ធម្មហទយវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ធម្មហទយវិភង្គមាតិកាយ បន បទត្ថាទិតោ វិនិច្ឆយោ បុព្ពេ វុត្តោវ. យស្មា បន ភគវតា ហេដ្ឋា នានានយតោ វិភត្តានញ្ញេវ ខន្ធាយតនាទីនំ ទ្វាទសន្នំ ធម្មកោដ្ឋាសានំ បុន សព្ពសង្គាហិកចតុភូមុប្បត្តិតប្បរិយាបន្នតាទីហិ ទសហិ វារេហិ អបុព្ពនយសហស្សវិភាវកេហិ សព្ពធម្មាធិប្បាយសង្ខាតេហិ ធម្មហទយេហិ វិភាគទស្សនត្ថមេវាយំ វិភង្គោ វុត្តោ, តស្មា វិភង្គនយតោ ចេត្ថ វិនិច្ឆយោ ហោតិ. វិភង្គេ ហិ បឋមំ ‘‘កតិ ខន្ធា’’តិអាទិនា សបុច្ឆកំ ទ្វាទសបទិកំ មាតិកំ និក្ខិបិត្វា ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេនេវ ចតុភូមកសាមញ្ញតោ សព្ពសង្គាហិកវារោ នាម វិភត្តោ, តត្ថ សត្ត ផស្សាទយោ សត្តន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ វសេន វេទិតព្ពា.

ទុតិយោ បន វារោ តេសំ ចតូសុ ភូមីសុ ចតូហិ កោដ្ឋាសេហិ ឧប្បត្តានុប្បត្តិទស្សនវសេន បវត្តោ. តត្ថ បឋមកោដ្ឋាសេ តាវ –

‘‘កាមធាតុយា កតិ ខន្ធា…បេ… កតិ ចិត្តានិ? កាមធាតុយា បញ្ចក្ខន្ធា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, តីណិ សច្ចានិ, ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ, នវ ហេតូ, ចត្តារោ អាហារា, សត្ត ផស្សា, វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា, ចិត្តានី’’តិ –

មាតិកំ និក្ខិបិត្វា វិភត្តា. តត្ថ យស្មា ចតុភូមកាបិ ធម្មា យេភុយ្យេន កាមាវចរសត្តានំ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន កាមាវចរាវ. តេនេត្ថ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិនា ចតុភូមកាបិ វុត្តា. តត្ថុប្បជ្ជនកធម្មា ហេត្ថ អធិប្បេតា, ន តំភូមិបរិយាបន្នាវ. រូបធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯត្ថ ច តីណិ សច្ចានីតិ ឥទំ និរោធសច្ចស្ស ទេសវិនិមុត្តតាយ កត្ថចិ ទេសេ អនិទ្ទិសិតព្ពតោ តំ វជ្ជេត្វា វុត្តំ. ការណសាបេក្ខា ហិ ធម្មា អត្តនោ និស្សយការណភូតំ ទេសំ សមាវសន្តិ អការណស្ស អនិស្សយត្តា, យថា វា កទាចិ ឧបលព្ភមានា ធម្មា កាលនិយតតាយ អត្តនោ សង្ខតត្តំវ សូចេន្តិ. អញ្ញថា ឥតរកាលេសុបិ ភាវស្ស ច បសង្គតោ, ឯតរហិបិ វា អភាវស្ស, ឯវំ ក្វចិ ទេសេ ឧបលព្ភមានាបីតិ គហេតព្ពំ. សព្ពទេសអព្យាបិតា បន អសង្ខតស្ស, សង្ខតស្ស វា អសម្ភវតោ ឯវ នោបបជ្ជតិ, តស្មា ទេសកាលវិនិមុត្តមេវ អសង្ខតន្តិ គហេតព្ពំ.

ទុតិយកោដ្ឋាសេ បន –

‘‘រូបធាតុយា បញ្ចក្ខន្ធា, ឆ អាយតនានិ, នវ ធាតុយោ, តីណិ សច្ចានិ, ចុទ្ទសិន្ទ្រិយានិ, អដ្ឋ ហេតូ, តយោ អាហារា, ចត្តារោ ផស្សា…បេ… ចត្តារិ ចិត្តានី’’តិ –

មាតិកំ និក្ខិបិត្វា វិភត្តា. យស្មា បន រូបីនំ ឃានាទីនំ អភាវេន វិជ្ជមានានិបិ គន្ធាយតនាទីនិ អាយតនាទិកិច្ចំ ន ករោន្តិ, តស្មា តេ វជ្ជេត្វា ‘‘ឆ អាយតនានិ, នវ ធាតុយោ’’តិអាទិ វុត្តំ ន តេសំ អភាវា. កេចិ បន ‘‘រូបលោកេ គន្ធរសា កពឡីការោ អាហារោ ច មហាភូតានញ្ច ផោដ្ឋព្ពកិច្ចតា នត្ថិ, តេនេវ បាឡិយំ ន ឧទ្ធដា’’តិ វត្វា តំ សាធេតុំ ពហុំ ហេតុបដិរូបកំ វត្វា បបញ្ចេន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវាតិ ន គហេតព្ពំ. គន្ធាទីនំ អវិនិព្ភោគត្តា, ផោដ្ឋព្ពត្តា, ធាតុសភាវត្តា ច ឃានាទិត្តយភាវទ្វយសុខទុក្ខទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ, បន ទោមនស្សហេតុកពឡីការាហារឃានាទិត្តយសម្ផស្សាទីនិ ច វជ្ជេត្វា ចុទ្ទសិន្ទ្រិយាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

តតិយកោដ្ឋាសេ បន –

‘‘អរូបធាតុយា ចត្តារោ ខន្ធា, ទ្វេ អាយតនានិ, ទ្វេ ធាតុយោ, តីណិ សច្ចានិ, ឯកាទសិន្ទ្រិយានិ, អដ្ឋ ហេតូ, តយោ អាហារា, ឯកោ ផស្សោ…បេ… ឯកំ ចិត្ត’’ន្តិ –

មាតិកំ និក្ខិបិត្វា វិភត្តា. ឯត្ថ ច ចក្ខុសោតអនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយានម្បិ អភាវា ឯកាទសិន្ទ្រិយានិ វេទិតព្ពានិ.

ចតុត្ថកោដ្ឋាសេ បន –

‘‘អបរិយាបន្នេ ចត្តារោ ខន្ធា, ទ្វេ អាយតនានិ, ទ្វេ ធាតុយោ, ទ្វេ សច្ចានិ, ទ្វាទសិន្ទ្រិយានិ, ឆ ហេតូ, តយោ អាហារា, ឯកោ ផស្សោ…បេ… ឯកំ ចិត្ត’’ន្តិ –

មាតិកំ និក្ខិបិត្វា វិភត្តា. យស្មា ច ឱកាសវសេន វា សត្តុប្បត្តិវសេន វា អបរិយាបន្នធាតុ នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘អបរិយាបន្នធាតុយា’’តិ អវត្វា និព្ពត្តិតលោកុត្តរមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អបរិយាបន្នេ ចត្តារោ ខន្ធា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ ចតូហិ កោដ្ឋាសេហិ ទុតិយោ វារោ វេទិតព្ពោ.

តតិយោ បន វារោ –

‘‘រូបក្ខន្ធោ កាមធាតុបរិយាបន្នោ, ចត្តារោ ខន្ធា សិយា កាមធាតុបរិយាបន្នា, សិយា ន កាមធាតុបរិយាបន្នា’’តិអាទិនា –

ចតូសុ ភូមីសុ ចតូហិ កោដ្ឋាសេហិ តំតំភូមិបរិយាបន្នធម្មទស្សនវសេន បវត្តោ, សោ ច ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន សក្កា ញាតុន្តិ ន វិត្ថារិតោ. តត្ថ ច កាមធាតុបរិយាបន្នោតិ កាមាវចរភាវេន តត្ថ អន្តោគធោ កាមាវចរោតិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ចតុត្ថោ បន វារោ តីសុ ភូមីសុ ចតូហិ កោដ្ឋាសេហិ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជនកានុប្បជ្ជនកធម្មទស្សនវសេន បវត្តោ. តត្ថ បឋមកោដ្ឋាសេ តាវ –

‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ សព្ពេសំ បញ្ចក្ខន្ធា បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ អបរានិ ទស, កស្សចិ នវ, កស្សចិ សត្ត, កស្សចិ ឯកាទស ធាតុយោ…បេ… សត្ត ធាតុយោ. សព្ពេសំ ឯកំ សច្ចំ បាតុភវតិ. កស្សចិ ចុទ្ទសិន្ទ្រិយានិ, កស្សចិ តេរស, កស្សចិ អបរានិ តេរស, កស្សចិ ទ្វាទស, កស្សចិ ទស, កស្សចិ នវ, កស្សចិ អបរានិ នវ, កស្សចិ អដ្ឋ, កស្សចិ អបរានិ អដ្ឋ, កស្សចិ សត្ត, កស្សចិ បញ្ច, កស្សចិ ចត្តារិន្ទ្រិយានិ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ តយោ ហេតូ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ទ្វេ, កស្សចិ អហេតុកា បាតុភវន្តិ. សព្ពេសំ ចត្តារោ អាហារា, ឯកោ ផស្សោ…បេ… ឯកំ ចិត្តំ បាតុភវតី’’តិ –

មាតិកំ និក្ខិបិត្វា វិភត្តា. តត្ថ បដិសន្ធិក្ខណេ កាមាវចរានំ ឱបបាតិកានំ, អាបាយិកានំ, ទេវមនុស្សានំ បរិបុណ្ណាយតនានំ សទ្ទាយតនវជ្ជិតានិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, តានេវ ឯកាទស ធាតុយោ ហោន្តិ. សទ្ទោ ហិ ឯកន្តេន បដិសន្ធិយំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តេសញ្ញេវ បន ជច្ចន្ធានំ ទស, ជច្ចពធិរានំ អបរានិ ទស, ជច្ចន្ធពធិរានំ នវ, គព្ភសេយ្យកានំ រូបគន្ធរសកាយផោដ្ឋព្ពមនោធម្មវសេន សត្ត អាយតនធាតុយោ បាតុភវន្តិ. ឱបបាតិកានំ តិហេតុកានំ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ, ភាវទ្វយេ ឯកំ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ, សោមនស្សុបេក្ខិន្ទ្រិយេសុ ឯកំ, សទ្ធាទីនិ បញ្ចាតិ ចុទ្ទសិន្ទ្រិយានិ, តេសំ ទ្វិហេតុកានំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ វជ្ជេត្វា តេរស, បឋមកប្បិកានំ មនុស្សានំ តិហេតុកានំ ភាវិន្ទ្រិយំ វជ្ជេត្វា អបរានិបិ តេរស, តេសញ្ញេវ ទុហេតុកានំ ទ្វាទស, គព្ភសេយ្យកានំ បន តិហេតុកានំ បុរិមេសុ ចុទ្ទសសុ ចក្ខាទីនិ ចត្តារិ វជ្ជេត្វា ទស, តេសំ ទុហេតុកានំ នវ, ឱបបាតិកានំ អហេតុកានំ បរិបុណ្ណាយតនានំ បុរិមេសុ ចុទ្ទសសុ សទ្ទាទីនិ វជ្ជេត្វា អបរានិ នវ, តេសញ្ញេវ ជច្ចន្ធានំ អដ្ឋ, តថា ពធិរានំ, អន្ធពធិរានំ បន សត្ត, គព្ភសេយ្យកានំ បន អហេតុកានំ កាយមនោភាវជីវិតឧបេក្ខិន្ទ្រិយានិ បញ្ច, តេសញ្ញេវ នបុំសកានំ ចត្តារិ បាតុភវន្តិ. អហេតុកចិត្តេសុ ហិ វិជ្ជមានាបិ ឯកគ្គតា សមាធិន្ទ្រិយតំ ន គច្ឆតិ, មនោវិញ្ញាណធាតុវសេន បន ‘‘ឯកោ ផស្សោ’’តិអាទយោ វេទិតព្ពា.

ទុតិយកោដ្ឋាសេ បន –

‘‘រូបធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ ឋបេត្វា អសញ្ញសត្តានំ ទេវានំ បញ្ចក្ខន្ធា បាតុភវន្តិ. បញ្ចាយតនានិ, បញ្ច ធាតុយោ, ឯកំ សច្ចំ, ទសិន្ទ្រិយានិ, តយោ ហេតូ, តយោ អាហារា, ឯកោ ផស្សោ…បេ… ឯកំ ចិត្ត’’ន្តិ –

មាតិកំ និក្ខិបិត្វា វិភត្តា. តត្ថ ចក្ខុរូបសោតមនោធម្មានំ វសេន បញ្ចាយតនធាតុយោ វេទិតព្ពា. ឯត្ថាបិ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពានំ អគ្គហណេ ការណំ បុព្ពេ វុត្តមេវ. ចក្ខុសោតមនោជីវិតិន្ទ្រិយានិ, សោមនស្សុបេក្ខានំ អញ្ញតរំ, សទ្ធាទីនិ បញ្ចាតិ ទសិន្ទ្រិយានិ វេទិតព្ពានិ.

តតិយកោដ្ឋាសេ បន –

‘‘អសញ្ញសត្តានំ ទេវានំ ឧបបត្តិក្ខណេ ឯកោ ខន្ធោ បាតុភវតិ រូបក្ខន្ធោ, ទ្វេ អាយតនានិ រូបាយតនំ ធម្មាយតនំ, ទ្វេ ធាតុយោ រូបធាតុ ធម្មធាតុ, ឯកំ ទុក្ខសច្ចំ, ឯកំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, អសញ្ញសត្តា ទេវា អហេតុកា, អនាហារា, អផស្សកា…បេ… អចិត្តកា’’តិ –

សនិទ្ទេសមាតិកា និក្ខិត្តា. ឯត្ថ ច រូបម្បិ កិញ្ចាបិ តេសំ អាយតនាទិកិច្ចំ ន ករោតិ, សវិញ្ញាណករូបីសុ បន គហិតត្តា ឥធាបិ គហិតំ. គន្ធាទយោ បន តត្ថ ន គហិតត្តា ឥធាបិ ន គហិតា, នោ អវិជ្ជមានតាយ. ឯកតលវាសិកានំ វា សេសព្រហ្មានំ ចក្ខុវិសយត្តា ឥធាបិ រូបាយតនំ ឧទ្ធដំ, អសញ្ញីនំ បន បញ្ចាយតនានិ, ឯកោ អាហារោ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

ចតុត្ថកោដ្ឋាសេ –

‘‘អរូបធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ ចត្តារោ ខន្ធា, ទ្វេ អាយតនានិ, ទ្វេ ធាតុយោ, ឯកំ សច្ចំ, អដ្ឋិន្ទ្រិយានិ, តយោ ហេតូ, តយោ អាហារា, ឯកោ ផស្សោ…បេ… ឯកំ ចិត្ត’’ន្តិ –

មាតិកាបទានិ និក្ខិបិត្វា វិភត្តា. ឯត្ថ ច មនោជីវិតឧបេក្ខិន្ទ្រិយានិ, សទ្ធាទីនិ បញ្ចាតិ អដ្ឋិន្ទ្រិយានិ វេទិតព្ពានិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឯវំ ចតូហិ កោដ្ឋាសេហិ ចតុត្ថោ វារោ វេទិតព្ពោ.

បញ្ចមោ បន វារោ តេសំ ធម្មានំ ភូមន្តរវសេន ‘‘កាមាវចរធម្មា, ន កាមាវចរា…បេ… បរិយាបន្នា’’តិ ចត្តារោ ទុកេ មាតិកាវសេន និក្ខិបិត្វា វិភជនវសេន បវត្តោ, សោ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថោវ.

ឆដ្ឋោ បន វារោ សម្មុតិទេវឧបបត្តិទេវវិសុទ្ធិទេវេ និទ្ទិសិត្វា មនុស្សទេវគតីសុ ឧប្បាទកកម្មអាយុប្បមាណទស្សនវសេន វុត្តោ. តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – សត្តា ហិ ទានសីលាទិកាមាវចរកុសលំ កត្វា មនុស្សលោកេ ខត្តិយមហាសាលាទិកុលេសុ ចេវ ចាតុមហារាជិកតាវតិំសយាមតុសិតនិម្មានរតិបរនិម្មិតវសវត្តិសង្ខាតេសុ ឆសុ ទេវលោកេសុ ច ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ សិនេរុបព្ពតវេមជ្ឈបរិភណ្ឌបព្ពតតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា យាវ ភូមិ តិរិយំ ចក្កវាឡបព្ពតំ អាហច្ច ឯត្ថន្តរេ បព្ពតអាកាសរុក្ខបថវិនិស្សិតា ចាតុមហារាជចន្ទសូរិយា សព្ពេ ចាតុមហារាជិកា. តតោ ឧទ្ធំ ចក្កវាឡបរិយន្តំ តាវតិំសាទយោ យថាក្កមំ ឧបរូបរិ ឋិតាតិ វេទិតព្ពា. ទេវលោកោបិ បរម្បរចក្កវាឡបព្ពតំ អប្បត្តោ នាម នត្ថិ.

បឋមជ្ឈានំ បន បរិត្តំ ភាវេត្វា ព្រហ្មបារិសជ្ជេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ, មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា ព្រហ្មបុរោហិតេសុ, បណីតំ ភាវេត្វា មហាព្រហ្មេសុ, ឥមេ តយោបិ ជនា បឋមជ្ឈានភូមិយំ ឯកតលេ វសន្តិ. អាយុអាភាទិភេទេន បនេសំ ភេទោ, ឯវំ ឧបរិបិ.

ចតុក្កនយេ បន ទុតិយជ្ឈានំ, បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានញ្ច បរិត្តំ, មជ្ឈិមំ, បណីតញ្ច ភាវេត្វា បរិត្តាភាអប្បមាណាភាអាភស្សរេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ. តតិយជ្ឈានំ បរិត្តាទិវសេន ភាវេត្វា បរិត្តសុភអប្បមាណសុភសុភកិណ្ហេសុ. ចតុត្ថជ្ឈានំ បន ភាវេត្វា អារម្មណមនសិការឆន្ទាធិមុត្តិអាទិនានត្តតោ កេចិ អសញ្ញីសុ, កេចិ វេហប្ផលេសុ, កេចិ អវិហេសុ, អតប្បេសុ, សុទស្សេសុ, សុទស្សីសុ, កេចិ អកនិដ្ឋេសុ, អាកាសានញ្ចាយតនាទីសុ ចតូសុ ច យថាក្កមំ ឧប្បជ្ជន្តិ. តត្ថ ហិ ឯកច្ចេ តិត្ថិយា ‘‘ចិត្តំ និស្សាយ រជ្ជនទុស្សនាទយោ, តន្និទានានិ ច ទុក្ខានិ សមុប្បជ្ជន្តី’’តិ ចិត្តេ ទោសំ ទិស្វា ‘‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានមេត’’ន្តិ សញ្ញាវិរាគំ ជនេត្វា តត្រូបបត្តិយា ឈានំ ភាវេត្វា រូបកាយមត្តា ឋិតា វា និសិន្នា វា និបន្នា វា ហុត្វា និព្ពត្តិត្វា តត្ថេវ បញ្ចកប្បសតានិ តិដ្ឋន្តីតិ វេទិតព្ពា.

អដ្ឋសមាបត្តិលាភីនំ កតរំ ឈានំ វិបច្ចតីតិ? បគុណំ, សព្ពេសុ បគុណេសុ យស្ស វិបាកភូមិំ បត្ថេតិ, តំបត្ថនាយ ច អសតិ យំ មរណសមយេ សមាបជ្ជតិ, តំ, តស្មិម្បិ អសតិ ឧត្តមវសេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ វិបច្ចតិ. សុទ្ធាវាសេសុ ច អវិហាទីសុ អនាគាមិវជ្ជិតា សត្តា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, អនាគាមិនោ បន អសញ្ញីវជ្ជិតព្រហ្មលោកេសុ សព្ពត្ថ ឧប្បជ្ជិតុំ លភន្តិ. សព្ពេសម្បិ ច អរិយានំ តត្រូបបត្តិតោ ឧបរូបបត្តិបិ, ន ហេដ្ឋូបបត្តិ. តេ ហិ បឋមជ្ឈានភូមិយំ និព្ពត្តា អនាគាមិនោ នវ ព្រហ្មលោកេ សោធេត្វា មត្ថកេ វេហប្ផលេសុ ឋិតា បរិនិព្ពន្តិ, ន និវត្តន្តិ អរិយានំ ហេដ្ឋូបបត្តិអភាវា. វេហប្ផលអកនិដ្ឋនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភវា តយោបិ សេដ្ឋភវា នាម. ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ និព្ពត្តា អនាគាមិនោ នេវ ឧទ្ធំ គច្ឆន្តិ, ន អធោ. តត្ថេវ បរិនិព្ពាយន្តិ. មនុស្សលោកេ ច សេខា គិហិភាវេ យាវជីវំ តិដ្ឋន្តិ, ន អសេខា. តេ ហិ អរហត្តំ បត្តទិវសេ បព្ពជន្តិ វា, បរិនិព្ពន្តិ វា. ភុម្មទេវេសុ បន ខីណាសវាបិ យាវជីវំ តិដ្ឋន្តិ. ឆសុ កាមាវចរទេវេសុ សោតាបន្នសកទាគាមិនោវ តិដ្ឋន្តិ, អនាគាមិនោ បន តទហេវ រូបភវំ គន្តុំ វដ្ដតិ ខីណាសវេន បរិនិព្ពាតុន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវំ ឥមាសុ សត្តវីសតិយា ភូមីសុ បរិយាបន្នមនុស្សទេវព្រហ្មលោកេសុ និព្ពត្តសត្តេសុ មនុស្សានំ តាវ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេវ វស្សសតំ អាយុប្បមាណំ, អប្បំ វា ភិយ្យោ. អាបាយិកានំ, ភុម្មទេវានញ្ច កទាចិ អាយុបរិច្ឆេទោ នត្ថិ, កម្មមេវ បមាណំ. តេ ហិ សត្តាហេនបិ មរន្តិ, កប្បម្បិ តិដ្ឋន្តីតិ.

ចាតុមហារាជិកានំ បន មានុសកានិ បញ្ញាស វស្សានិ ឯកំ រត្តិន្ទិវំ, តាយ រត្តិយា តិំស រត្តិយោ មាសោ, តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិយោ សំវច្ឆរោ, តេន សំវច្ឆរេន ទិព្ពានិ បញ្ចវស្សសតានិ អាយុប្បមាណំ. តានិ មនុស្សគណនាយ នវុតិវស្សសតសហស្សានិ ហោន្តិ. តាវតិំសានំ មានុសកំ វស្សសតំ ឯកំ រត្តិន្ទិវំ កត្វា ឯវមាគតំ ទិព្ពំ វស្សសហស្សំ. ឯវំ យាមាទីនំ វស្សគណនញ្ច ទិគុណំ កត្វា ហេដ្ឋិមតោ ទិគុណចតុគ្គុណំ អាយុប្បមាណំ វេទិតព្ពំ.

ព្រហ្មេសុ បន ព្រហ្មបារិសជ្ជានំ កប្បស្ស តតិយោ ភាគោ អាយុប្បមាណំ, ព្រហ្មបុរោហិតានំ ឧបឌ្ឍកប្បោ, មហាព្រហ្មានំ ឯកោ កប្បោ, បរិត្តាភានំ ទ្វេ កប្បាតិ ឯវំ ឧបរូបរិ ទិគុណំ កត្វា យាវ សុភកិណ្ហា យោជេតព្ពំ. សុភកិណ្ហានំ ហិ ចតុសដ្ឋិកប្បំ អាយុប្បមាណំ, អសញ្ញីនំ, វេហប្ផលានញ្ច បញ្ចកប្បសតានិ, អវិហានំ កប្បសហស្សន្តិ ឧបរូបរិ ទិគុណវសេន យាវ អកនិដ្ឋា យោជេតព្ពំ. អកនិដ្ឋានំ ហិ សោឡសកប្បសហស្សានិ, អរូបានំ ចតុន្នំ យថាក្កមំ វីសតិ, ចត្តារិ, សដ្ឋិ, ចតុរាសីតិ កប្បសហស្សានិ អាយុប្បមាណន្តិ.

ឧក្ខិត្តា បុញ្ញតេជេន, កាមរូបគតិំ គតា;

ភវគ្គតម្បិ សម្បត្តា, បុនាគច្ឆន្តិ ទុគ្គតិំ.

តាវ ទីឃាយុកា សត្តា, ចវន្តិ អាយុសង្ខយា;

នត្ថិ កោចិ ភវោ និច្ចោ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា.

តស្មា ហិ ធីរា និបកា, និបុណា អត្ថចិន្តកា;

ជរាមរណមោក្ខាយ, ភាវេន្តិ មគ្គមុត្តមំ.

ភាវយិត្វា សុចិំ មគ្គំ, និព្ពានោគធគាមិនំ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, បរិនិព្ពន្តិ អនាសវាតិ. (វិភ. ១០២៩);

អយំ ឆដ្ឋវារេ នយោ.

សត្តមោ បន វារោ តេសំ ខន្ធាទីនំ អភិញ្ញេយ្យាទិភាវវិភាវនវសេន បវត្តោ. តត្ថ ហិ –

‘‘រូបក្ខន្ធោ អភិញ្ញេយ្យោ, បរិញ្ញេយ្យោ, ន បហាតព្ពោ, ន ភាវេតព្ពោ, ន សច្ឆិកាតព្ពោ. ចត្តារោ ខន្ធា អភិញ្ញេយ្យា បរិញ្ញេយ្យា, សិយា បហាតព្ពា, សិយា ភាវេតព្ពា, សិយា សច្ឆិកាតព្ពា, សិយា ន បហាតព្ពា ន ភាវេតព្ពា ន សច្ឆិកាតព្ពា’’តិអាទិនា –

ទ្វាទសបិ កោដ្ឋាសា វិត្ថារតោ វិភត្តា. តត្ថ លក្ខណបរិគ្គាហិកាយ បញ្ញាយ ខន្ធាទយោ សព្ពេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា. ញាតតីរណបហានបរិញ្ញាសុ យថាយោគំ យាយ កាយចិ បរិញ្ញាយ វសេន សព្ពេបិ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា. លោកុត្តរធម្មាបិ ញាតបរិញ្ញេយ្យាវ. អកុសលា បន បហាតព្ពា. មគ្គោ ភាវេតព្ពោ, ផលំ, និព្ពានញ្ច សច្ឆិកាតព្ពំ. តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ញាតតីរណវសេន បរិញ្ញេយ្យោ. វិបស្សនាវិសយេ ហិ សព្ពំ តីរណបរិញ្ញាយ បរិញ្ញេយ្យន្តិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អភិញ្ញេយ្យាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

អដ្ឋមោ បន វារោ តេសំ សារម្មណតាវិភាវនវសេន បវត្តោ, នវមោ បនេសំ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតេសុ សង្គហទស្សនវសេន. ទសមោ កុសលត្តិកាទីហិ សរណទុកបរិយោសានេហិ តិកទុកេហិ វិភាគទស្សនវសេន បវត្តោ, តេបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយាវាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បនេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពត្ថ វិភង្គបាឡិអដ្ឋកថាសុ (វិភ. ៩៧៨ អាទយោ; វិភ. អដ្ឋ. ៩៧៨ អាទយោ) គហេតព្ពោតិ.

ធម្មហទយវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មោហវិច្ឆេទនិយា អភិធម្មមាតិកត្ថវណ្ណនាយ

វិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.