សច្ចវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

សច្ចវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – ចត្តារិ អរិយសច្ចានីតិ ឯត្ថាយំ សច្ច-សទ្ទោ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘សច្ចំ ភណេ ន កុជ្ឈេយ្យា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២២៤) វាចាសច្ចេ. ‘‘សច្ចេ ឋិតា សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២១.៤៣៣) វិរតិសច្ចេ. ‘‘កស្មា នុ សច្ចានិ វទន្តិ នានា, បវាទិយាសេ កុសលាវទានា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩១) ទិដ្ឋិសច្ចេ. ‘‘ឯកំ ហិ សច្ចំ, ន ទុតិយមត្ថី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩០) បរមត្ថសច្ចេ, និព្ពានេ ចេវ មគ្គេ ច. ‘‘ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ កតិ កុសលា’’តិអាទីសុ (វិភ. ២១៦) អរិយសច្ចេ. ស្វាយមិធាបិ អរិយសច្ចេ វត្តតិ. កេនដ្ឋេន សច្ចានិ? តថដ្ឋេន. កោយំ តថដ្ឋោ នាម? យោ បញ្ញាចក្ខុនា ឧបបរិក្ខមានានំ មាយាវ វិបរីតោ, មរីចីវ វិសំវាទកោ, តិត្ថិយានំ អត្ថា វិយ អនុបលព្ភមានសភាវោ ច ន ហោតិ, អថ ខោ ពាធនប្បភវសន្តិនិយ្យានភូតេន តច្ឆាវិបរីតភូតភាវេន អរិយញាណស្ស គោចរោ ហោតិ. អយំ តថដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ច –

‘‘ឥតិ តច្ឆាវិបល្លាសភូតភាវំ ចតូសុបិ;

ទុក្ខាទីស្វវិសេសេន, សច្ចដ្ឋំ អាហុ បណ្ឌិតា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩; សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤).

អរិយានិ ច តានិ សច្ចានិ ចាតិ អរិយសច្ចានិ. អរិយានីតិ ឧត្តមានិ, អវិសំវាទកានីតិ អត្ថោ. អរិយេហិ ពុទ្ធាទីហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពានិ សច្ចានិ, អរិយស្ស វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តកានិ សច្ចានិ តេន ឧប្បាទិតត្តា, បកាសិតត្តា ច, អរិយភាវករានិ វា សច្ចានិ តេសំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា អរិយភាវសិទ្ធិតោតិ អរិយសច្ចានិ. ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទីសុ បន ទុ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ កុច្ឆិតេ ទិស្សតិ. កុច្ឆិតំ ហិ បុត្តំ ‘‘ទុបុត្តោ’’តិ វទន្តិ. ខំ-សទ្ទោ បន តុច្ឆេ. តុច្ឆំ ហិ អាកាសំ ‘‘ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ច បឋមសច្ចំ កុច្ឆិតំ អនេកោបទ្ទវាធិដ្ឋានតោ, តុច្ឆំ ពាលជនបរិកប្បិតធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតតោ, តស្មា កុច្ឆិតត្តា, តុច្ឆត្តា ច ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សំ-ឥតិ ច អយំ សទ្ទោ ‘‘សមាគមោ, សមេត’’ន្តិអាទីសុ សំយោគំ ទីបេតិ. ឧ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧទិត’’ន្តិអាទីសុ ឧប្បត្តិំ. អយ-សទ្ទោ បន ការណំ ទីបេតិ. ឥទញ្ច ទុតិយសច្ចំ អវសេសបច្ចយសមាយោគេ សតិ ទុក្ខស្សុប្បត្តិការណន្តិ ‘‘ទុក្ខសមុទយោ’’តិ វុច្ចតិ.

តតិយសច្ចំ បន យស្មា និ-សទ្ទោ អភាវំ, រោធ-សទ្ទោ ចារកំ ទីបេតិ, តស្មា អភាវោ ឯត្ថ, ឯតស្មិំ វា អធិគតេ សំសារចារកសង្ខាតស្ស ទុក្ខនិរោធស្ស សព្ពគតិសុញ្ញត្តា, តប្បដិបក្ខត្តា ចាតិ ‘‘ទុក្ខនិរោធ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ទុក្ខស្ស វា អនុប្បាទនិរោធបច្ចយត្តា. ចតុត្ថំ បន យស្មា ឯតំ ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតិ, សត្តំ វា តំ គមយតិ អារម្មណវសេន តទភិមុខត្តា, បដិបទា ច ហោតិ ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយា, តស្មា ‘‘ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ.

អបិច ទុក្ខាទីនំ ចត្តារោ ចត្តារោ អត្ថា វិភត្តា តថា អវិតថា អនញ្ញថា, យេ ទុក្ខាទីនិ អភិសមេន្តេហិ អភិសមេតព្ពា. យថាហ –

‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ, ឥមេ ចត្តារោ ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ និទានដ្ឋោ សំយោគដ្ឋោ បលិពោធដ្ឋោ …បេ… និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ វិវេកដ្ឋោ អសង្ខតដ្ឋោ អមតដ្ឋោ…បេ… មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ ហេត្វដ្ឋោ ទស្សនដ្ឋោ អាធិបតេយ្យដ្ឋោ…បេ… អនញ្ញថា’’តិ (បដិ. ម. ២.៨).

ឯវំ វិភត្តានំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ អត្ថានំ វសេន ទុក្ខាទីនិ វេទិតព្ពានិ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទតោ បន តណ្ហាវជ្ជិតា សព្ពលោកិយធម្មា, សំកិលេសិកវជ្ជិតា វា ទុក្ខសច្ចំ នាម, តណ្ហា បន សព្ពា អកុសលា វា លោកិយកុសលា វា ធម្មា សមុទយសច្ចំ នាម, និព្ពានំ និរោធសច្ចំ នាម, លោកុត្តរកុសលចិត្តសម្បយុត្តានិ អដ្ឋមគ្គង្គានិ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ នាម. ឥមេហិ បន មគ្គង្គេហិ សម្បយុត្តា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចេវ សាមញ្ញផលានិ ចេត្ថ អសង្គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. តានិ ហិ ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥) វចនតោ សង្ខារទុក្ខសង្គហិតានិបិ. យាយ បរិញ្ញាយ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ តថត្តេន ន ហោន្តិ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ ន វុច្ចន្តិ, តានិ ឋបេត្វា សព្ពេ លោកិយលោកុត្តរធម្មា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. អយំ ធម្មភេទោ.

វិភង្គនយតោ បនេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយេ ទុក្ខសច្ចំ តាវ –

‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា, ជរាបិ ទុក្ខា, មរណម្បិ ទុក្ខំ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសាបិ ទុក្ខា, អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ, បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ, យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តម្បិ ទុក្ខំ, សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (វិភ. ១៩០) –

ឧទ្ទិសិត្វា វិភត្តំ. តត្ថ ទុក្ខំ តិវិធំ ហោតិ ទុក្ខទុក្ខំ វិបរិណាមទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខន្តិ. តត្ថ ទុក្ខទុក្ខំ ទុវិធំ បរិយាយទុក្ខំ និប្បរិយាយទុក្ខន្តិ. តត្ថ កាយិកចេតសិកទុក្ខទោមនស្សវេទនា និប្បរិយាយទុក្ខំ នាម, តទវសេសា បន ទុក្ខទុក្ខស្ស វត្ថុភូតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បរិយាយទុក្ខំ នាម. សុខសោមនស្សវេទនា វិបរិណាមទុក្ខំ នាម. សព្ពេ បន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, សព្ពសង្ខតា វា សង្ខារទុក្ខំ នាម. ឥមេសំ តិណ្ណំ ទុក្ខានំ វសេន យថាយោគំ តីសុ ភវេសុ ជាតិអាទីនំ ទុក្ខទុក្ខតា វេទិតព្ពា. កាមភវស្មិំ ហិ ជាតិ តាវ សយំ ន ទុក្ខា, អបាយគតិមនុស្សគតិអាទីសុ បន និរយគ្គិសន្តាបាទិមូលកំ, គព្ភោក្កន្តិកាទិមូលកំ, ជិឃច្ឆាបិបាសាទិមូលកញ្ច ទុក្ខំ តស្ស សព្ពស្ស កាយិកចេតសិកទុក្ខស្ស វត្ថុភាវេន បរិយាយតោ ទុក្ខន្តិ. តថា ជរាមរណាទយោបិ. កេវលំ ជរា កាយទុព្ពលតាមូលស្ស, បុត្តទារាទិបរិភវមូលស្ស ច, មរណំ បន មារណន្តិកវេទនាភូតស្ស, និរយាទិគតិនិមិត្តទស្សនមូលស្ស ច ទុក្ខស្ស វត្ថុភាវតោ, សោកាទយោ សោកាទិមូលស្ស កាយិកចេតសិកទុក្ខស្ស វត្ថុភាវត្តា ចេវ សយំ ទុក្ខត្តា ច ទុក្ខាតិ វេទិតព្ពា. វិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខតា ចេសំ បសិទ្ធាយេវ. ឯវំ កាមភវេ ជាតិអាទីនំ តីហិបិ ទុក្ខេហិ ទុក្ខតា វេទិតព្ពា. រូបារូបភវេសុ បន យស្មា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា ន សន្តិ, តស្មា តត្ថ ជាតិអាទីនំ វិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខវសេន ច ទុក្ខតា វេទិតព្ពា, ន ទុក្ខទុក្ខវសេនាតិ អយំ ទុក្ខសច្ចេ នយោ.

សមុទយសច្ចំ បន ‘‘កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា’’តិ (វិភ. ២០៣) តត្តកមេវ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘សា ខោ បនេសា តណ្ហា កត្ថ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (វិភ. ២០៣) បុច្ឆិត្វា ឆន្នំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយវិសយវិញ្ញាណផស្សវេទនាសញ្ញាចេតនាតណ្ហាវិតក្កវិចារានំ វិសយភូតានំ វសេន តណ្ហាយ ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ ឧប្បត្តិំ បកាសេត្វា វិត្ថារតោ វិភត្តំ.

និរោធសច្ចំ បន ‘‘តស្សា ឯវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ’’តិ (វិភ. ២០៤) វត្វា បុន ‘‘សា ខោ បនេសា តណ្ហា កត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. ២០៤) បុច្ឆិត្វា សមុទយសច្ចេ វុត្តឥន្ទ្រិយាទីនំ វសេន បដិលោមតោ តណ្ហាយ និរោធំ បកាសេត្វា វិត្ថារតោ វិភត្តំ. តត្ថ អសេសវិរាគនិរោធោតិអាទីនិ បទានិ និព្ពានវេវចនានិ. និព្ពានំ ហិ អាគម្ម តណ្ហា អសេសា វិរជ្ជតិ, និរុជ្ឈតិ, ចជីយតិ, បដិនិស្សជ្ជីយតិ, មុច្ចតិ, ន អល្លីយតិ, តស្មា ‘‘អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯកមេវ ហិ និព្ពានំ, នាមានិ បនស្ស សព្ពសង្ខតានំ នាមបដិបក្ខវសេន អនេកានិ ហោន្តិ.

ននុ បាដេក្កំ និព្ពានំ នាម នត្ថិ, កិលេសក្ខយមត្តមេវ និព្ពានំ, តេនេវ ច តាសុ តាសុ សុត្តាភិធម្មទេសនាសុ ‘‘រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.៣១៤) វុត្តន្តិ ចេ? ន, អរហត្តនិព្ពានានំ ឯកតាបជ្ជនតោ. អរហត្តម្បិ ហិ ‘‘យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ, ឥទំ វុច្ចតិ អរហត្ត’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣១៤) រាគាទីនំ បរិក្ខយន្តេ ឧប្បន្នត្តា ឧបចារេន អរហត្តំ រាគក្ខយាទិភាវេន វុច្ចតិ, តថា រាគាទីនំ ខយហេតុត្តា និព្ពានម្បិ រាគក្ខយាទិភាវេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ឥតរថា និព្ពានស្ស ពហុត្តំ អាបជ្ជតិ រាគាទីនំ ពហុន្នំ ខយស្សាបិ ពហុត្តា. សព្ពកិលេសានម្បិ ខយស្ស ឯកត្តេន បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋិអាទីនំ ខយេ សព្ពកិលេសក្ខយោ អាបជ្ជតិ, ឱឡារិកត្តញ្ចស្ស សិយា តិរច្ឆានានម្បិ ឧប្បន្នរាគក្ខយស្ស បាកដត្តេន និព្ពានប្បត្តិតោ, គោត្រភូក្ខណេបិ ច រាគាទិក្ខយោ ហោតិ គោត្រភុនោ និព្ពានវិសយត្តា, មគ្គស្ស បន និព្ពានារម្មណតាអប្បសង្គោ. ន ហិ អត្តនា ខេបិយមានកិលេសក្ខយមារព្ភ មគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, អភាវោ ចស្ស អាបជ្ជតិ រាគាទិក្ខយភូតស្ស បន អភាវស្ស បក្ខវសេន តុច្ឆរូបត្តា, តស្សាបិ ភាវត្តាភាវាវ វិវេកលក្ខណំ ន សិយា, សង្ខតតា ចស្ស សិយា. ន ហិ កទាចិ ឧបលព្ភមានំ អសង្ខតំ ភវិតុមរហតិ សព្ពេសម្បិ អហេតុកត្តាបត្តិតោ, សង្ខតត្តេបិ ចស្ស ន និព្ពានត្តំ ឧប្បត្តិជរាភង្គសមង្គិតាយ ទុក្ខត្តា, តថា ច អភាវស្សាបិ អភាវោ, អនវដ្ឋានញ្ច ខីណានម្បិ រាគាទីនំ បុន ឧប្បជ្ជនំ យេសំ តេសមេវ អភាវោ អភាវស្ស វិនដ្ឋត្តា.

អបិច ការណន្តរេន វា ភាវេ ឧប្បន្នេ រាគាទីនំ ន កាចិ ហានិ ហោតិ. ន ហិ អញ្ញស្សុប្បត្តិយំ អញ្ញំ វិគច្ឆតិ. អភាវោ ភាវស្ស វិរោធិ, វិរោធិសន្និធានេ ច ឥតរំ វិគច្ឆតីតិ ចេ? កិមិទំ វិគមនំ នាម. យទិ តម្បិ ភាវរូបំ, សមានទោសតា ចស្ស សិយា អនវដ្ឋានញ្ច, ន ច អត្ថសិទ្ធិ. យទិ តុច្ឆរូបំ, កិំ បឋមមេវស្ស តុច្ឆរូបតាយ ឧបគតាយ ទូរម្បិ គន្ត្វា ឧបគន្តព្ពាតិ សិទ្ធា, រាគាទិក្ខយភូតស្ស និព្ពានស្ស តុច្ឆរូបតាយ អភាវោ, ន ច អភាវោ ឯវ និព្ពានំ. អតីតានាគតទោសានមភាវេ និព្ពានប្បត្តិយា អភាវតោ វត្តមានានញ្ច អភាវោ នាម. អភាវោ នាម ន កិលេសវិគមមត្តោ, អបិ តុ អនុប្បត្តិភាវេន. អច្ចន្តវិគមោ និព្ពានេនាបិ សម្បាទីយតីតិ ចេ? ន, តស្ស ការណភាវា. វិបស្សនា ការណមិតិ ចេ? ន, អត្តាទិវិកប្បជនកសង្ខតធម្មទស្សនេន វិនា អនត្តាទិវិកប្បភូតាយ វិបស្សនាយ អនុប្បត្តិតោ. យទិ ហិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តាយ សព្ពេបិ សត្តា វិមុត្តា ឯវ សិយុំ, នោ ច កទាចិ ន បុច្ឆេយ្យ វិរុទ្ធធម្មទស្សនាភាវា. ន ហិ ទស្សនំ វិនា វិកប្បោ សម្ភវតិ, ន ច អត្តាតិ វិកប្បជនករូបាទិទស្សនមេវ តព្ពិរុទ្ធវិកប្បជនកំ ហោតិ. ពុទ្ធានញ្ច បរម្បរោបទេសេន រូបាទីសុ វិបស្សនាវិកប្បោ ឧប្បជ្ជតីតិ ចេ? ន, តេសម្បិ វិរុទ្ធទស្សនាភាវេន វិបស្សនាវិកប្បានុប្បត្តិតោ. ន ហិ យាទិសាយ ការណសាមគ្គិយា យាទិសំ ការិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តាទិសាយ ឯវ តព្ពិរុទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ អហេតុកត្តប្បសង្គតោ. ន ច វិរុទ្ធទស្សនាភាវេន ឯកស្ស វិបស្សនាវិកប្បជនកសាមត្ថិយាភាវតោ តាទិសានំ បរម្បរាយបិ តព្ភាវោ, តទុបទេសោ ច សម្ភវតិ. តិលក្ខណូបទេសនានន្តរិកតាយ បន ពុទ្ធានំ និព្ពានសច្ឆិកិរិយា សិទ្ធិ, តេនេវស្ស កិលេសានមច្ចន្តប្បហានស្ស, វិបស្សនោបទេសសាមត្ថិយស្ស ច សិទ្ធីតិ និព្ពានមេវ តទុភយការណំ, នាញ្ញន្តិ គហេតព្ពំ.

កស្មា បន និព្ពានទស្សនេន រាគាទីនំ អច្ចន្តប្បហានំ, តិលក្ខណញ្ច ហោតិ. ន ហិ អញ្ញស្ស ទស្សនេន ឥតររាគប្បហានំ, តិលក្ខណញាណញ្ច យុត្តន្តិ? ន, អសង្ខតទស្សនេន សង្ខតស្ស វា ទោសស្ស វា បាកដត្តា. ទិដ្ឋអច្ចន្តសុខានំ ហិ វដ្ដសុខេ, តន្និស្សយារម្មណាទីសុ ច សុខាភិមានោ, វដ្ដាភិរតិ ច បហីយតិ ទិដ្ឋបរតីរស្ស នាវិកស្ស នាវាយេកទេសេ សុខាភិមានាភិរតិយោ វិយ. អបិច សង្ខតធម្មេសុ អល្លិនា រាគាទយោ អសង្ខតធម្មេ សណ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ អគ្គិក្ខន្ធេ វិយ មក្ខិកា, ថលេ វិយ ច ជលចរា, និព្ពានទស្សនេន បហីនទោសស្ស ចិត្តស្ស យាថាវតោ តេសុ សង្ខតេសុ តិលក្ខណទស្សនំ សម្ភវតិ ភេសជ្ជាលេបេន វិហតកាចតិមិរាទិទោសស្ស ចក្ខុនោ ឃដាទិរូបទស្សនំ វិយ, ទិដ្ឋទោសេសុ ចស្ស សង្ខារេសុ ន បុន រាគាទីនមុប្បត្តិ ញាតា សុចិភាវេ វិយ វច្ចកូបេតិ វេទិតព្ពំ.

កស្មា បន កេសញ្ចិ សត្តានំ ឯវ និព្ពានសច្ឆិកិរិយាសម្ភវោ, ន សព្ពេសន្តិ? អនាទិពុទ្ធបរម្បរោបទេសសាបេក្ខត្តា, តេសញ្ច ឧបទេសកានំ សព្ពត្ថ សព្ពទា អភាវតោ, សោតូនញ្ច ខណសម្បត្តិយា អច្ចន្តទុល្លភត្តា, ចក្កវាឡានញ្ច អនន្តត្តា, តស្មា កេចិ ឯវ ពុទ្ធុប្បាទកាលេ តិលក្ខណោបទេសលាភេន និព្ពានំ សច្ឆិករោន្តិ, ន សព្ពេតិ គហេតព្ពំ.

កថំ បនេត្ថ រាគាទីនំ អច្ចន្តវិគមោ និព្ពានេន សាធីយតីតិ? ន តាវ សោ, អតីតានាគតានំ តេសមិទានិ អភាវា, បុព្ពេ ច តស្ស វិជ្ជមានត្តា, វត្តមានានំ សរសនិរោធតោ. កថញ្ចស្ស តុច្ឆរូបស្ស និព្ពានស្ស ហេតុត្តេ យថាវុត្តទោសានមវសរោតិ ចេ? ន, តស្ស ភាវរូបត្តា. បុព្ពភាគបដិបត្តិយា ហិ និព្ពានមារព្ភ អនុសយាជននភាវេន ឧប្បន្នមគ្គា ឯវ កិលេសានមនុប្បាទនិរោធោ តទុប្បត្តិយា អាយតិំ ឧប្បជ្ជនារហានំ អនុប្បត្តិតោ អគ្គិសន្និធានេ អង្កុរាជនកភាវេន ឧប្បន្នសាលិក្ខន្ធស្ស ពីជតាភាវរូបតា វិយ. ន ហិ អភាវោ នាម កោចិ បរមត្ថតោ អត្ថិ, យោ ការណេន ជនីយតិ តព្ពិរុទ្ធក្ខណុប្បាទនភាវោវុប្បាទនំ អនេកក្ខណុប្បាទនេន ខន្ធការាភាវុប្បាទនំ វិយ, តស្មា កិលេសានំ អនុប្បត្តិនិរោធសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស ឧបនិស្សយត្តា ឧបនិស្សយោបចារេន និព្ពានំ ‘‘អសេសវិរាគនិរោធោ’’តិអាទិនា វុត្តំ. សរូបេនេវ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? អភិសុខុមត្តា, អនុបលទ្ធបុព្ពត្តា ច, សុខុមតា ចស្ស ភគវតោ អប្បោស្សុក្កតាវចនតោ, អរិយេន ចក្ខុនា បស្សិតព្ពតោ ច វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ បន បរវាទី អាហ – ‘‘នត្ថេវ និព្ពានំ អនុបលព្ភនីយតោ’’តិ. ន អនុបលព្ភនីយំ តស្ស សិទ្ធត្តា. ឧបលព្ភតិ ហិ តំ តទនុរូបបដិបត្តិយា អរិយេហិ. អបិច និព្ពានំ នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ សព្ពសត្តានំ វិរុទ្ធធម្មានំ ភាវេន អបវគ្គាភាវប្បសង្គតោ. ន ច តំ យុត្តំ ឧណ្ហាទិបដិបក្ខស្ស សីតាទិនោ វិយ ភវបដិបក្ខស្ស និព្ពានស្សបិ អវស្សំភាវា. វុត្តញ្ច –

‘‘យថាបិ ឧណ្ហេ វិជ្ជន្តេ, អបរំ វិជ្ជតិ សីតលំ;

ឯវំ តិវិធគ្គិ វិជ្ជន្តេ, និព្ពានំ ឥច្ឆិតព្ពក’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.១១) –

អាទិ. អច្ចន្តនិរោធហេតុនោ វិបស្សនោបទេសស្ស ទស្សនតោ ច អត្ថេវ និព្ពានំ តំ វិនា តស្សាសម្ភវតោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តទេតំ បុរិមាយ កោដិយា អភាវតោ អប្បភវំ, តតោវ អជរាមរណំ, និច្ចញ្ច ហោតីតិ អណុអាទីនម្បិ និច្ចភាវបត្តិ និព្ពានស្សេវ និច្ចត្តាតិ ចេ? ន, ភិន្នាធិករណត្តេន ហេតុលក្ខណស្សានុបបត្តិតោ. អណុអាទីនម្បិ អសង្ខតតា ឥតិ ចេ? ន, អសង្ខតតាសិទ្ធិតោ អសង្ខតានញ្ចានេកត្តានុបបត្តិតោ. យទិ ហិ អសង្ខតំ នាម ភវេយ្យ, ឯកេនេវ ភវិតព្ពំ ទេសកាលសភាវភេទស្ស ការណភេទកត្តា, ភិន្នសភាវានម្បិ អហេតុកត្តេ អតិប្បសង្គតោ.

សង្ខតេហិ សភាវភិន្នស្ស និព្ពានស្ស កថំ អហេតុកតាតិ ចេ? អសង្ខតសភាវេន សង្ខតសភាវេហិ ភិន្នស្ស ការណានបេក្ខត្តា. អសង្ខតត្តេ ហិ សមានេ ភវសភាវភេទោ ការណភេទំ សូចយតិ, តស្មា ឯកមេវ និច្ចំ ភវិតុមរហតិ, តញ្ច យថាវុត្តយុត្តិតោ, សព្ពញ្ញុវចនតោ ច បរមត្ថតោ វិជ្ជមានំ និព្ពានមេវ. វុត្តំ ហេតំ ភគវតា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៤៣). អយំ ទុក្ខនិរោធសច្ចេ នយោ.

ឥតរំ បន ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធី’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារតោ វិភត្តំ. វិនិច្ឆយោ បនេត្ថ មគ្គង្គវិភង្គេ អាវិ ភវិស្សតីតិ អយំ សុត្តន្តភាជនីយនយោ.

អភិធម្មភាជនីយេ បន –

‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ ទុក្ខំ ទុក្ខសមុទយោ ទុក្ខនិរោធោ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា. តត្ថ តណ្ហា ទុក្ខសមុទយោ. អវសេសា សាសវធម្មា…បេ… ទុក្ខំ. តណ្ហាយ បហានំ ទុក្ខនិរោធោ. អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ (វិភ. ២០៦) –

វត្វា អដ្ឋ មគ្គង្គានិ វិត្ថារតោ និទ្ទិសិត្វា ‘‘អវសេសា ធម្មា ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ សម្បយុត្តា’’តិ (វិភ. ២០៦ អាទយោ) ឯវំ បឋមវារេ ចត្តារិ សច្ចានិ វិភត្តានិ. តានិ បុន អបរេហិបិ ‘‘តណ្ហា, អវសេសា ច កិលេសា សមុទយោ, តថា តណ្ហា, អវសេសា ច កិលេសា, អវសេសា ច អកុសលា សមុទយោ, តថា តណ្ហា, អវសេសា ច កិលេសា, អវសេសា ច អកុសលា, តីណិ ច កុសលមូលានិ, សាសវានិ សមុទយោ, តថា តណ្ហា, អវសេសា ច កិលេសា, អវសេសា ច អកុសលា, តីណិ ច កុសលមូលានិ, សាសវានិ, អវសេសា ច សាសវកុសលធម្មា សមុទយោ. អវសេសា សាសវធម្មា ទុក្ខំ, តស្ស តស្ស សមុទយស្ស បហានំ និរោធោ, អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ បដិបទា’’តិ ឥមេហិ វារេហិ វិភត្តានិ. តត្ថ ‘‘អរិយសច្ចានី’’តិ អវត្វា និប្បទេសតោ បច្ចយសង្ខាតំ សមុទយំ ទស្សេតុំ ‘‘សច្ចានី’’តិ វុត្តំ. អរិយសច្ចេសុ ហិ តណ្ហាវ សមុទយោ, ន ឥតរេ. ន ច កេវលំ តណ្ហាវ ទុក្ខំ សមុទានេតិ, អវសេសា កុសលាកុសលាបិ បច្ចយំ សមុទានេន្តិយេវាតិ តេបិ សមុទយតោ ទស្សេតុំ ‘‘សច្ចានិ’’ត្វេវ វុត្តំ. តតោ បរំ យស្មា អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោវ បដិបទាតិ. សម្បយុត្តា បន ផស្សាទយោ សព្ពេបិ ធម្មា បដិបទា ឯវ, តស្មា តំ នយំ ទស្សេតុំ សព្ពសង្គាហិកវារេបិ សព្ពានិ វិភត្តានិ. ឯត្ថ ហិ អរិយធនានេវ សង្គហិតានិ. សេសំ សទិសមេវាតិ អយំ អភិធម្មភាជនីយនយោ.

បញ្ហាបុច្ឆកនយេ បន ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណា? សមុទយសច្ចំ អកុសលំ, និរោធសច្ចំ អព្យាកតំ, ទុក្ខសច្ចំ តិធាបិ. សមុទយោ សវិតក្កសវិចារោ, និរោធោ អវិតក្កអវិចារោ, មគ្គោ តិធាបិ, ទុក្ខំ តិធាបិ, ន វត្តព្ពំ ច. តីណិ សច្ចានិ អនិទស្សនអប្បដិឃានិ, ទុក្ខំ តិធាបិ. សមុទយោ ហេតុ, និរោធោ ន ហេតុ, សេសា ទ្វិធាបិ. ទ្វេ សច្ចានិ លោកិយានិ, មគ្គនិរោធា លោកុត្តរា. សមុទយសច្ចំ សរណំ, ទ្វេ សច្ចានិ អរណានិ, ទុក្ខំ ទុវិធាបិ. អយំ បញ្ហាបុច្ឆកនយោ. ឥទានិ បនេត្ថ –

កមតោនូនាធិកតោ, លក្ខណាទីហិ សុញ្ញតោ;

ញាណកិច្ចោបមា ញេយ្យោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កមតោ តាវ ឥធាបិ ទេសនាក្កមោវ យុជ្ជតិ. ឯត្ថ ឱឡារិកត្តា, សព្ពសត្តសាធារណត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យន្តិ ទុក្ខសច្ចំ បឋមំ វុត្តំ, តតោ តស្សេវ ហេតុទស្សនត្ថំ សមុទយសច្ចំ, តតោ ‘‘ហេតុនិរោធា ភវនិរោធោ’’តិ ញាបនត្ថំ និរោធសច្ចំ, តទធិគមុបាយទស្សនត្ថំ អន្តេ មគ្គសច្ចំ. ភវសុខស្សាទគធិតានំ សំវេគជននត្ថំ បឋមំ ទុក្ខមាហ, តតោ ‘‘ភវំ នេវ អហេតុកំ អាគច្ឆតិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទិនា ហោតិ, ឥតោ បន ហោតី’’តិ ញាបនត្ថំ សមុទយសច្ចំ, តតោ សហេតុកេន ទុក្ខេន អភិភូតត្តា សំវិគ្គមានសានំ តន្និស្សរណទស្សនេន អស្សាសជននត្ថំ និរោធំ, តតោ និរោធសម្បាបកំ មគ្គន្តិ អយមេត្ថ កមោ.

អនូនាធិកតោ បន កស្មា ចត្តារិ ឯវ សច្ចានីតិ ចេ? តតោ អញ្ញស្ស អសម្ភវតោ, អញ្ញតរស្ស ច អនបនេយ្យតោ. អបិច បវត្តិមាចិក្ខន្តោ ភគវា សហេតុកំ អាចិក្ខតិ, និវត្តិញ្ច សឧបាយំ. ឥតិ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតូនំ ឯតបរមតោ ចត្តារិ ឯវ វុត្តានីតិ អយមេត្ថានូនាធិកតោ.

លក្ខណាទីហិ បនេត្ថ លក្ខណតោ ពាធនលក្ខណំ ទុក្ខសច្ចំ, សន្តាបនរសំ, បវត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ. បភវលក្ខណំ សមុទយសច្ចំ, អនុបច្ឆេទករណរសំ, បលិពោធបច្ចុបដ្ឋានំ. សន្តិលក្ខណំ និរោធសច្ចំ, អច្ចុតិរសំ, អនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានំ. និយ្យានលក្ខណំ មគ្គសច្ចំ, កិលេសបហានករណរសំ, វុដ្ឋានបច្ចុបដ្ឋានំ. អបិច បវត្តិបវត្តកនិវត្តិនិវត្តកលក្ខណានិ បដិបាដិយា, តថា សង្ខតតណ្ហាអសង្ខតទស្សនលក្ខណានិ ចាតិ ឥមានេត្ថ លក្ខណានិ.

សុញ្ញតោ បនេតានិ យថាក្កមំ វេទកការកនិព្ពុតគមកាភាវតោ សុញ្ញានិ. វុត្តញ្ច –

‘‘ទុក្ខមេវ ហិ, ន កោចិ ទុក្ខិតោ,

ការកោ ន, កិរិយាវ វិជ្ជតិ;

អត្ថិ និព្ពុតិ, ន និព្ពុតោ បុមា,

មគ្គមត្ថិ, គមកោ ន វិជ្ជតី’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩);

អថ វា –

ធុវសុភសុខត្តសុញ្ញំ,

បុរិមទ្វយមត្តសុញ្ញមមតបទំ;

ធុវសុភសុខអត្តវិរហិតោ,

មគ្គោ ឥតិ សុញ្ញតោ តេសុ. (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩);

និរោធសុញ្ញានិ វា តីណិ. និរោធោ ច សេសត្តយសុញ្ញោ. ផលសុញ្ញោ វា ហេត្ថ ហេតុ សមុទយមគ្គេសុ ទុក្ខនិរោធានំ អភាវា បកតិវាទីនំ បកតិ វិយ. ហេតុសុញ្ញញ្ច ផលំ ទុក្ខសមុទយានំ, និរោធមគ្គានញ្ច អសមវាយា, ន ហេតុសមវេតំ ហេតុផលំ. ហេតុផលសមវាយវាទីនំ ទ្វិអណុកាទីនិ វិយាតិ អយមេត្ថ សុញ្ញតា.

ញាណកិច្ចតោតិ ឯត្ថ ទុវិធំ សច្ចញាណំ អនុពោធញាណំ, បដិវេធញាណញ្ច. តត្ថ អនុពោធញាណំ លោកិយំ, តំ អនុស្សវាទិវសេន និរោធេ, មគ្គេ ច បវត្តតិ. បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, តំ សច្ចាវពោធបដិបក្ខកិលេសេ ខេបេន្តំ និរោធមារម្មណំ កត្វា កិច្ចតោ ចត្តារិបិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. យំ បនេតំ លោកិយំ, តត្ថ ទុក្ខញាណំ បរិយុដ្ឋានាភិភវនវសេន បវត្តមានំ សក្កាយទិដ្ឋិំ និវត្តេតិ, សមុទយញាណំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ, និរោធញាណំ សស្សតទិដ្ឋិំ, មគ្គញាណំ អកិរិយទិដ្ឋិំ. ទុក្ខញាណំ វា តេសុ ធុវសុភសុខត្តភាវរហិតេសុ ខន្ធេសុ ធុវសុភសុខត្តភាវសញ្ញាសង្ខាតំ ផលេ វិប្បដិបត្តិំ, សមុទយញាណំ ‘‘ឥស្សរបធានកាលសភាវាទីហិ លោកោ បវត្តតី’’តិ អការណេ ការណាភិមានប្បវត្តំ ហេតុម្ហិ វិប្បដិបត្តិំ, និរោធញាណំ អរូបលោកាទីសុ អបវគ្គគ្គាហភូតំ និរោធេ វិប្បដិបត្តិំ, មគ្គញាណំ កាមសុខល្លិកអត្តកិលមថានុយោគប្បភេទេ អវិសុទ្ធិមគ្គេ វិសុទ្ធិមគ្គគ្គាហវសេន បវត្តំ ឧបាយេ វិប្បដិបត្តិំ និវត្តេតិ. ឥទមេត្ថ ញាណកិច្ចំ.

ឧបមាតោ បនេត្ថ ភារោ វិយ ហិ ទុក្ខសច្ចំ ទដ្ឋព្ពំ, ភារាទានមិវ សមុទយសច្ចំ, ភារនិក្ខេបនមិវ និរោធសច្ចំ, ភារនិក្ខេបនុបាយោ វិយ មគ្គសច្ចំ. អបិច រោគតន្និទានតទុបសមភេសជ្ជេហិ, ឱរិមតីរមហោឃបារិមតីរតំសម្បាបកោបាយេហិ ចាតិ ឯវមាទីហិ យថាក្កមំ យោជេត្វាបិ ឯតានិ ឧបមាតោ វេទិតព្ពានិ. អយមេត្ថ ឧបមា. ឯវំ ញេយ្យោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

សច្ចវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.