ឥន្ទ្រិយវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ឥន្ទ្រិយវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – ទ្វាវីសតិ ឥន្ទ្រិយានីតិ ឯត្ថ ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ឥន្ទ្រិយានិ. កោ បនេស ឥន្ទ្រិយដ្ឋោ នាមាតិ? ឥន្ទលិង្គដ្ឋោ, ឥន្ទទេសិតដ្ឋោ, ឥន្ទទិដ្ឋដ្ឋោ, ឥន្ទសិដ្ឋដ្ឋោ, ឥន្ទជុដ្ឋដ្ឋោ ច, សោ សព្ពោបិ ឥធ យថាយោគំ យុជ្ជតិ. កុសលាកុសលំ កម្មំ ឥន្ទោ នាម កម្មេសុ កស្សចិ ឥស្សរិយាភាវតោ, តេនេវេត្ថ កម្មសញ្ជនិតានិ តាវ ឥន្ទ្រិយានិ អត្តនោ ជនកកម្មំ ឧល្លិង្គេន្តិ, តេន ច សិដ្ឋានីតិ ឥន្ទលិង្គដ្ឋេន, ឥន្ទសិដ្ឋដ្ឋេន ច ឥន្ទ្រិយានិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន បរមិស្សរិយភាវតោ ឥន្ទោ, តតោ សព្ពានិបេតានិ ឥន្ទ្រិយានិ ភគវតា យថាភូតតោ បកាសិតានិ, អភិសម្ពុទ្ធានិ ចាតិ ឥន្ទទេសិតដ្ឋេន, ឥន្ទទិដ្ឋដ្ឋេន ច ឥន្ទ្រិយានិ. តេនេវ ភគវតា កានិចិ គោចរាសេវនាយ, កានិចិ ភាវនាសេវនាយ សេវិតានីតិ ឥន្ទជុដ្ឋដ្ឋេនបិ ឥន្ទ្រិយានិ. អបិច អាធិបច្ចសង្ខាតេន ឥស្សរិយដ្ឋេនាបិ ឯតានិ ឥន្ទ្រិយានិ.

ចក្ខុន្ទ្រិយន្តិអាទីសុ ចក្ខាទីនំ បទត្ថោ ហេដ្ឋា បកាសិតោ. បច្ឆិមេសុ បន តីសុ បុព្ពភាគេ អនញ្ញាតំ អមតំ បទំ, ចតុសច្ចធម្មំ វា ជានិស្សាមីតិ ឯវំ បដិបន្នស្ស ឧប្បជ្ជនតោ, ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ច អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ. អាជាននតោ អញ្ញា ឯវ ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. អញ្ញាតាវិនោ ចតូសុ សច្ចេសុ និដ្ឋិតញាណកិច្ចស្ស ខីណាសវស្ស ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. តត្ថ ច បសាទិន្ទ្រិយានន្តរំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវីថិចិត្តប្បវត្តិយំ រូបាទីនំ និយតភាវស្ស, អត្តនោ តិក្ខមន្ទតានុវិធានស្ស ច អាបាទនតោ អាធិបច្ចំ វេទិតព្ពំ. មនិន្ទ្រិយាទីនំ បន អត្តនោ អត្តនោ វិជាននាទិលក្ខណេ អាធិបច្ចំ វេទិតព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទតោ បនេត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយំ រូបារូបវសេន ទ្វិធា. សុខិន្ទ្រិយាទីនិ បញ្ច វេទនាភាវតោ ឯកធម្មោ, តថា បញ្ញិន្ទ្រិយាទីនិ ចត្តារិ អមោហភាវតោ. សេសានិ បន ឥន្ទ្រិយានិ ឯកេកធម្មា ឯវាតិ ឯវំ បរមត្ថតោ សោឡស ធម្មាវ ទ្វាវីសតិន្ទ្រិយភាវេន ទេសិតានិ. សេសានិ បនេត្ថ ចេតសិករូបនិព្ពានានិ អសង្គហិតានីតិ អយំ ធម្មភេទោ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយំ នាម ន គហិតំ. កស្មា? សុត្តន្តេ ឥមាយ បដិបាដិយា ទ្វាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ អនាគតត្តា. សុត្តន្តស្មិំ ហិ កត្ថចិ ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ, កត្ថចិ តីណិ, កត្ថចិ បញ្ច, ឯវំ បន និរន្តរំ ទ្វាវីសតិ អាគតានិ នាម នត្ថិ. អភិធម្មភាជនីយេបិ វិសេសោ នត្ថិ.

បញ្ហាបុច្ឆកនយេ បន ទ្វាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណាតិ? អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ កុសលំ, ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អកុសលំ, សទ្ធាសតិបញ្ញាអញ្ញិន្ទ្រិយានិ ចត្តារិ កុសលាព្យាកតានិ, មនជីវិតសោមនស្សឧបេក្ខាវីរិយសមាធិន្ទ្រិយានិ ឆ តិធាបិ, សេសានិ ទស អព្យាកតានិ. ឆ ឥន្ទ្រិយានិ សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តាតិ, តីណិ តិធាបិ, ជីវិតំ តិធា ច ន វត្តព្ពញ្ច, ទ្វាទសិន្ទ្រិយានិ ន វត្តព្ពានិ ឯវ. តីណិ វិបាកានិ, ទ្វេ វិបាកធម្មធម្មានិ, រូបិន្ទ្រិយានិ សត្ត នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មានិ, អញ្ញិន្ទ្រិយំ សិយា វិបាកំ, សិយា វិបាកធម្មធម្មំ, នវិន្ទ្រិយានិ តិធាបិ. នវិន្ទ្រិយានិ ឧបាទិន្នុបាទានិយានិ, ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អនុបាទិន្នុបាទានិយំ, តីណិ អនុបាទិន្នអនុបាទានិយានិ, នវ តិធាបិ. ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ សវិតក្កសវិចារំ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ តថា ច អវិតក្កអវិចារញ្ច, នវ អវិតក្កអវិចារានិ, ឯកាទស តិធាបិ. សត្ត រូបិន្ទ្រិយានិ ចេវ សុខទុក្ខទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ ចាតិ ទស បរិត្តានិ, បច្ឆិមានិ តីណិ អប្បមាណានិ, សេសានិ នវ តិធាវ. តត្ថ ច សោមនស្សិន្ទ្រិយំ រូបាវចរវសេនេវ មហគ្គតំ, តទវសេសានិ អរូបាវចរវសេនាបីតិ វេទិតព្ពំ. បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អនិទស្សនសប្បដិឃានិ, សត្តរស អនិទស្សនអប្បដិឃានេវ.

បញ្ញិន្ទ្រិយាទីនិ ចត្តារិ ហេតូ, សេសា ន ហេតូ…បេ… ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ សរណំ, មនជីវិតសោមនស្សឧបេក្ខាវីរិយសមាធិន្ទ្រិយានិ ទ្វិធាបិ, សេសានិ បន្នរស អរណានេវាតិ អយំ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ.

ឥន្ទ្រិយេសុ បនេតេសុ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ;

កមតោ ទានិ វិញ្ញេយ្យោ, តត្ថ កោសល្លមិច្ឆតា.

កមតោតិ អយម្បិ ទេសនាក្កមោវ. តត្ថ អជ្ឈត្តធម្មេ បរិញ្ញាយ អរិយភូមិបដិលាភោ ហោតីតិ អត្តភាវបរិយាបន្នានិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ បឋមំ ទេសិតានិ. សោ មនុស្សត្តភាវោ យំ ធម្មំ ឧបាទាយ ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា សង្ខំ គច្ឆតិ, ‘‘អយំ សោ’’តិ និទស្សនត្ថំ តតោ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសិន្ទ្រិយញ្ច. សោ ទុវិធោបិ ជីវិតិន្ទ្រិយបដិពទ្ធវុត្តីតិ ញាបនត្ថំ តតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. យាវ តស្ស បវត្តិ, តាវ ឯតេសំ វេទយិតានំ អនិវត្តិ. យញ្ច កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ សុខំ ទុក្ខន្តិ ញាបនត្ថំ តតោ សុខិន្ទ្រិយាទីនិ. តន្និរោធត្ថំ បន ឯតេ ធម្មា ភាវេតព្ពាតិ បដិបត្តិទស្សនត្ថំ តតោ សទ្ធាទីនិ. ‘‘ឥមាយ បដិបត្តិយា ឯស ធម្មោ បឋមំ អត្តនិ បាតុភវតី’’តិ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនត្ថំ តតោ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ. តស្សេវ ផលត្តា, តតោ អនន្តរំ ភាវេតព្ពត្តា ច តតោ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. ឥតោ បរំ ភាវនាយ ឥមស្ស អធិគមោ, អធិគតេ ច បន ឥមស្មិំ នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិ ករណីយន្តិ ញាបនត្ថំ អន្តេ បរមស្សាសភូតំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ ទេសិតន្តិ ឯវំ កមតោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញេយ្យោ.

ឥន្ទ្រិយវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.