បច្ចយាការវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

បច្ចយាការវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – អវិជ្ជាបច្ចយាតិអាទីសុ អវិន្ទិយំ កាយទុច្ចរិតាទិំ វិន្ទតិ បដិលភតិ, វិន្ទិយំ វា កាយសុចរិតាទិំ ន វិន្ទតិ, ធម្មានំ វា យថាសភាវំ អវិទិតំ ករោតិ, អន្តវិរហិតេ វា សំសារេ សត្តេ ជវាបេតិ, អវិជ្ជមានេសុ វា ជវតិ, វិជ្ជមានេសុ វា ន ជវតីតិ អវិជ្ជា. បដិច្ច ផលមេតិ ឯតស្មាតិ បច្ចយោ, ធម្មានំ ឧប្បត្តិយា, ឋិតិយា ច ឧបការកោ ធម្មោ. អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ, តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា. សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា.

ឥតោ បរំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិអាទីសុ វុត្តំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អវុត្តេសុ បន វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. នមតីតិ នាមំ, រុប្បតីតិ រូបំ, នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបន្តិ ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន វេទិតព្ពំ. អាយេ តនោតិ, អាយតញ្ច នយតីតិ អាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ច សឡាយតនន្តិ ឯកសេសនយេន វេទិតព្ពំ. ផុសតីតិ ផស្សោ. វេទយតីតិ វេទនា. បរិតស្សតីតិ តណ្ហា. ឧបាទិយតីតិ ឧបាទានំ. ភវតិ, ភាវយតិ ចាតិ ភវោ. ជននំ ជាតិ. ជីរណំ ជរា. មរន្តិ ឯតេនាតិ មរណំ. សោចនំ សោកោ. បរិទេវនំ បរិទេវោ. ទុក្ខយតិ, ឧប្បាទដ្ឋិតិវសេន ទ្វិធា ខណតីតិបិ ទុក្ខំ. ទុម្មនស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ. សម្ភវន្តីតិ និព្ពត្តន្តិ. ន កេវលញ្ច សោកាទីហេវ, អថ ខោ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តីតិអាទិនា សព្ពបទេហិបិ សម្ភវន្តិ-សទ្ទស្ស យោជនា កាតព្ពា. ឯវំ ហិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវវត្ថានំ កតំ ហោតិ.

ឯវន្តិ និទ្ទិដ្ឋនយនិទស្សនំ, តេន អវិជ្ជាទីហេវ ការណេហិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទីហីតិ ទស្សេតិ. ឯតស្សាតិ យថាវុត្តស្ស. កេវលស្សាតិ អសម្មិស្សស្ស, សកលស្ស វា, ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ទុក្ខសមូហស្ស, ន សត្តស្ស, ន សុខសុភាទីនំ. សមុទយោតិ និព្ពត្តិ, ហោតីតិ សម្ភវតិ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទតោ បនេត្ថ អវិជ្ជាតិ សុត្តន្តបរិយាយេន ទុក្ខាទីសុ ចតូសុ, អភិធម្មបរិយាយេន បុព្ពន្តាទីហិ សទ្ធិំ អដ្ឋសុ វា ឋានេសុ អញ្ញាណំ. សង្ខារា បន បុញ្ញាបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារា តយោ, កាយវចីចិត្តសង្ខារា តយោ ចាតិ ឆព្ពិធា. តត្ថ អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា, បញ្ច រូបាវចរកុសលចេតនា ចេតិ តេរស ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ នាម. ទ្វាទស អកុសលចេតនា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ នាម. ចតស្សោ អរូបាវចរកុសលចេតនា អានេញ្ជាភិសង្ខារោ នាម. ឥមេសំ បន តិណ្ណំ សង្ខារានំ ឯវ ទ្វារតោ បវត្តិទស្សនត្ថំ អយំ សង្ខារាទិត្តិកោ វុត្តោ.

អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា ចេវ ទ្វាទសាកុសលចេតនា ច កាយទ្វារេ បវត្តិយំ កាយសង្ខារោ, វចីទ្វារេ បវត្តិយំ វចីសង្ខារោ, ឯតា ចេវ មនោទ្វារេ បវត្តិយំ, មនោទ្វារេ ឯវ បវត្តនកា រូបារូបកុសលចេតនា ច ចិត្តសង្ខារោតិ វុច្ចន្តិ. អភិញ្ញាចេតនា, បនេត្ថ ឧទ្ធច្ចចេតនា ច បរតោ បដិសន្ធិវិញ្ញាណបច្ចយភាវេ អបនេតព្ពាបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សម្ភវតោ ឥធ គហេតព្ពាវាតិ អយំ តិកោ បុរិមត្តិកមេវ បវិសតីតិ អត្ថតោ លោកិយកុសលាកុសលចេតនាវ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ វេទិតព្ពំ. ឥទញ្ច សុត្តន្តភាជនីយនយេន, អភិធម្មភាជនីយនយេន បន លោកិយលោកុត្តរេ ឯកេកចិត្តក្ខណេ ទ្វាទសង្គស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស គហណតោ សព្ពាបិ ចេតនា សង្ខារាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ វិញ្ញាណនាមរូបាទីសុបិ សព្ពចិត្តសម្បយុត្តវសេន ច ធម្មភេទោ វេទិតព្ពោ. សុត្តន្តភាជនីយនយេនេវ បន ទស្សយិស្សាម.

សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណញ្ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទិឆព្ពិធំ ពាត្តិំសលោកិយវិបាកវិញ្ញាណមេវ ហោតិ, លោកុត្តរានិ បន វដ្ដកថាយ ន យុជ្ជន្តីតិ ន គហិតានិ. វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ បន សព្ពលោកិយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តយោ អរូបិនោ ខន្ធា. រូបំ សព្ពានិ ភូតុបាទាយរូបានិ. សឡាយតនំ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ. ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សាទិកោ ឆវិបាកផស្សោ, តថា វេទនាបិ. តណ្ហា រូបតណ្ហាទិភេទតោ ឆព្ពិធោ លោភោ. ឧបាទានំ កាមុបាទានាទិតោ ចតុព្ពិធា លោភទិដ្ឋិយោវ. ភវោ បន ទុវិធោ កម្មភវោ, ឧបបត្តិភវោតិ. តត្ថ កម្មភវោ តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា ច តំសម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ ច. ឧបបត្តិភវោ បន កម្មាភិនិព្ពត្តា បញ្ចបិ ខន្ធា. សោ បភេទតោ កាមរូបារូបភវា តយោ, សញ្ញា អសញ្ញា នេវសញ្ញានាសញ្ញា ភវា តយោ, ឯកចតុបញ្ចវោការភវា តយោតិ នវវិធោ និទ្ទិដ្ឋោ. ជាតិអាទីនិ បុព្ពេ វុត្តានិ. តេសុ ជាតិគ្គហណេន វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនាវ គហិតា តទវិនាភាវតោ. តថា ជរាមរណគ្គហណេនាបិ តេសញ្ញេវ បាកភេទត្តា. សោកាទយោ បន ជរាមរណេន ទ្វាទសមេន អង្គេន ឯកសង្ខេបំ កត្វា វុត្តា, ន វិសុំ អង្គភាវេន. កិមត្ថន្តិ ចេ? ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទទស្សនត្ថំ. សោកាទិតោ ហិ អវិជ្ជា សិទ្ធា ហោតិ អវិជ្ជាវិប្បយោគតោ, អវិជ្ជាសមុប្បត្តិតោ ច. ជរាមរណព្ភាហតស្ស ហិ ពាលស្សេវ តេ សម្ភវន្តិ, តេហិ ច អវិជ្ជាយ សិទ្ធាយ បុន អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឯវំ ហេតុផលបរម្បរាយ ភវចក្កំ អវិច្ឆិន្នំ, អនាទិកំ, អបរិយន្តំ, អបរិយោសានញ្ច ហោតិ.

យទិ ឯវំ, កស្មា អវិជ្ជា អាទិតោ វុត្តាតិ? បធានទស្សនត្ថំ បន អាទិតោ វុត្តា. តិណ្ណំ ហិ វដ្ដានំ អវិជ្ជា បធានោ ហេតុ តស្សា ភាវេ ភាវតោ, និរោធេន ច និរុជ្ឈនតោ. ឯវំ អវិជ្ជាទីហិ ទ្វាទសហិ អង្គេហិ សុត្តន្តភាជនីយនយេន សព្ពេ លោកិយធម្មាវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អភិធម្មបរិយាយេន បន លោកុត្តរាបីតិ អយមេត្ថ ធម្មភេទោ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ នត្ថិ, សុត្តន្តភាជនីយនយាបិ ធម្មភេទេ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារតោ វិភត្តាតិ វេទិតព្ពោ. អភិធម្មភាជនីយេ បន –

‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ…បេ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ផស្សោ…បេ… សមុទយោ ហោតិ.

‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា…បេ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ…បេ… សមុទយោ ហោតិ.

‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា …បេ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ…បេ… សមុទយោ ហោតី’’តិ (វិភ. ២៤៣) –

ឯវំ បច្ចយចតុក្កំ, បុន ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ អវិជ្ជាហេតុកោ’’តិអាទិនា (វិភ. ២៤៤) វុត្តនយេនេវ ហេតុចតុក្កំ, បុន ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ អវិជ្ជាសម្បយុត្តោ’’តិអាទិនា (វិភ. ២៤៥) សម្បយុត្តចតុក្កំ, បុន ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយាបិ អវិជ្ជា’’តិអាទិនា (វិភ. ២៤៦) អញ្ញមញ្ញបច្ចយចតុក្កន្តិ ឯវំ អវិជ្ជាមូលកានិ ចត្តារិ ចតុក្កានិ វុត្តានិ. ឯវំ ‘‘សង្ខារបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិអាទិនា សង្ខារាទិមូលកាទិឧបាទានមូលកបរិយោសានានិ អដ្ឋសុ បទេសុ ចត្តារិ ចត្តារិ ចតុក្កានីតិ ពាត្តិំស ចតុក្កានិ មាតិកំ កត្វា និក្ខិបិត្វា បុន អកុសលកុសលវិបាកកិរិយចិត្តេសុ លោកិយលោកុត្តរេសុ ឯកេកស្មិំ ចិត្តេ យថានិក្ខិត្តេហិ ឆត្តិំសពាត្តិំសមាតិកាចតុក្កេហិ វិត្ថារតោ យថានុរូបំ បច្ចយាការោ វិភត្តោ. ឥទញ្ច យស្មា ន កេវលំ អយំ បច្ចយាការោ នានាចិត្តេសុ ឯវ ហោតិ, ឯកចិត្តេបិ ហោតិយេវ. នាបិ វដ្ដចិត្តេ ឯវ ហោតិ, តណ្ហាភាវតោ វិវដ្ដចិត្តេបិ, តស្មា តំ និប្បទេសតោ ឯកចិត្តក្ខណិកំ បច្ចយាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តេនេវ ហេត្ថ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ អវត្វា ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ’’តិ ឯកវចនេន វុត្តំ ឯកចិត្តក្ខណេ ពហុចេតនាភាវា. តត្ថ យទេតំ បឋមចតុក្កំ, តត្ថ បឋមវារោ នាមរូបដ្ឋានេ នាមំ, សឡាយតនដ្ឋានេ ឆដ្ឋាយតនញ្ច គហេត្វា រូបារូបាទិសព្ពភវសាធារណវសេន, ឯកចិត្តក្ខណបរិយាបន្នធម្មគ្គហណវសេន ច រូបំ ឆឌ្ឌេត្វា វុត្តោ រូបស្ស សព្ពភវាសាធារណត្តា, ពហុចិត្តក្ខណិកត្តា ច. ទុតិយោ នាមរូបដ្ឋានេ នាមំ, ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិ សឡាយតនដ្ឋានេ ផស្សមេវ គហេត្វា ផស្សស្ស សឡាយតនំ វិនាបិ បច្ចយវិសេសសម្ភវទស្សនវសេន ចេវ មហានិទានសុត្តនយទស្សនវសេន (ទី. និ. ២.៩៥ អាទយោ) ច វុត្តោ. តតិយោ សឡាយតនដ្ឋានេ ឆដ្ឋាយតនមេវ គហេត្វា គព្ភសេយ្យកានំ អបរិបុណ្ណាយតនានំ, រូបភវិកាទីនញ្ច វសេន វុត្តោ. ចតុត្ថោ ‘‘នាមបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ឯវំ ឥតរាយតនេហិបិ សឡាយតនស្ស វិសេសតោ ផស្សបច្ចយតំវ ទស្សេត្វា ឱបបាតិកានំ, បរិបុណ្ណាយតនានំ កាមភវិកានញ្ច វសេន វុត្តោ. ឯវំ ទុតិយចតុក្កាទីសុបិ.

សព្ពត្ថាបិ ចេត្ថ យស្មា សោកាទយោ សព្ពេ ឯកចិត្តក្ខណេ ន សម្ភវន្តិ, សព្ពស្មិញ្ច ចិត្តេ, ភវេ ច នប្បវត្តន្តិ, តស្មា ន គហិតា. ជាតិជរាមរណានិ បនេត្ថ អរូបធម្មានំ លក្ខណមត្តានិ, តានិ ច អចិត្តក្ខណមត្តានិបិ សមានានិ ចិត្តក្ខណេ អន្តោគធត្តា បរិយាយតោ បច្ចយុប្បន្នេ កត្វា អង្គបរិបូរណត្ថំ គហិតានិ. ភវោតិ ចេត្ថ ឧបាទានាទិបច្ចយវិរហិតា ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ ឯត្ថ កាមុបាទានំ វជ្ជេត្វា តីណិ ឧបាទានានិ ឯវ គហេតព្ពានិ. ទ្វិន្នម្បិ ឯកលក្ខណានំ ធម្មានំ ឯកក្ខណេ អសម្ភវា លោភមូលវិរហិតេសុ ទោសមោហមូលេសុ ចេវ កុសលាព្យាកតេសុ ច ចិត្តេសុ វេទនាបច្ចយា បដិឃំ វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចន្តិ ឯវំ តណ្ហាឋានេ យថាយោគំ បដិឃាទយោ តយោ. តេសុ វិចិកិច្ឆាវជ្ជិតេសុ ចេវ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ ច ឧបាទានដ្ឋានេ អធិមោក្ខោ គហិតោ. វិចិកិច្ឆាយ បន សទ្ធិំ អធិមោក្ខស្សាបិ អសម្ភវា វិចិកិច្ឆាបច្ចយា ភវោតិ ច គហិតោ. ឧបាទានដ្ឋានេ ច អធិមោក្ខោ ច គហិតោ. លោកិយានញ្ចេត្ថ កុសលាព្យាកតានំ ឧបនិស្សយវសេន អវិជ្ជាបច្ចយតា វុត្តា. លោកុត្តរានំ បន យស្មា អប្បហីនាវិជ្ជោ អវិជ្ជាយ បហានត្ថំ, បដិប្បស្សម្ភនត្ថញ្ច លោកុត្តរំ ភាវេតិ, តស្មា សមតិក្កមនវសេន អវិជ្ជាបច្ចយតា វុត្តា, ន សហជាតវសេន. តេនេវ តេសំ និទ្ទេសវារេសុ ‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា’’តិ អវិភជិត្វា ‘‘តត្ថ កតមោ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ’’តិ (វិភ. ២៤០) វិភត្តំ. កិរិយធម្មានំ បន កេនចិ បរិយាយេន អវិជ្ជាមូលកត្តំ នត្ថីតិ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា សង្ខារមូលកាទិកោ នយោ វុត្តោ, ន អវិជ្ជាមូលកោ. អបិច លោកិយកុសលាទីសុ តេសំ ធម្មានំ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នត្តា ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (វិភ. ២២៥) ឯវំ អប្បនា កតា, លោកុត្តរកុសលាទីសុ ‘‘ឯវមេតេសំ ធម្មាន’’ន្តិ. អយំ លោកិយតោ លោកុត្តរានំ ទេសនាយ វិសេសោតិ អយំ អភិធម្មភាជនីយេ នយោ.

ឥទានិ បច្ចយនយា, ការកាទីហិ សុញ្ញតោ;

មូលទ្ធសន្ធិសង្ខេបាការវដ្ដវិភាគតោ.

វារណោបមតោបេត្ថ, គម្ភីរនយភេទតោ;

យថារហំ វិជានីយោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ បច្ចយនយោ សាមញ្ញតោ, វិសេសតោ ចាតិ ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ តព្ភាវភាវិមត្តតាបកាសកោ សាមញ្ញតោ បច្ចយនយោ. វិសេសតោ បន បដ្ឋានេ អាគតេសុ ហេតុបច្ចយាទិចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ យថានុរូបំ បច្ចយវិសេសុប្បន្នមត្តតាបកាសកោ. សា ច នេសំ ចតុវីសតិយា បច្ចយានំ វិភាគតា បដ្ឋានមាតិកត្ថសំវណ្ណនាយ អាវិ ភវិស្សតិ. តត្ថ សាមញ្ញតោ សង្ខារាទយោ អវិជ្ជាទិបច្ចយភាវេ ឯវ ភាវិនោតិ វេទិតព្ពា. យស្ស ហិ ចតូសុ សច្ចេសុ, បុព្ពន្តាទីសុ ច អវិជ្ជា អប្បហីនា ហោតិ, សោ ទុក្ខេ តាវ បុព្ពន្តាទីសុ ច អញ្ញាណេន តីសុ ភវេសុ ជាតិជរារោគមរណាទិអនេកាទីនវវោកិណ្ណំ បុញ្ញផលសង្ខាតំ សង្ខារវិបរិណាមទុក្ខំ ទុក្ខតោ អជានន្តោ សុខសញ្ញាយ បត្ថេត្វា តីហិ ទ្វារេហិ បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារេ អារភតិ. សមុទយេ អញ្ញាណេន ទុក្ខហេតុភូតេសុបិ តណ្ហាបរិក្ខារេសុ ទុក្ខហេតុកំ អាបាយិកាទិទុក្ខំ, ទុក្ខហេតុភូតេសុ កាមូបសេវនាទីសុ ច អាទីនវំ អបស្សន្តោ សុខហេតុសញ្ញាយ ចេវ កិលេសាភិភូតតាយ ច តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតិ. និរោធេ, បន មគ្គេ ច អញ្ញាណេន អនិរោធភូតេ គតិវិសេសេ និរោធសញ្ញី, និរោធស្ស ច វា អមគ្គភូតេសុបិ យញ្ញាមរតបាទីសុបិ និរោធមគ្គសញ្ញី ហុត្វា តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតិ. ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណេន ‘‘អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ហោន្តិ បរំ មរណា’’តិ វា ‘‘អត្តាវ ជានាតិ វា ន ជានាតិ វា, សោវ សង្ខារេ សង្ខរោតិ, សោវ បដិសន្ធិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស អណុឥស្សរាទយោ កលលាទិភាវេន សរីរំ សណ្ឋាបេន្តា ឥន្ទ្រិយានិ សម្បាទេន្តិ, សោវ ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ ផុសតិ, វេទយតិ, តណ្ហិយតិ, ឧបាទានាទីនិ ច ករោតី’’តិ វា ‘‘សព្ពេ សត្តា និយតិសង្គតិភវបរិណតា’’តិ វា វិកប្បេតិ. សោ ឯវំ អវិជ្ជាយ អន្ធីកតោ –

‘‘យថាបិ នាម ជច្ចន្ធោ, នរោ អបរិណាយកោ;

ឯកទា យាតិ មគ្គេន, ឧម្មគ្គេនាបិ ឯកទា.

‘‘សំសារេ សំសរំ ពាលោ, តថា អបរិណាយកោ;

ករោតិ ឯកទា បុញ្ញំ, អបុញ្ញមបិ ឯកទា’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្គារបទនិទ្ទេស) –

វុត្តនយេន តិវិធេ សង្ខារេ អភិសង្ខរោតីតិ. កិំ បនេត្ថ ឯកាវ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតិ, ននុ ឯកស្មា ការណា ឯកំវ ការិយំ ឧប្បជ្ជតិ, អនេកំ ការិយំ ន ឧប្បជ្ជតិ, អនេកស្មា វា ឯកន្តិ, អនេកស្មា ការណា អនេកំ ការិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? សច្ចំ, បធានត្តបាកដត្តអសាធារណត្តទីបនត្ថំ បនេត្ថ អនេកេសុ ការណេសុបិ ឯកា អវិជ្ជា ឯវ បច្ចយភាវេន និទ្ទិដ្ឋា ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា (ឧទា. ៣), សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.៦០; មហានិ. ៥; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៨) វិយ. អវិជ្ជា ហិ បធានោ ហេតុ, សង្ខារានំ បាកដោ, អសាធារណោ ច តណ្ហាទិហេតូនម្បិ ហេតុត្តា, ន វត្ថារម្មណាទីនិ ខីណាសវស្ស តេសំ សម្ភវេបិ សង្ខារានំ អភាវាតិ. ឯវំ តាវេត្ថ វដ្ដសង្ខារានំ អវិជ្ជាយ ឯវ ភាវេ ភាវោ វេទិតព្ពោ. តថា វិញ្ញាណស្សាបិ ឧបចិតកម្មាភាវេ អភាវតោ, សព្ពត្ថ សព្ពេសញ្ច សព្ពវិបាកវិញ្ញាណុប្បត្តិប្បសង្គតោ ច សង្ខារានំ ឯវ ភាវេ ភាវោ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបរិបិ នាមរូបាទីនំ វិញ្ញាណាទិភាវេ ភាវោ យថានុរូបំ អនុភវយុត្តីហិ ញាតព្ពោតិ អយំ សាមញ្ញតោ បច្ចយនយោ.

វិសេសតោ បន អវិជ្ជា បុញ្ញាភិសង្ខារានំ តាវ អារម្មណបច្ចយេន, ឧបនិស្សយបច្ចយេន ចាតិ ទ្វិធា បច្ចយោ ហោតិ. សា ហិ អវិជ្ជំ អារព្ភ សម្មសនាទិវសេន ឧប្បត្តិយំ កាមាវចរានំ, អភិញ្ញាចិត្តេន សមោហចិត្តស្ស ជាននកាលេ រូបាវចរានញ្ច បុញ្ញាភិសង្ខារានំ តាវ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, អវិជ្ជាសមតិក្កមនត្ថាយ បន អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហតាយ កាមរូបភវសម្បត្តិយោ បត្ថេត្វាវ កាមរូបាវចរបុញ្ញានិ ករោន្តស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. អបុញ្ញាភិសង្ខារានំ បនេសា អវិជ្ជំ អារព្ភ រាគាទីនំ ឧប្បជ្ជនកាលេ អារម្មណាទិបច្ចយេន អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហតាយ បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តស្ស និស្សយបច្ចយេន, ទុតិយជវនាទីនំ អនន្តរូបនិស្សយាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយេហិ យំ កិញ្ចិ អកុសលំ ករោន្តស្ស ហេតុសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហីតិ ឯវំ អនេកធា បច្ចយោ ហោតិ, អានេញ្ជាភិសង្ខារានំ បន ឯកេន ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវ បច្ចយោ ហោតិ.

សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណបទេ បន តយោបិ សង្ខារា វិញ្ញាណស្ស យថារហំ តីសុ ភវេសុ បដិសន្ធិបវត្តីសុ កម្មបច្ចយេន ចេវ ឧបនិស្សយបច្ចយេន ចាតិ ទ្វិធា បច្ចយា ហោន្តិ. អភិធម្មភាជនីយនយេន សហជាតស្ស វិញ្ញាណស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តកម្មត្ថិអវិគតាទិបច្ចយេហិ បច្ចយា ហោន្តិ.

វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបបទេ បន វិញ្ញាណំ វិបាកភូតំ, អវិបាកភូតញ្ច នាមស្ស កេវលស្ស វា រូបមិស្សកស្ស វា បដិសន្ធិបវត្តីសុ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តវិបាកអាហារឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ យថារហំ នវធា, អដ្ឋធា វា បច្ចយោ ហោតិ. បដិសន្ធិយំ វិបាកវិញ្ញាណំ វត្ថុរូបស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកអាហារឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិ អវិគតបច្ចយេហិ នវធា បច្ចយោ ហោតិ. ឋបេត្វា បន វត្ថុរូបំ សេសរូបស្ស តេហេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយរហិតេហិ អដ្ឋហិ បច្ចយោ ហោតិ. អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ បន ឯកវោការបញ្ចវោការភវេសុ កម្មជរូបស្ស សុត្តន្តិកបរិយាយេន ឧបនិស្សយវសេន បច្ចយោ ហោតិ. បវត្តិយំ បន សព្ពម្បិ វិញ្ញាណំ តស្ស តស្ស នាមរូបស្ស យថារហំ បច្ចយោ ហោតិ. តត្ថ អរូបភវេ វិញ្ញាណំ នាមស្សេវ, អសញ្ញិភវេ រូបស្សេវ, បញ្ចវោការភវេ នាមរូបស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបន្តិ និព្ពចនំ កតន្តិ.

នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនបទេ បន នាមំ វិបាកភូតំ, អវិបាកភូតញ្ច អរូបភវេ ឆដ្ឋាយតនស្ស អវកំសតោ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តវិបាកអត្ថិអវិគតវសេន យថារហំ សត្តធា បច្ចយោ ហោតិ. ឥតរេសំ បនេតំ បញ្ចន្នំ ចក្ខាយតនាទីនំ បញ្ចវោការភវេ បដិសន្ធិយំ ចតុមហាភូតសហាយំ ហុត្វា សហជាតនិស្សយវិបាកវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា បច្ចយោ ហោតិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ ហេតុបច្ចយេន, កិញ្ចិ អាហារបច្ចយេន ចាតិ តេសំ វសេន សព្ពវារេសុ ឧក្កំសាវកំសោ វេទិតព្ពោ. បវត្តេ បន ចក្ខាទីនំ បញ្ចន្នំ វិបាកមវិបាកម្បិ នាមំ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ចតុធា បច្ចយោ ហោតីតិ. ឯវំ តាវ នាមមេវ សឡាយតនស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

រូបំ បន វត្ថុភូតំ បដិសន្ធិយំ ឆដ្ឋាយតនស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា បច្ចយោ ហោតិ. ចតុមហាភូតរូបំ ចក្ខាទីនំ បញ្ចន្នំ បដិសន្ធិយំ, បវត្តេ ច សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ចតុធា បច្ចយោ ហោតិ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ បន ឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតវសេន តិវិធា. តថា អាហារោ អាហារត្ថិអវិគតវសេន. សោ ច អាហារូបជីវីនំ បវត្តេយេវ, នោ បដិសន្ធិយំ. តានិ បន បញ្ច ចក្ខាយតនាទីនិ បញ្ចវិញ្ញាណសង្ខាតស្ស ឆដ្ឋស្ស មនាយតនស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា បច្ចយា ហោន្តិ បវត្តេយេវ, នោ បដិសន្ធិយំ. តថា បញ្ចវិញ្ញាណវិរហិតមនាយតនស្ស វត្ថុរូបំ និស្សយបុរេជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន បញ្ចធា បច្ចយោ ហោតីតិ. ឯវំ រូបមេវ ឆដ្ឋាយតនស្ស, សឡាយតនស្ស ច បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ខន្ធត្តយវត្ថុរូបសង្ខាតំ បន នាមរូបំ ឆដ្ឋាយតនស្ស បដិសន្ធិយំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តវិប្បយុត្តវិបាកអត្ថិអវិគតាទិវសេន យថារហំ បច្ចយោ ហោតីតិ. ឯវំ នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច យថារហំ ឆដ្ឋាយតនស្ស, សឡាយតនស្ស ច បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

សឡាយតនបច្ចយា ផស្សបទេ បន ឆដ្ឋាយតនំ វិបាកំ, អវិបាកញ្ច សព្ពត្ថ សម្បយុត្តផស្សស្ស សហជាតាទិវសេន នវធា, អដ្ឋធា វា បច្ចយោ ហោតិ. ចក្ខាយតនាទីនិ បញ្ច យថាក្កមំ បវត្តេ ចក្ខុសម្ផស្សាទីនំ បញ្ចន្នំ និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា, រូបាយតនាទីនិ បញ្ច តេសំ អារម្មណបុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន តិធា. មនោសម្ផស្សស្ស បន តានិ, ធម្មារម្មណញ្ច តថា ច អារម្មណាធិបតិមត្តេន ចាតិ ពហុធា បច្ចយា ហោន្តិ. ឯវំ ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ច ឆព្ពិធស្សាបិ ផស្សស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ផស្សបច្ចយា វេទនាបទេ សព្ពោបិ ផស្សោ សហជាតានំ វេទនានំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកអាហារសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន អដ្ឋធា, សត្តធា វា បច្ចយោ ហោតិ, អសហជាតានំ ឧបនិស្សយវសេនេវាតិ.

វេទនាបច្ចយា តណ្ហាបទេ វិបាកវេទនា អនុសយបតិតាយ តណ្ហាយ ឧបនិស្សយវសេន, សហជាតាទិវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ. យស្មា បន –

ទុក្ខី សុខំ បត្ថយតិ, សុខី ភិយ្យោបិ ឥច្ឆតិ;

ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា;

តណ្ហាយ បច្ចយា តស្មា, ហោន្តិ តិស្សោបិ វេទនាតិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤);

តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានបទេ តណ្ហា អសហជាតា ចតុន្នម្បិ ឧបាទានានំ ឧបនិស្សយវសេន ចេវ អនន្តរាទិវសេន ច, សហជាតា បន កាមុបាទានវជ្ជិតានំ តិណ្ណំ ហេតុសហជាត អញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន សត្តធា បច្ចយោ ហោតិ.

ឧបាទានបច្ចយា ភវបទេ ចតុព្ពិធម្បិ ឧបាទានំ អសហជាតស្ស សព្ពកម្មភវស្ស ចេវ ឧបបត្តិភវស្ស ច ឧបនិស្សយវសេនេវ បច្ចយោ ហោតិ, សហជាតស្ស បន កម្មភវស្ស ហេតុសហជាតាទិវសេន បច្ចយោ ហោតិ.

ភវបច្ចយា ជាតិបទេ ភវោតិ កម្មភវោវ អធិប្បេតោ, សោ ច ជាតិយា កម្មបច្ចយឧបនិស្សយបច្ចយវសេន ទ្វិធា បច្ចយោ ហោតិ.

ជាតិបច្ចយា ជរាមរណាទិបទេ ជាតិ បន ជរាមរណានំ, សោកាទីនញ្ច តព្ភាវភាវីភាវមត្តតោ សុត្តន្តិកនយេន ឧបនិស្សយកោដិយាវ បច្ចយោ ហោតីតិ អយំ តាវេត្ថ បច្ចយនយោ.

ការកាទីហិ សុញ្ញតោ បនេតេ អវិជ្ជាទយោ ទ្វាទស ធម្មា យស្មា ឯវំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន អញ្ញមញ្ញំ បដិពទ្ធា អញ្ញនិរបេក្ខា ហុត្វា អវិច្ឆិន្នា អនាទិកា បវត្តន្តិ, តស្មា តតោ អញ្ញេន ព្រហ្មាទិនា ការកេន, បកតិអណុកាលាទិហេតុនា វា ការកវេទករូបេន បរបរិកប្បិតេន អត្តនា វា រហិតា. ន ចេតេ អត្តា, ន អត្តនិ, ន អត្តវន្តោ, សុញ្ញា ឯតេ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា ធុវភាវេន វា សុភភាវេន វា សុខភាវេន វាតិ អយំ ការកាទីហិ សុញ្ញតា.

មូលទ្ធសន្ធិសង្ខេបាការវដ្ដវិភាគតោតិ ឯត្ថ មូលតោ តាវ អវិជ្ជា, តណ្ហា ចាតិ ទ្វេ ធម្មា មូលន្តិ វេទិតព្ពា. អទ្ធតោ បនេត្ថ អវិជ្ជា, សង្ខារាតិ ទ្វេ អង្គានិ អតីតោ អទ្ធា, វិញ្ញាណាទីនិ ភវាវសានានិ អដ្ឋ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា, ជាតិ ចេវ ជរាមរណញ្ចាតិ ទ្វេ អនាគតោ អទ្ធាតិ តយោ អទ្ធា វេទិតព្ពា. សន្ធិតោ បន សង្ខារានំ, បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស ច អន្តរា ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ, វេទនាយ ច តណ្ហាយ ច អន្តរា ឯកោ ផលហេតុសន្ធិ, ភវស្ស ច ជាតិយា ច អន្តរា ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ ចាតិ តយោ សន្ធី វេទិតព្ពា. សង្ខេបតោ បន សន្ធីនំ អាទិបរិយោសានវវត្ថិតា ចត្តារោ សង្ខេបា ហោន្តិ. សេយ្យថិទំ – អវិជ្ជាសង្ខារា ឯកោ សង្ខេបោ, វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនា ទុតិយោ, តណ្ហុបាទានភវា តតិយោ, ជាតិជរាមរណានិ ចតុត្ថោតិ ឯវំ ចត្តារោ សង្ខេបា វេទិតព្ពា.

អាការតោ បនេត្ថ –

អតីតេ ហេតុយោ បញ្ច, ឥទានិ ផលបញ្ចកំ;

ឥទានិ ហេតុយោ បញ្ច, អាយតិំ ផលបញ្ចកន្តិ. –

ឯវំ វីសតិ អាការា ហោន្តិ.

ឯត្ថ ហិ សរូបតោ វុត្តា អវិជ្ជាសង្ខារា, តេសំ គហណេន តទវិនាភាវតោ គហិតា តណ្ហុបាទានភវាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អតីតេ ហេតុយោ នាម, សរូបតោ វុត្តា វិញ្ញាណាទយោ បញ្ច ធម្មា ឥទានិ ផលបញ្ចកំ នាម, សរូបតោ បន វុត្តា តណ្ហុបាទានភវា, តេសំ គហណេន តទវិនាភាវតោ គហិតា អវិជ្ជាសង្ខារាតិ ឥមេ បញ្ច ឥទានិ ហេតុយោ នាម. ជាតិអាទិអបទេសេន វុត្តា វិញ្ញាណាទយោ បញ្ច ធម្មា អាយតិំ ផលបញ្ចកំ នាមាតិ ឯវំ វីសតិ អាការា វេទិតព្ពា. វដ្ដតោ បនេត្ថ សង្ខារភវា កម្មវដ្ដំ, អវិជ្ជាតណ្ហុបាទានា កិលេសវដ្ដំ, សេសានិ វិបាកវដ្ដន្តិ តីណិ វដ្ដានិ ហោន្តិ. យាវ ច តេសុ កិលេសវដ្ដំ អរិយមគ្គេន ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ, តាវ ឥទំ ភវចក្កំ អនុបច្ឆិន្នំ បវត្តតីតិ អយមេត្ថ មូលទ្ធសន្ធិសង្ខេបាការវដ្ដវិភាគោ.

វារណោបមតោតិ ឯត្ថ វារណតោ តាវ – ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឥទមហេតុកវិសមហេតុកទស្សននិវារណំ, ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឧច្ឆេទអត្តសង្កន្តិទស្សននិវារណំ, ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ អត្តាតិ បរិកប្បិតវត្ថុភេទទស្សនតោ ឃនសញ្ញានិវារណំ, ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិអាទិ អត្តា បស្សតិ…បេ… វិជានាតិ ផុសតិ, វេទយតិ, តណ្ហិយតិ, ឧបាទិយតិ, ភវតិ, ជាយតិ, ជីយតិ, មីយតីតិ ឯវមាទិទស្សននិវារណន្តិ ឥទមេត្ថ មិច្ឆាទស្សននិវារណំ.

ឧបមាតោ បនេត្ថ អន្ធោ វិយ អវិជ្ជា, តស្ស ឧបក្ខលនំ វិយ សង្ខារា, បតនំ វិយ វិញ្ញាណំ, តេន គណ្ឌបាតុភាវោ វិយ នាមរូបំ, តស្ស គណ្ឌភេទបីឡកា វិយ សឡាយតនំ, តស្ស សង្ឃដ្ដនំ វិយ ផស្សោ, តជ្ជនិតទុក្ខំ វិយ វេទនា, ទុក្ខស្ស បដិការាភិលាសោ វិយ តណ្ហា, អសប្បាយគ្គហណំ វិយ ឧបាទានំ, អសប្បាយាលេបនំ វិយ ភវោ, តេន គណ្ឌវិការបាតុភាវោ វិយ ជាតិ, តព្ពិការភេទោ វិយ ជរាមរណំ. យថាសភាវទស្សននិវារណាទិតោ វា ឯតេ អវិជ្ជាទយោ អក្ខិបដលាទិ ឧបមាហិបិ វេទិតព្ពាតិ អយមេត្ថ ឧបមា.

គម្ភីរនយភេទតោតិ ឯត្ថ គម្ភីរភេទោ តាវ ឥមេសំ អវិជ្ជាទីនំ បច្ចេកំ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរតា វេទិតព្ពា. ឥមេ ហិ អវិជ្ជាទយោ ធម្មា យេនាការេន យទវត្ថា ច សង្ខារាទីនំ ផលានំ បច្ចយា ហោន្តិ, សោ នេសំ បច្ចយដ្ឋោ ទុរវពោធតោ គម្ភីរោតិ អយមេត្ថ ធម្មគម្ភីរតា. ធម្មោតិ ហេតុ ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧២០) វចនតោ. ជរាមរណាទីនំ ផលានំ ជាតិអាទីហិ បច្ចយេហិ សម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ ទុរវពោធតោ គម្ភីរោតិ អយំ អត្ថគម្ភីរតា. អត្ថោតិ ផលំ ‘‘ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧២០) វចនតោ. តេសំ បន ហេតូនំ, ផលានញ្ច តេន តេនាការេន អវិបរីតតោ ទេសនាបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវ គោចរតោ គម្ភីរាតិ អយំ ទេសនាគម្ភីរតា. យោ បនេសំ អវិជ្ជាសង្ខារាទីនំ អទស្សនាយូហនាទិសភាវោ, សោ មន្ទបញ្ញេហិ ទុប្បរិយោគាហត្តា គម្ភីរោតិ អយំ បដិវេធគម្ភីរតាតិ អយមេត្ថ គម្ភីរភេទោ.

នយភេទោ បនេត្ថ ឯកត្តនយោ នានត្តនយោ អព្យាបារនយោ ឯវំធម្មតានយោតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ អត្ថនយានំ វសេន វេទិតព្ពោ. តត្ថ ហិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯវំ ពីជស្ស អង្កុរាទិភាវេន រុក្ខភាវប្បត្តិ វិយ សន្តានានុបច្ឆេទោ ឯកត្តនយោ នាម. យំ សម្មា បស្សន្តោ ហេតុផលសម្ពន្ធេន សន្តានានុបច្ឆេទាវពោធតោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ បជហតិ, មិច្ឆា បស្សន្តោ ហេតុផលសម្ពន្ធេន បវត្តមានស្ស សន្តានានុបច្ឆេទស្ស ឯកត្តគ្គហណតោ សស្សតទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ.

អវិជ្ជាទីនំ បន យថាសកំ លក្ខណវវត្ថានំ នានត្តនយោ នាម. យំ សម្មា បស្សន្តោ នវនវានំ ឧប្បាទទស្សនតោ សស្សតទិដ្ឋិំ បជហតិ, មិច្ឆា បស្សន្តោ ឯកសន្តានបតិតស្ស ភិន្នសន្តានស្សេវ នានត្តគ្គហណតោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ.

អវិជ្ជាយ បន ‘‘សង្ខារា មយា ឧប្បាទេតព្ពា, សង្ខារានំ វា វិញ្ញាណំ អម្ហេហី’’តិ ឯវមាទិព្យាបារាភាវោ អព្យាបារនយោ នាម. យំ សម្មា បស្សន្តោការកស្ស អភាវាវពោធតោ អត្តទិដ្ឋិំ បជហតិ, មិច្ឆា បស្សន្តោ យោ អសតិបិ ព្យាបារេ អវិជ្ជាទីនំ សភាវនិយមសិទ្ធោ ហេតុភាវោ, តស្ស អគ្គហណតោ អកិរិយទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ.

អវិជ្ជាទីហិ បន ការណេហិ សង្ខារាទីនំយេវ សម្ភវោ ខីរាទីហិ ទធិអាទីនំ វិយ, ន អញ្ញេសន្តិ អយំ ឯវំធម្មតានយោ នាម. យំ សម្មា បស្សន្តោ បច្ចយានុរូបតោ ផលាវពោធតោ អហេតុកទិដ្ឋិំ, អកិរិយទិដ្ឋិញ្ច បជហតិ, មិច្ឆា បស្សន្តោ បច្ចយានុរូបំ ផលប្បវត្តិំ អគ្គហេត្វា យតោ កុតោចិ យស្ស កស្សចិ អសម្ភវគ្គហណតោ អហេតុកទិដ្ឋិំ ចេវ និយតវាទញ្ច ឧបាទិយតីតិ អយមេត្ថ នយភេទោតិ ឯវំ វិជានីយោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

បច្ចយាការវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.