សាសបស្សាសាទិកោ ចុទ្ទសវិធោ កាយោ វុត្តោ, តស្ស សព្ពស្ស ឥមស្មិំយេវ កាយេ អនុបស្សនតោ ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី’’តិ ឯវមាទិនាបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិហរតីតិ ឥរិយតិ, ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកេនាគតំ សរីរពាធនំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបតមានំ អត្តភាវំ ហរតិ, បវត្តេតីតិ អត្ថោ. ពហិទ្ធា កាយេតិ បរស្ស កាយេ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធា កាយេតិ កាលេន អត្តនោ, កាលេន បរស្ស កាយេ. កាលេន ហិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាកាយេសុបិ ឯកស្មិំ ខណេ កាយានុបស្សនា ឧប្បជ្ជតិ, បគុណកម្មដ្ឋានស្ស បន អបរាបរំ សញ្ចរណកាលោ ឯត្ថ កថិតោ. អាតាបីតិ កាយបរិគ្គាហកវីរិយេន វីរិយវា. សោ ហិ យស្មា កិលេសានំ អាតាបនតោ អាតាបោ វុច្ចតិ វីរិយំ, សោ ចស្ស អត្ថិ, តស្មា អាតាបីតិ វុច្ចតិ. សម្បជានោតិ កាយបរិគ្គាហកេន សម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ. សតិមាតិ កាយបរិគ្គាហិកាយ សតិយា សមន្នាគតោ. អយំ បន យស្មា សតិយា អារម្មណំ បរិគ្គហេត្វា បញ្ញាយ អនុបស្សតិ, វីរិយេន ច អន្តរា វោសានំ នាបជ្ជតិ, តស្មា យេសំ ធម្មានំ អានុភាវេន តំ សតិបដ្ឋានំ សម្បជ្ជតិ, តេសំ ទស្សនត្ថំ ‘‘អាតាបី សម្បជានោ សតិមា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥតិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, សម្បយោគង្គញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ បហានង្គំ ទស្សេតុំ ‘‘វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ វិនេយ្យាតិ តទង្គវិនយេន វា វិក្ខម្ភនវិនយេន វា វិនយិត្វា. លោកេតិ យ្វាយំ អជ្ឈត្តាទិភេទោ កាយោ វុត្តោ, ស្វេវ ឥធ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ នាម. វិភង្គេ បន យស្មា រូបកាយេ បហីនអភិជ្ឈាទយោ វេទនាទីសុបិ បហីយន្តិ ឯវ, តស្មា បញ្ចបិ ឧបាទានក្ខន្ធា ‘‘លោកោ’’តិ វុត្តំ. តស្មិំ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សសង្ខាតំ កាមច្ឆន្ទព្យាបាទំ វិនេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ឥមស្ស ច នីវរណេសុ ពលវធម្មទ្វយស្ស បហានទស្សនេន សេសនីវរណានម្បិ បហានំ វុត្តំយេវាតិ វេទិតព្ពំ. វិសេសេន ចេត្ថ អភិជ្ឈាទោមនស្សវិនយេន យថាក្កមំ កាយសម្បត្តិវិបត្តិមូលានំ អនុរោធវិរោធានំ, អត្តអភិរតិតទសុភាការាទិភាវនានភិរតីនំ, អភូតគុណបក្ខេបភូតទោសាបនយនានញ្ច បហានំ វុត្តំ, តេន យោគាវចរស្ស យោគានុភាវនិព្ពត្តផលំ, យោគសមត្ថតា ច ទីបិតា ហោតិ.

អជ្ឈត្តំ វេទនាសូតិអាទីសុបិ អជ្ឈត្តាទីនិ វុត្តនយេន វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ បន វេទនាតិ តិស្សោ វេទនា លោកិយា, តថា ចិត្តំ, ធម្មា ច, តេសំ វិភាគោ វិភង្គនយេ អាវិ ភវិស្សតិ. កេវលំ បនេត្ថ យថា វេទនាទយោ អនុបស្សន្តោ វេទនាទិអនុបស្សី នាម ហោតិ, សោ នយោ ទស្សេតព្ពោ. សេយ្យថិទំ – វេទនាសុ តាវ សុខា វេទនា ទុក្ខតោ, ទុក្ខា សល្លតោ, ឥតរា ច អនិច្ចតោ អនុបស្សិតព្ពា. យថាហ –

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទ្ទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៣; ឥតិវុ. ៥៣).

សព្ពា ឯវ ឯតា ទុក្ខតោ អនុបស្សិតព្ពា ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩) វចនតោ. ឯវំ អនុបស្សន្តោ បន អនិច្ចាទិសត្តានុបស្សនាវសេន វា អនុបស្សន្តោបិ ‘‘ឥមំ វេទនំ កោ វេទយតិ, កស្សាយំ វេទនា, កិំ ការណាយំ វេទនា’’តិ ឧបបរិក្ខិត្វា ‘‘ន កោចិ សត្តាទិកោ វេទយតិ, ន កេសញ្ចិ សត្តាទីនំ វេទនា, វត្ថារម្មណាទិការណា បនាយំ វេទនា ឧប្បជ្ជតី’’តិ អនុបស្សន្តោបិ វេទនានុបស្សី នាម ហោតិ. អថ វា សុខាទីនំ ឧប្បត្តិក្ខណេ ទុក្ខាទីនំ អសម្ភវា អនិច្ចា អទ្ធុវា វិបរិណាមធម្មាតិ ឯវំ វា អនុបស្សន្តោ វេទនានុបស្សី នាម ហោតិ. ឥមិនាវ នយេន បាឡិនយានុសារេន សេសចិត្តធម្មានម្បិ អនុបស្សនាការោ វេទិតព្ពោ. វិសេសតោ បនេត្ថ ចិត្តេសុ អនិច្ចតាវសេន, ធម្មេសុ អនត្តតាវសេន ច អនុបស្សន្តោ ចិត្តានុបស្សី, ធម្មានុបស្សី ច នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទោ បនេត្ថ នត្ថិ, សរណវសេន ច ឯកាវ សតិ អារម្មណវសេន ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ វុត្តាតិ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយេ តាវ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាតទុភយកាយេ កេសាទិកោដ្ឋាសភាវនាវសេន បឋមំ សតិបដ្ឋានំ វិត្ថារិតំ. តថា អជ្ឈត្តាទីសុ បច្ចេកំ សាមិសនិរាមិសវសេន ទុវិធានំ សុខទុក្ខអទុក្ខមសុខវេទនានំ វសេន ទុតិយំ, សរាគវីតរាគសទោសវីតទោសសមោហវីតមោហសំខិត្តវិក្ខិត្តមហគ្គតអមហគ្គតសឧត្តរានុត្តរសមាហិតាសមាហិតវិមុត្តាវិមុត្តភេទតោ សោឡសវិធេហិ ចិត្តបជាននវសេន តតិយំ, បញ្ចនីវរណានំ, សត្តពោជ្ឈង្គានញ្ច សម្ភវាសម្ភវឧប្បាទបហានបហីនានុប្បត្តិភាវនាបារិបូរិហេតុជ្ឈានវសេន ចតុត្ថំ សតិបដ្ឋានំ វិត្ថារិតំ. អយំ សុត្តន្តភាជនីយនយោ.

អភិធម្មភាជនីយេ បន តាវ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. ឥធ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ វេទនាសុ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិ (វិភ. ៣៨០) ឯវំ មាតិកំ ឋបេត្វា ធម្មសង្គណិយំ វុត្តនយស្ស វិត្ថារេសុ អដ្ឋសុ លោកុត្តរចិត្តេសុ សម្បយុត្តសតិវសេនេវ វិត្ថារតោ វិភត្តា.

បញ្ហាបុច្ឆកនយេបិ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណា? សិយា កុសលា, សិយា អព្យាកតា…បេ… អនុបាទិន្នអនុបាទានិយាវ, អសំកិលិដ្ឋអសំកិលេសិកាវ…បេ… អនិទស្សនអប្បដិឃាវ. ន ហេតូ អហេតុកាវ…បេ… អនុត្តរា អរណាវាតិ លោកុត្តរវសេនេវ វិភត្តា. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ សុត្តន្តភាជនីយស្មិញ្ញេវ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា សតិបដ្ឋានា កថិតា, អភិធម្មភាជនីយបញ្ហាបុច្ឆកេសុ បន លោកុត្តរាយេវ. តេសុ ច លោកិយា នានាចិត្តេសុ ឯវ លព្ភន្តិ. អញ្ញេនេវ ហិ ចិត្តេន កាយំ បគ្គណ្ហន្តិ, អញ្ញេន វេទនាទយោតិ. លោកុត្តរា បន ចត្តារោបិ មគ្គក្ខណេ ឯកចិត្តេយេវ លព្ភន្តិ. ឯកស្មិញ្ហិ មគ្គចិត្តក្ខណេ អារម្មណតោ និព្ពានារម្មណា ឯកាវ សតិ កាយាទីសុ សុភសុខនិច្ចអត្តវិបល្លាសសមុច្ឆេទកតាយ ចតុកិច្ចសាធនដ្ឋេន ចត្តារិបិ នាមានិ លភតីតិ អយមេត្ថ វិភង្គនយោ.

កមតោ សតិបដ្ឋានេ, អនូនាធិកតោបិ ច;

បាឡិមុត្តនយោ ញេយ្យោ, តត្ថ កោសល្លមិច្ឆតា.

តត្ថ កមតោ តាវ អយម្បិ ទេសនាក្កមោវ, សោបិ បាកដាបាកដវសេន វុត្តោ. ឥមាសុ ហិ រូបកម្មដ្ឋានំ បាកដន្តិ បឋមំ កាយានុបស្សនា វុត្តា. តតោ អរូបកម្មដ្ឋានំ. តត្ថាបិ អារម្មណំ អនុភវន្តី ឧប្បជ្ជមានា វេទនា បាកដាតិ អនន្តរា វេទនានុបស្សនា, តតោ អារម្មណំ វិជានន្តំ វិញ្ញាណំ បាកដន្តិ ចិត្តានុបស្សនា, ចិត្តេ បាកដេ តន្និស្សិតា សុខុមាបិ ធម្មា បាកដា ហោន្តីតិ អន្តេ ធម្មានុបស្សនា វុត្តា. អយំ តាវេត្ថ កមោ.

អនូនាធិកតោតិ ឯត្ថ បន កស្មា ភគវតា ចត្តារោវ សតិបដ្ឋានា វុត្តា, អនូនា អនធិកាតិ? តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតសមថយានិកវិបស្សនាយានិកានំ មន្ទតិក្ខវសេន ទ្វិធា បវត្តានំ វិសុទ្ធិមគ្គវសេន. មន្ទស្ស ហិ តណ្ហាចរិតស្ស ឱឡារិកំ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, តិក្ខស្ស សុខុមំ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិចរិតស្សាបិ មន្ទស្ស នាតិប្បភេទគតំ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, តិក្ខស្ស អតិប្បភេទគតំ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ. សមថយានិកស្ស ច មន្ទស្ស អកិច្ឆេន អធិគន្តព្ពនិមិត្តំ បឋមំ សតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, តិក្ខស្ស ទុតិយំ, វិបស្សនាយានិកស្សាបិ មន្ទស្ស តតិយំ, តិក្ខស្ស ចតុត្ថំ វិសុទ្ធិមគ្គោតិ វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ ចត្តារោ វុត្តា. សុភសុខនិច្ចអត្តភាវវិបល្លាសប្បហានត្ថំ វា ចតុរោឃយោគាសវគន្ថឧបាទានអគតិប្បហានត្ថម្បិ ចតុព្ពិធាហារបរិញ្ញត្ថញ្ច ចត្តារោវ វុត្តា, អនូនា អនធិកាតិ អយមេត្ថ អនូនាធិកតា. ឯវំ បាឡិមុត្តនយោ ញេយ្យោ.

សតិបដ្ឋានវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.