ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គមាតិកាយ បនាយំ និក្ខេបបរិច្ឆេទេន សទ្ធិំ អត្ថតោ វិនិច្ឆយោ. មាតិកាយ ហិ អាទិតោ តាវ – ជាតិមទោតិអាទយោ តេសត្តតិ ឯកកា និក្ខិត្តា, តតោ កោធោ ច ឧបនាហោ ចាតិអាទយោ អដ្ឋារស ទុកា, អកុសលមូលាទយោ បញ្ចតិំស តិកា, អាសវចតុក្កាទយោ ចុទ្ទស ចតុក្កា, ឱរម្ភាគិយសំយោជនាទយោ បន្នរស បញ្ចកា, វិវាទមូលាទយោ ចុទ្ទស ឆក្កា, អនុសយាទយោ សត្ត សត្តកា, កិលេសវត្ថុអាទយោ អដ្ឋ អដ្ឋកា, អាឃាតវត្ថុអាទយោ នវ នវកា, កិលេសវត្ថុអាទយោ សត្ត ទសកា, ឆន្នំ អដ្ឋារសកានំ វសេន អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ ច យថាក្កមំ និក្ខិបិត្វា អន្តេ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលសុត្តេ អតិទស្សិតានីតិ សព្ពានិបិ តេសដ្ឋិអធិកានិ អដ្ឋកិលេសសតានិ និក្ខិត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. អយំ តាវ និក្ខេបបរិច្ឆេទោ.

អត្ថតោ បន ‘‘ជាតិមទោ’’តិអាទីសុ ជាតិឧច្ចាកុលីនតំ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយាទីនំ ចតុន្នម្បិ វណ្ណានំ អហំ ឧត្តមជាតិកោ, ឥមេ ន ឧត្តមជាតិកា’’តិ ឯវំ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនវសេន ឧប្បន្នោ មជ្ជនាការប្បវត្តោ មានោ ជាតិមទោ នាម. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អាទិច្ចគោត្តកស្សបគោត្តាទិឧត្តមគោត្តំ និស្សាយ គោត្តមទោ. និរាពាធតំ, យោព្ពញ្ញំ, ‘‘ចិរំ សុខំ ជីវិំ ជីវាមិ ជីវិស្សាមី’’តិ ឯវំ ជីវិតំ, ពហុលាភញ្ច និស្សាយ យថាក្កមំ អារោគ្យមទាទយោ វុត្តា. សុកតបណីតបច្ចយលាភំ, មាននវន្ទនាទិគរុការំ មញ្ញេវ បមុខំ កត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, បរិវារេត្វា គច្ឆន្តីតិ ឯវំ បុរេក្ខារំ, មហាបរិវារំ, សុចិបរិវារញ្ច និស្សាយ យថាក្កមំ សក្ការមទាទយោ ច វេទិតព្ពា. ភោគោ បន កិញ្ចាបិ លាភគ្គហណេនេវ គហិតោ, និហិតធនវសេន បនេត្ថ លាភោ វេទិតព្ពោ, ‘‘អន្នបានវត្ថាភរណមាលាគន្ធាទិឧបភោគសមិទ្ធិវសេនាបិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិបិ វទន្តិ. សរីរវណ្ណំ, គុណវណ្ណញ្ច និស្សាយ វណ្ណមទោ. ពាហុសច្ចំ, បដិភានំ, ‘‘វណ្ណំ ពុទ្ធវំសំ រាជវំសំ ជនបទវំសំ គាមវំសំ រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទំ នក្ខត្តមុហុត្តយោគំ ជានាមី’’តិ ឯវំ រត្តញ្ញុតំ វា និស្សាយ យថាក្កមំ សុតមទាទយោ ច វេទិតព្ពា. ជាតិបិណ្ឌបាតិកតំ, អនវញ្ញាតតំ, ឥរិយាបថបាសាទិកតំ, មហិទ្ធិកតញ្ច និស្សាយ យថាក្កមំ បិណ្ឌបាតិកមទាទយោ. កិញ្ចាបិ បរិវារ-គ្គហណេន យសោ គហិតោ. បរិវារស្ស បន សវសវត្តកភាវេន បត្ថដតំ កិត្តិយសញ្ញេវ វា និស្សាយ យសមទោ. បរិសុទ្ធសីលំ, ឧបចារប្បនាឈានំ, សិប្បកោសល្លំ, សរីរស្ស អារោហសម្បទំ, បរិណាហសម្បទំ, អនូននិទ្ទោសអង្គបច្ចង្គតាយ សរីរបារិបូរិញ្ច និស្សាយ សីលមទាទយោ វេទិតព្ពា.

ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេន សវត្ថុកំ មានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អវត្ថុកមេវ សាមញ្ញតោ មានំ ទស្សេន្តោ ‘‘មទោ’’តិ អាហ. បមាទោតិអាទីសុ បញ្ចកាមគុណេសុ ចិត្តវោស្សគ្គសង្ខាតោ សុចរិតាសេវនាយ, ទុច្ចរិតសេវនាយ ច ហេតុភូតោ បមជ្ជនាការប្បវត្តោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ បមាទោ នាម, ស្វាយំ សតិវោស្សគ្គលក្ខណោ. វាតភរិតភត្តា វិយ មាតាបិតូសុបិ អនោណតភាវសង្ខាតោ កក្ខឡមានោ ថម្ភោ នាម, ស្វាយំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធុមាតភាវលក្ខណោ. អញ្ញេសំ គេហាទិឧបករណសម្បទំ, វិជ្ជាសម្បទំ វា ទិស្វា តទ្ទិគុណសមារម្ភនវសប្បវត្តោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ សារម្ភោ នាម. គន្ថោបិ ហិ សារម្ភវសេន ឧគ្គហេតុំ ន វដ្ដតិ, អកុសលមេវ ហោតិ. ស្វាយំ ករណុត្តរិយលក្ខណោ.

អត្រ អត្រ វិសយេ ឥច្ឆា អស្សាតិ អត្រិច្ឆោ, បុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ អត្រិច្ឆតា. ឯវំ មហិច្ឆតាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យំ យំ លទ្ធំ, តេន តេន អសន្តុស្សិត្វា អបរស្ស អបរស្ស បត្ថនាវសេន បវត្តោ លោភោ អត្រិច្ឆតា. យាយ អត្តនា លទ្ធំ បណីតម្បិ លាមកំ វិយ ខាយតិ, បរេន លទ្ធំ លាមកម្បិ បណីតំ វិយ ខាយតិ. សាយំ អបរាបរលាភបត្ថនាលក្ខណា. សន្តគុណវិភាវនាវសប្បវត្តោ ចេវ តទុប្បន្នេហិ អតិមហន្តេហិបិ វត្ថូហិ អសន្តុស្សនាការប្បវត្តោ ច លោភោ មហិច្ឆតា. យាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ បច្ចយេហិ ទុប្បូរោ អគ្គិ វិយ ឧបាទានេន, សមុទ្ទោ វិយ ច ឧទកេន. យា ចាយំ សន្តគុណសម្ភាវនតា, បដិគ្គហណេ ច បរិភោគេ ច អមត្តញ្ញុតា, ឯតំ មហិច្ឆតាលក្ខណំ.

អសន្តានំ បន សទ្ធាសីលានំ, មគ្គផលាទីនញ្ច លោកិយលោកុត្តរានំ គុណានំ វិភាវនាវសប្បវត្តោ ចេវ តទុប្បន្នេហិ អតិមហន្តេហិបិ បច្ចយេហិ អសន្តុស្សនាការប្បវត្តោ ច លោភោ បាបិច្ឆតា. យា ចាយំ អសន្តគុណសម្ភាវនតា, បដិគ្គហណេ ច បរិភោគេ ច អមត្តញ្ញុតា ឯតំ បាបិច្ឆតាលក្ខណំ.

សិង្គន្តិ វិជ្ឈនដ្ឋេន សិង្គំ, នាគរិកភាវសង្ខាតស្ស កិលេសសិង្គស្សេតំ អធិវចនំ, តំ អត្ថតោ សិង្គារករណវសប្បវត្តោ លោភោវ. តិន្តិណន្តិ ខីយនំ, តំ អត្ថតោ និវាសដ្ឋានេ សុនខានំ វិយ អញ្ញមញ្ញំ សត្តានំ ‘‘តវ សន្តកំ, មម សន្តក’’ន្តិ ខិយ្យនាការប្បវត្តោ ទោសោវ. ចាបល្យន្តិ ចបលតា, តំ បត្តចីវរាទិបរិក្ខារានំ, អត្តភាវស្ស ច មណ្ឌនវិភូសនកេឡាយនវសប្បវត្តោ រាគោវ, យេន សមន្នាគតោ ជិណ្ណោបិ ទហរោ វិយ ហោតិ. អសភាគវុត្តីតិ វិសភាគវុត្តិ វិសភាគកិរិយា, សា គរុដ្ឋានិយេសុបិ អនាទរវសេន វិបច្ចនីកគ្គាហិតាវសប្បវត្តោ ទោសោវ, យាយ សមន្នាគតោ គិលានេបិ មាតាបិតុអាចរិយុបជ្ឈាយាទិកេ ន ឱលោកេតិ, តេហិ សទ្ធិំ លាភសក្ការការណា កលហំ ករោតិ, តេសុ ហិរោត្តប្បំ, ចេតិយាទីសុ ចិត្តីការញ្ច ន បច្ចុបដ្ឋបេតិ. អរតីតិ បន្តេសុ សេនាសនេសុ, សមថវិបស្សនាសុ ច អនភិរមណា ឧក្កណ្ឋិតតា, សា តថាបវត្តោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ. តន្ទីតិ អាលស្យំ. វិជម្ភិតាតិ កាយស្ស អានមនាទិអាការេន ផន្ទនា វិជម្ភនា. ភត្តសម្មទោតិ ភត្តមុច្ឆាយ កាយស្ស អកម្មញ្ញតា. ចេតសោ ច លីនត្តន្តិ ចិត្តសង្កោចោ. អត្ថតោ បនេតានិ សព្ពានិបិ ថិនមិទ្ធវសេន ចិត្តស្ស គិលានាការោវ.

កុហនាតិអាទីសុ លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស តេន តេន ឧបាយេន វិម្ហាបនា កុហនា នាម. សា តិវិធា បច្ចយបដិសេវនសាមន្តជប្បនឥរិយាបថសណ្ឋាបនវសេន. តត្ថ ចីវរាទីហិ និមន្តិតស្ស តទត្ថិកស្សេវ សតោ បាបិច្ឆតំ និស្សាយ បដិក្ខិបនេន, តេ ច គហបតិកេ អត្តនិ សុប្បតិដ្ឋិតសទ្ធេ ញត្វា បុន តេសំ ‘‘អហោ អយ្យោ អប្បិច្ឆោ ន កិញ្ចិ បដិគ្គណ្ហិតុំ ឥច្ឆតិ, សុលទ្ធំ វត នោ អស្ស, សចេ អប្បមត្តកំ កិញ្ចិ បដិគ្គណ្ហេយ្យា’’តិ នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ បណីតានិ ចីវរាទីនិ ឧបនាមេន្តានំ តទនុគ្គហកាមតញ្ញេវ អាវិកត្វា បដិគ្គហណេន ច តតោ បភុតិ អបិ សកដភារេហិ ឧបនាមនហេតុភូតំ វិម្ហាបនំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតា កុហនា នាម. បាបិច្ឆស្សេវ បន សតោ ‘‘យោ ឯវរូបំ ចីវរំ ធារេតិ, សោ សមណោ មហេសក្ខោ’’តិអាទិនា ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមបរិទីបនវាចាយ តថា តថា វិម្ហាបនំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតា កុហនា នាម. បាបិច្ឆស្សេវ បន សតោ សមាហិតស្សេវ សម្ភាវនាធិប្បាយកតេន បណិធាយ សណ្ឋបិតេន គមនាទិឥរិយាបថេន វិម្ហាបនំ ឥរិយាបថសណ្ឋបនសង្ខាតា កុហនា នាម.

អាលបនាតិអាទិនា បន វុត្តបច្ចយបដិសំយុត្តា វាចាយេវ ទស្សិតា. អនុប្បិយភាណិតា, ចាដុកម្យតា, មុគ្គសូប្យតា, បារិភដយតា ច អាលបនា នាម. តត្ថ អាលបនាតិអាទិតោវ លបនា. អនុប្បិយភាណិតាតិ សច្ចានុរូបំ, ធម្មានុរូបំ វា អនបលោកេត្វា បុនប្បុនំ បិយភណនំ. ចាដុកម្យតាតិ នីចវុត្តិតា, អត្តានំ ហេដ្ឋតោ ឋបេត្វា បវត្តនំ. មុគ្គសូប្យតាតិ មុគ្គសូបសទិសតា, អបក្កមុគ្គសទិសេន អប្បសច្ចេន សមន្នាគតវចនតា. បារិភដយតាតិ កុលទារកានំ អង្កេន បរិហរណាទិកំ បរិភដស្ស កិច្ចំ. ឯវមយំ សព្ពោបិ កិរិយាភេទោ ‘‘លបនា’’ត្វេវ វុច្ចតិ. បរេសំ បន បច្ចយទានសញ្ញាជនកំ កាយវចីកម្មំ នេមិត្តិកតា នាម, យា ‘‘បរិកថោភាសនិមិត្តកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ. អក្កោសនវម្ភនគរហណាទីហិ យថា ទាយកោ អវណ្ណំ ភាយតិ, ឯវំ តំ និប្បីឡនំ និប្បេសិកតា នាម. អយំ ហិ យស្មា វេឡុបេសិកាយ វិយ អព្ភង្គំ ឥមាយ បរស្ស គុណំ និប្បេសេតិ និបុញ្ឆតិ, យស្មា វា គន្ធជាតំ បិសិត្វា គន្ធមគ្គនា វិយ បរគុណេ និប្បិសិត្វា វិចុណ្ណេត្វា ឯសា លាភមគ្គនា ហោតិ, តស្មា ‘‘និប្បេសិកតា’’តិ វុច្ចតិ. ឯកស្មិំ បន កុលេ លទ្ធាមិសំ អញ្ញត្ថ ទានវសេន លាភេន លាភស្ស បត្ថនា លាភេន លាភំ និជិគីសនា នាម. ឥមេ ច កុហនាទយោ បញ្ចបិ តថា តថា បវត្តា លោភាទិអកុសលចិត្តុប្បាទាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទយោ ទ្វាទស មានា ហេដ្ឋា សំយោជនគោច្ឆកេ វុត្តានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យាវ. តត្ថ ច អាទិតោ តយោ មានា បុគ្គលំ អនិស្សាយ ជាតិគោត្តរូបភោគសិប្បសុតាទិមានវត្ថុវសេនេវ កថិតា, តតោ បរំ បន នវ មានា សេយ្យសទិសហីនបុគ្គលេ និស្សាយ កថិតា.

ឯវមេតេហិ ទ្វាទសហិ បទេហិ សវត្ថុកេ មានេ កថេត្វា ឥទានិ អវត្ថុកំ ទស្សេតុំ ‘‘មានោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តតោ បរំ អតិមានោតិអាទីសុ ‘‘ជាតិអាទីហិ មយា សទិសោ នត្ថី’’តិ អតិក្កមិត្វា មញ្ញនាវសេន បវត្តោ មានោ អតិមានោ នាម. ‘‘ឥមេ មយា បុព្ពេ សទិសា, ឥទានិ អហំ សេដ្ឋោ, ឥមេ ហីនតរា’’តិ ឧប្បន្នោ មានោ ភារាតិភារោ វិយ មានាតិមានោ នាម. អត្តានំ បន អវមញ្ញនាវសេន បវត្តោ មានោ ឱមានោ នាម, សោ ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ បវត្តហីនមានសទិសោវ. អនធិគតេសុ អរិយធម្មេសុ ‘‘អធិគតា មយា’’តិ ឧប្បន្នោ មានោ អធិកមានត្តា អធិមានោ នាម, អយំ បន សោតាបន្នាទិអរិយសាវកានំ ‘‘អហំ សកទាគាមី’’តិអាទិនា ន ឧប្បជ្ជតិ តេសំ មគ្គផលនិព្ពានបហីនកិលេសាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណេន អរិយគុណបដិវេធេ និក្កង្ខត្តា. ទុស្សីលស្ស បន ន ឧប្បជ្ជតេវ, សីលវតោបិ បរិច្ចត្តកម្មដ្ឋានស្ស ន ឧប្បជ្ជតិ, បរិសុទ្ធសីលស្សេវ បន សុទ្ធសមថលាភិនោ, សុទ្ធវិបស្សនាលាភិនោ, តទុភយលាភិនោ វា ឧប្បជ្ជតិ. តេសុ តទុភយលាភី អរហត្តេ ឯវ អធិមញ្ញិត្វា បតិដ្ឋាតិ សុវិក្ខម្ភិតកិលេសត្តា, បរិមទ្ទិតសង្ខារត្តា ច, ឥតរេ សោតាបន្នាទីសុបីតិ វេទិតព្ពា. បញ្ចសុ បន ខន្ធេសុ ‘‘អហមស្មី’’តិអាទិនា បវត្តោ មានោ អស្មិមានោ នាម. បាបកេន បន បរូបឃាតកេន កម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានាទិនា អត្តានំ សេយ្យាទិតោ ជប្បនវសេន បវត្តោ មានោ មិច្ឆាមានោ នាម.

ញាតិវិតក្កោតិអាទីសុ ‘‘មយ្ហំ ញាតកា សុខជីវិនោ សម្បត្តិយុត្តា’’តិ ឯវំ គេហសិតបេមេន ញាតកេ ឧទ្ទិស្ស ឧប្បន្នោ វិតក្កោ ញាតិវិតក្កោ នាម, ‘‘ញាតកា ខយំ គតា វយំ គតា សទ្ធា បសន្នា’’តិអាទិនា បន នេក្ខម្មសិតោ ញាតិវិតក្កោ នាម ន ហោតិ. ឯវំ ជនបទវិតក្កេបិ, តស្ស បន ‘‘អម្ហាកំ ជនបទោ សុភិក្ខោ សុន្ទរោ’’តិអាទិនា បវត្តិអាការោ វេទិតព្ពោ. អមរត្ថាយ វិតក្កោ, អមរោ វា វិតក្កោតិ អមរវិតក្កោ. តត្ថ យោ ឧក្កុដិកប្បធានាទីហិ ទុក្ខេ និជ្ជិណ្ណេ សម្បរាយេ អត្តា សុខី អមរោ ហោតីតិ ឯវំ បវត្តោ, សោ អមរត្ថាយ វិតក្កោ នាម. យោ បន ទិដ្ឋិគតិកស្ស ឯកស្មិំ បក្ខេ អសណ្ឋហិត្វា ‘‘ឯវម្បិ មេ នោ, តថាបិ មេ នោ, អញ្ញថាបិ មេ នោ’’តិអាទិនា អមរមច្ឆោ វិយ គហេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ បវត្តោ, សោ អមរោ វិតក្កោ នាម. តំ ទុវិធម្បិ ឯកតោ កត្វា ឥធ ‘‘អមរវិតក្កោ’’តិ វុត្តោ.

អនុទ្ទយតា បតិរូបកេន បន គិហីហិ សហសោកិសហនន្ទិតាទិវសេន គេហសិតបេមេន យុត្តោ បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ នាម. លាភេន ចេវ សក្ការេន ច កិត្តិសទ្ទេន ច សទ្ធិំ អារម្មណករណវសេន យុត្តោ គេហសិតោ វិតក្កោ លាភសក្ការសិលោកបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ នាម, តស្ស បន ‘‘អហោ វត មេ លាភាទយោ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា បវត្តិអាការោ វេទិតព្ពោ. ‘‘អហោ វត មំ បរេ ន អវជានេយ្យុ’’ន្តិ ឧប្បន្នោ គេហសិតោ វិតក្កោ អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ នាម. ឯកកំ.

ទុកាទីសុ កោធាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថេ វជ្ជេត្វា អវសេសានញ្ញេវ វណ្ណនា ហោតិ. តត្ថ ទុកេសុ តាវ ឧបនាហោតិអាទីសុ បុព្ពភាគេ កោធោ ‘‘អក្កោច្ឆិម’’ន្តិអាទិនា អាសេវនេន អបរកាលេ វេរចិត្តេ ទឡ្ហតរំ អាពទ្ធោ ឧបនាហោ នាម, យេន សមន្នាគតោ វេរំ និស្សជ្ជិតុំ ន សក្កោតិ វសាតេលមក្ខិតបិលោតិកា វិយ, សោធិយមានម្បិស្ស ចិត្តំ ន បរិសុជ្ឈតិ, ស្វាយំ វេរុបនិពន្ធនលក្ខណោ.

បរគុណំ បន វិនាសេត្វា តត្ថ ទោសមក្ខនវសេន បវត្តោ កោធោ មក្ខោ នាម. អយំ ហិ បឋមតរំ អត្តនោ ចិត្តំ គូថោ វិយ គូថគ្គាហកំ ហត្ថំ មក្ខេតិ, បច្ឆា បរន្តិ ‘‘មក្ខោ’’តិ វុត្តោ, ស្វាយំ បរគុណមក្ខនលក្ខណោ. បឡាសេតីតិ បឡាសោ, បរស្ស គុណេ ទស្សេត្វា អត្តនោ គុណេហិ សមេ ករោតីតិ អត្ថោ. តថាបវត្តោ លោភោ, ស្វាយំ យុគគ្គាហលក្ខណោ.

ទ្វារត្តយេបិ វិជ្ជមានស្សេវ ទោសស្ស បដិច្ឆាទនតោ ចក្ខុមោហនមាយា វិយាតិ មាយា, សា កតទោសបដិច្ឆាទនលក្ខណា. សឋស្ស ភាវោ, កម្មំ វា សាឋេយ្យំ, កេរាដិយំ, តំ អវិជ្ជមានគុណប្បកាសនលក្ខណំ.

អនជ្ជវាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តអជ្ជវាទិបដិបក្ខអកុសលវសេន វេទិតព្ពា. អជ្ឈត្តសំយោជនន្តិអាទីសុ អជ្ឈត្តន្តិ កាមភវោ, តត្ថ សត្តេ ពន្ធនវសេន បវត្តានិ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនានិ អជ្ឈត្តសំយោជនំ នាម. ពហិទ្ធាតិ រូបារូបភវោ. តត្ថ ពន្ធនវសេន បវត្តានិ បញ្ច ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ ពហិទ្ធាសំយោជនំ នាម. កាមភវេ ហិ សត្តានំ អាលយោ ពហុកោ, ន ឥតរេសុ, តស្មា សោ អជ្ឈត្តំ ឥតរេ ច ពហិទ្ធាតិ វេទិតព្ពា. ទុកំ.

តិកេសុ បន លោភាទីនិ តីណិ អកុសលមូលានិ នាម. កាមព្យាបាទវិហិំសាសម្បយុត្តា វិតក្កា តយោ អកុសលវិតក្កា នាម. តេ ឯវ សញ្ញាសីសេន តិស្សោ អកុសលសញ្ញា. សភាវដ្ឋេន តិស្សោ អកុសលធាតុយោតិ ច វុច្ចន្តិ. កាយវចីមនោទុច្ចរិតានិ តីណិ ទុច្ចរិតានិ នាម, តានិ ទ្វារត្តយប្បវត្តានំ បាណាតិបាតាទីនំ, សព្ពាកុសលានំ វា វសេន យោជេតព្ពានិ. សុត្តន្តបរិយាយេន បន ទិដ្ឋាសវវជ្ជិតា កាមាសវាទយោ តយោ អាសវា នាម. សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសា តីណិ សំយោជនានិ នាម.

កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា ច តិស្សោ តណ្ហា នាម. តត្ថ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវតណ្ហា, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ វិភវតណ្ហា, អវសេសា បន សព្ពាបិ តណ្ហា កាមតណ្ហា. កាមធាតុបដិសំយុត្តោ វា រាគោ កាមតណ្ហា, រូបារូបធាតុបដិសំយុត្តោ ភវតណ្ហា, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ វិភវតណ្ហាតិ វេទិតព្ពា. កាមតណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា ច អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា នាម. រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និរោធតណ្ហា ច បុន អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា នាម. តត្ថ និរោធតណ្ហាតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ. កាមេសនា ភវេសនា ព្រហ្មចរិយេសនា ច តិស្សោ ឯសនា នាម. តត្ថ ព្រហ្មចរិយេសនាតិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិសង្ខាតព្រហ្មចរិយស្ស គវេសនា. ‘‘សេយ្យោហមស្មីតិ វិធា, សទិសោហមស្មីតិ វិធា, ហីនោហមស្មីតិ វិធា’’តិ ឯវំ វុត្តមានវិធា តិស្សោ វិធា នាម. មានោ ហិ សេយ្យាទិវសេន វិទហនតោ មញ្ញនតោ ‘‘វិធា’’តិ វុច្ចតិ. ជាតិជរាមរណានិ បដិច្ច ឧប្បន្នានិ ភយានិ តីណិ ភយានិ នាម. ‘‘អតីតំ វា អទ្ធានំ អារព្ភា’’តិអាទិនា វុត្តានិ តីណិ, ពុទ្ធាទីសុ កង្ខនវិចិកិច្ឆនវសេន បវត្តា តិស្សោ អវិជ្ជា តីណិ តមានិ នាម. វិចិកិច្ឆាសីសេន តស្ស វិភង្គេ តំសម្បយុត្តា អវិជ្ជាវ វុត្តា, តស្សា ឯវ បដិច្ឆាទកត្តេនបិ តមភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យំ កិញ្ចិ បន សត្តស្ស សុខាទិកំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សព្ពំ បុព្ពេកតហេតូតិ ឯកំ តិត្ថាយតនំ, ឥស្សរនិម្មានហេតូតិ ទុតិយំ, អហេតុអប្បច្ចយាតិ តតិយន្តិ ឥមានិ តីណិ តិត្ថាយតនានិ នាម. តត្ថ បឋមវាទី កុសលាកុសលកិរិយឧតុចិត្តាហារាទិកំ, គតិឧបធិអាទិកំ, សប្បុរិសូបនិស្សយសទ្ធម្មស្សវនាទិកញ្ច សព្ពំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នំ បដិក្ខិបិត្វា ឯកំ កម្មវិបាកមេវ សម្បដិច្ឆតិ, ឥតរេ បន ទ្វេបិ សព្ពំ ហេតុំ បដិក្ខិបិត្វា ឥស្សរហេតុកំ, អហេតុកញ្ច សម្បដិច្ឆន្តិ, តេសំ តិណ្ណំ វាទានំ វសេនេវ បយោជនាភាវាទិតោ យថានុរូបំ ទោសោ ញាតព្ពោ. គន្ថវិត្ថារភយេន បនេត្ថ ន វិត្ថារយិម្ហ.

រាគទោសមោហា បន តយោ បលិពោធដ្ឋេន កិញ្ចនា នាម. តេ ឯវ ហិ កិលេសដ្ឋេន អង្គណានិ, មលីនភាវករណដ្ឋេន មលានិ, បក្ខលនបាតហេតុតោ វិសមានិ ច ហោន្តិ. បាណាតិបាតាទីនិ កាយវចីមនោវិសមានិ អបរានិបិ តីណិ វិសមានិ នាម. រាគទោសមោហា អនុទហនដ្ឋេន តយោ អគ្គី, កសដនិរោជដ្ឋេន កសាវា ច ហោន្តិ. បាណាតិបាតាទីនិ កាយកសាវាទយោ បន អបរេបិ តយោ កសាវា នាម. អស្សាទទិដ្ឋិត្តិកេ កាមបរិភោគេ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ ឯវំ បវត្តា សស្សតទិដ្ឋិ អស្សាទទិដ្ឋិ នាម. វីសតិវត្ថុកា បន អត្តទិដ្ឋិ អត្តានំ អនុគតត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ នាម. តស្សា បន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ សមនុបស្សតី’’តិ ឯវំ រូបក្ខន្ធេ ចតស្សោ ទិដ្ឋិយោ. ឯវំ សេសក្ខន្ធេសុបីតិ វីសតិវត្ថុកតា វេទិតព្ពា.

តត្ថ ច រូបំ អត្តតោទិអាទិនា បញ្ចក្ខន្ធេ អត្តតោ គហណវសេន បវត្តា បញ្ច ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសា បន សស្សតទិដ្ឋិយោតិ វេទិតព្ពា. ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តា បន នត្ថិកទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ នាម, លាមកទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. អរតិត្តិកេ បាណិលេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ សត្តានំ វិហិំសនា វិហេសា នាម. ទ្វារត្តយប្បវត្តអកុសលធម្មស្ស ចរិយា អធម្មចរិយា នាម. ទោវចស្សតាតិកេ សាវ កាមព្យាបាទវិហិំសាសញ្ញា នានារម្មណេសុ បវត្តិតោ, នានាភូតត្តា ច នានត្តសញ្ញា នាម. ឧទ្ធច្ចត្តិកេ កុសីតស្ស ភាវោ កោសជ្ជំ, បមាទោវ. អនាទរិយត្តិកេ ឱវាទស្ស អនាទិយនវសប្បវត្តោ កោធោ អនាទរិយំ នាម. អស្សទ្ធិយត្តិកេ រតនត្តយកម្មផលានំ អសទ្ទហនវសប្បវត្តា អកុសលធម្មា អស្សទ្ធិយំ នាម. បញ្ចវិធមច្ឆរិយវសេន ‘‘ទេហី’’តិ វចនស្ស អជាននា អវទញ្ញុតា នាម.

ឧទ្ធច្ចត្តិកេ មនច្ឆដ្ឋេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា អសំវរោ នាម. កាយិកវាចសិកវីតិក្កមោ ទុស្សីល្យំ នាម. អរិយត្តិកេ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ ទស្សនោបាសនាទីសុ អនិច្ឆា អរិយានំ អទស្សនកម្យតា នាម. ពោធិបក្ខិកសទ្ធម្មស្ស សវនធារណាទីសុ អនិច្ឆា សទ្ធម្មំ អសោតុកម្យតា នាម. បរស្ស ទោសារោបនេ រន្ធគវេសិតាសង្ខាតោ ឧបារម្ភោវ ឧបារម្ភចិត្តតា នាម. មុដ្ឋស្សច្ចត្តិកេ ឧទ្ធច្ចំ ចេតសោ វិក្ខេបោ នាម. អយោនិសោមនសិការត្តិកេ ‘‘អនិច្ចេ និច្ច’’ន្តិអាទិនា, សច្ចបដិបក្ខវសេន វា អនុបាយមនសិការសង្ខាតំ អាវជ្ជនចិត្តំ អយោនិសោមនសិការោ នាម. មិច្ឆាទិដ្ឋិមិច្ឆាសង្កប្បាទយោ អដ្ឋ មិច្ឆាមគ្គា កុម្មគ្គោ នាម, មិច្ឆាមគ្គស្ស អាសេវនា កុម្មគ្គសេវនា នាម. ថិនមិទ្ធំ ចេតសោ ច លីនត្តំ នាម. តិកំ.

ចតុក្កេសុ ចីវរាទីសុ ចតូសុ បច្ចយេសុ ‘‘កត្ថ មនាបំ លភិស្សាមី’’តិ តណ្ហាយ ឧប្បាទោ ចត្តារោ តណ្ហុប្បាទា នាម. ន គច្ឆន្តិ ឯតាហិ អរិយាតិ អគតិយោ, ឆន្ទទោសមោហភយា. តា ហិ អគន្តព្ពមគ្គគមនានិ អកត្តព្ពករណានិ ចត្តារិ អគតិគមនានិ នាម. តត្ថ ឆន្ទោតិ បក្ខបាតរាគោ. ភយន្តិ តថាបវត្តោ ទោសោ. អនិច្ចាទីសុ ‘‘និច្ចំ សុខំ អត្តា សុភ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តា ចត្តារោ វិបរិយាសា វិបរីតតោ ធម្មេ ឯសនតោ. តេសុ វា អាសនតោ បវិសនតោ ចត្តារោ វិបរិយាសា នាម. តេ សញ្ញាចិត្តទិដ្ឋិវិបរិយាសវសេន បច្ចេកំ តយោ តយោ ហុត្វា ទ្វាទស ហោន្តិ. តេសុ អនិច្ចេ និច្ចំ, អនត្តនិ អត្តាតិ សញ្ញាចិត្តទិដ្ឋិវិបរិយាសា ឆ, ទុក្ខេ សុខំ, អសុភេ សុភន្តិ ទិដ្ឋិវិបរិយាសា ទ្វេ ចាតិ អដ្ឋ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ, អសុភេ សុភន្តិ សញ្ញាចិត្តវិបរិយាសា ទ្វេ អនាគាមិមគ្គេន, ទុក្ខេ សុខន្តិ សញ្ញាចិត្តវិបរិយាសា ទ្វេ អរហត្តមគ្គេនាតិ វេទិតព្ពា.

អទិដ្ឋេ ទិដ្ឋំ, អសុតេ សុតំ, អមុតេ មុតំ, អវិញ្ញាតេ វិញ្ញាតន្តិ ឯវំ បវត្តា ចត្តារោ អនរិយវោហារា នាម. ទិដ្ឋាទីសុ បន អទិដ្ឋំ អសុតំ អមុតំ អវិញ្ញាតន្តិ ឯវំ បវត្តា អបរេបិ ចត្តារោ អនរិយវោហារា នាម. ឥមេ ច បុរិមេហិ សទ្ធិំ អដ្ឋ អនរិយវោហារាតិបិ វុច្ចន្តិ. បាណាតិបាតអទិន្នាទានកាមេសុមិច្ឆាចារមុសាវាទា ចត្តារិ ទុច្ចរិតានិ នាម. មុសាវាទាទិវចីទុច្ចរិតានិ អបរានិបិ ចត្តារិ វចីទុច្ចរិតានិ នាម. ជាតិជរាព្យាធិមរណភយានិ ចត្តារិ ភយានិ នាម. រាជចោរអគ្គិឧទកភយានិ ចត្តារិ, សមុទ្ទំ ឱរោហន្តស្ស បន ឧប្បជ្ជនកានិ ឩមិកុម្ភីលអាវដ្ដសុសុកាភយានិ ច ចត្តារិ, អត្តានុវាទបរានុវាទទណ្ឌទុគ្គតិភយានិ ចត្តារិ ចាតិ ឥមានិ វា អបរានិ តីណិ ចតុក្កានិ ចត្តារិ ភយានិ នាម. តត្ថ សុសុកាតិ ចណ្ឌមច្ឆា. សព្ពានិបិ ចេតានិ ភយានិ បដិឃចិត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. សព្ពំ សុខទុក្ខាទិកំ សយំកតំ បរំកតំ ឧភយកតំ អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ ឯវំ ឧប្បជ្ជមានា ឥមា ចតស្សោ ទិដ្ឋិយោ នាម. ចតុក្កំ.

បញ្ចកេសុ បញ្ចោរម្ភាគិយាតិអាទីសុ ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ ហេដ្ឋាភាវតោ, តត្ថ ឧបបត្តិនិប្ផាទនតោ តំ ឱរំ ភជន្តីតិ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសកាមរាគបដិឃា បញ្ច ឱរម្ភាគិយសំយោជនានិ នាម. ឧទ្ធន្តិ រូបារូបធាតុ ឧបរិភាវតោ, តំ វុត្តនយេន ភជន្តីតិ រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជា បញ្ច ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ នាម. រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិយោ បញ្ច លគ្គនដ្ឋេន សង្គា នាម. តេ ឯវ បញ្ច អនុបវិសនដ្ឋេន, តុទនដ្ឋេន ច បញ្ច សល្លា នាម. សត្ថុធម្មសង្ឃសិក្ខាសុ កង្ខនានិ ចត្តារិ, សព្រហ្មចារីសុ កុបិតចិត្តតា ចាតិ ឥមេ បញ្ច ចិត្តស្ស ថទ្ធកចវរខាណុកភាវករណត្តា ចេតោខិលា នាម. កាមេសុ អវីតរាគោ. កាយេ…បេ… រូបេ…បេ… យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតិ, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតីតិ ឯវំ បវត្តា បញ្ច ធម្មា ចិត្តំ ពន្ធិត្វា មុដ្ឋិយំ កត្វា វិយ គហណតោ ចេតសោវិនិពន្ធា នាម. តត្ថ កាយេតិ អជ្ឈត្តិកេ កាយេ, រូបេតិ ពហិទ្ធារូបេ. សញ្ញី អត្តា, អសញ្ញី អត្តា, នេវសញ្ញីនាសញ្ញី អត្តា, សំវិជ្ជមានោ បន អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ វា បាបុណាតីតិ ឯវំ បវត្តា បញ្ច ទិដ្ឋិយោ នាម.

បាណាតិបាតាទិមជ្ជបានបរិយោសានា បញ្ច វេរករណដ្ឋេន វេរា នាម. ញាតិភោគរោគសីលទិដ្ឋិព្យសនានិ បញ្ច ព្យសនា នាម. តត្ថ ព្យសនាតិ វិនាសសហជាតា, តតោ ឧប្បន្នា អកុសលា. ពហុជនស្ស អប្បិយតា, វេរពហុលតា, វជ្ជពហុលតា, សម្មូឡ្ហមរណំ, អបាយគមនន្តិ ឥមេ បញ្ច អក្ខន្តិយា អាទីនវា, អនធិវាសនាយ ទោសាតិ អត្ថោ. អាជីវកភយំ អសិលោកភយំ បរិសសារជ្ជភយំ មរណភយំ ទុគ្គតិភយន្តិ ឥមានិ បញ្ច ភយានិ នាម. យាវទត្ថំ បញ្ចកាមគុណបរិភោគេន ចេវ បឋមជ្ឈានាទីហិ ចតូហិ ឈានេហិ ចាតិ បញ្ចហិ ការណេហិ អត្តា បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោ ហោតីតិ បវត្តា វាទា បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា នាម. បញ្ចកំ.

ឆក្កេសុ បន កោធោ មក្ខោ ឥស្សា សាឋេយ្យំ បាបិច្ឆតា សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតាតិ ឥមានិ ឆ វិវាទមូលានិ. មនាបិយេសុ រូបាទីសុ ឆសុ អារម្មណេសុ ឆន្ទរាគោតិ ឥមេ ឆ ឆន្ទរាគា គេហសិតា ធម្មា នាម. អមនាបិយេសុ ឆសុ អារម្មណេសុ បដិឃោ ឆ វិរោធវត្ថូនិ នាម. វិរោធោ ឯវ វត្ថុ វិរោធវត្ថុ. ឆសុ អារម្មណេសុ តណ្ហាវ ឆ តណ្ហាកាយា នាម. សត្ថុធម្មសង្ឃសិក្ខាសុ, អប្បមាទេ, បដិសន្ថារេ ច អគារវា ឆ អគារវា នាម. កម្មារាមតា, ភស្សនិទ្ទាសង្គណិកសំសគ្គបបញ្ចារាមតា ច ឆ បរិហានិយា ធម្មា នាម, បរិហានិករាតិ អត្ថោ. តត្ថ សវនទស្សនសមុល្លបនបរិភោគកាយសំសគ្គេសុ បញ្ចសុ យុត្តបយុត្តតា សំសគ្គារាមតា. តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចេសុ យុត្តបយុត្តតា បបញ្ចារាមតាតិ វេទិតព្ពំ. កម្មភស្សនិទ្ទាសង្គណិការាមតា ចត្តារោ, ទោវចស្សតា, បាបមិត្តតា ទ្វេ ចាតិ ឥមេ អបរេបិ ឆ បរិហានិយា ធម្មា នាម.

សោមនស្សដ្ឋានិយេសុ រូបាទីសុ ឆសុ អារម្មណេសុ ឧប្បន្នា គេហសិតសោមនស្សសម្បយុត្តា វិចារា សោមនស្សុបវិចារា នាម, វិតក្កាទយោ ធម្មា, តំសម្បយុត្តា ចាតិ គហេតព្ពា. ឯស នយោ ឥតរទ្វយេបិ. អញ្ញាណសហិតា បនេត្ថ វេទនុបេក្ខា ឧបេក្ខាតិ វេទិតព្ពា, យា ‘‘អញ្ញាណុបេក្ខា’’តិបិ វុច្ចតិ. ឥដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ ឆសុ អារម្មណេសុ យថាក្កមំ ឧប្បន្នា វេទនា ‘‘ឆ គេហសិតានិ សោមនស្សានី’’តិអាទិនា ឆក្កត្តយេន វុត្តា. ‘‘អត្ថិ មេ អត្តា’’តិ វា, ‘‘នត្ថិ មេ អត្តា’’តិ វា, ‘‘អត្តនា វា អត្តានំ សញ្ជានាមី’’តិ វា, ‘‘អត្តនា វា អនត្តានំ សញ្ជានាមី’’តិ វា, ‘‘អត្តនា វា អត្តានំ សញ្ជានាមី’’តិ វា, ‘‘សោ មេ អយំ អត្តា ការកោ វេទកោ និច្ចោ ធុវោ’’តិ ឯវំ ឧប្បជ្ជមានា ឥមា ឆ ទិដ្ឋិយោ នាម. តត្ថ អត្ថីតិ សស្សតទិដ្ឋិ. នត្ថីតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. បញ្ចបិ ខន្ធេ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា សញ្ញាក្ខន្ធេន សេសានំ ជាននវសេន អត្តនា វា អត្តានំ សញ្ជានាមីតិ ទិដ្ឋិ, សញ្ញាក្ខន្ធំ បន ‘‘អត្តា’’តិ, ឥតរេ ច ‘‘អនត្តា’’តិ គហេត្វា អត្តនា វា អនត្តានំ សញ្ជានាមីតិ ទិដ្ឋិ, សញ្ញាក្ខន្ធំ បន ‘‘អនត្តា’’តិ, ឥតរេ ច ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា អនត្តនា វា អត្តានំ សញ្ជានាមីតិ ទិដ្ឋិ ច វេទិតព្ពា. ឆក្កំ.

សត្តកេសុ បន កាមរាគបដិឃមានទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាភវរាគអវិជ្ជា សត្ត ថាមគតដ្ឋេន, អប្បហីនដ្ឋេន ច ចិត្តសន្តានេ អនុ អនុ សយនតោ អនុសយា នាម. តេ ឯវ សត្តេ វដ្ដស្មិំ សំយោជនតោ សំយោជនានិ. សមុទាចារវសេន បរិយុដ្ឋានតោ បរិយុដ្ឋានាតិ វេទិតព្ពា. អស្សទ្ធិយំ អហិរិកំ អនោត្តប្បំ អប្បស្សុតតា កោសជ្ជំ មុដ្ឋស្សច្ចំ ទុប្បញ្ញតាតិ ឥមេ សត្ត អសតំ អសប្បុរិសានំ, អសន្តា វា លាមកា ធម្មាតិ អសទ្ធម្មា នាម. បាណាតិបាតាទយោ កាយវចីទុច្ចរិតានិ សត្ត ទុច្ចរិតានិ នាម. មានោ អតិមានោ មានាតិមានោ ឱមានោ អធិមានោ អស្មិមានោ មិច្ឆាមានោតិ ឥមេ សត្ត មានា នាម. ‘‘មនុស្សលោកេ មាតាបេត្តិកសម្ភវោ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ, តថា ឆសុ ទេវលោកេសុ ទិព្ពោ កពឡីការភក្ខោ អត្តា, រូបលោកេ រូបី មនោមយោ អត្តា, ចតូសុ អរូបភវេសុ ចតុព្ពិធោ អរូបី អត្តា តត្ថ តត្ថ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ ឯវំ បវត្តា សត្ត ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ សត្ត ទិដ្ឋិយោ នាម. ឯត្ថ ច អាទិតោ តិស្សោ ទិដ្ឋិយោ រូបក្ខន្ធំ អត្តតោ គហេត្វា បវត្តា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសា ចតស្សោ អរូបក្ខន្ធេតិ ញាតព្ពា. សត្តកំ.

អដ្ឋកេសុ បន លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ថិនំ ឧទ្ធច្ចញ្ចាតិ អដ្ឋ កិលេសវត្ថូនិ នាម. ‘‘យំ កិញ្ចិ កម្មំ កត្តព្ពំ មេ’’តិ ឯកំ, តថា ‘‘កតំ មេ’’តិ, ‘‘មគ្គោ មេ គន្តព្ពោ’’តិ, ‘‘គតោ’’តិ, ‘‘អប្បកំ មេ ភុត្ត’’ន្តិ, ‘‘សុភុត្ត’’ន្តិ, ‘‘អាពាធោ មេ ឧប្បន្នោ’’តិ, ‘‘អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា’’តិ ឯកន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ កុសីតវត្ថូនិ នាម, កុសីតស្ស កោសជ្ជការណានីតិ អត្ថោ. លាភេ អលាភេ ច យសេ អយសេ ច បសំសាយ និន្ទាយ ច សុខេ ទុក្ខេ ច យថាក្កមំ រាគទោសេហិ ចិត្តស្ស បដិហននំ អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ ចិត្តស្ស បដិឃាតោ នាម. ហេដ្ឋា ទ្វីហិ ចតុក្កេហិ វុត្តា អដ្ឋ អនរិយវោហារា នាម. មិច្ឆាទិដ្ឋិមិច្ឆាសង្កប្បាទយោ អដ្ឋ មិច្ឆត្តា នាម. ភិក្ខូហិ វិជ្ជមានាយ អាបត្តិយា ចោទិយមានស្ស ‘‘ន សរាមី’’តិ និព្ពេឋនំ ឯកំ, ‘‘ត្វំ ពាលោ’’តិអាទិនា ចោទកបដិប្ផរណំ ឯកំ, តថា ‘‘តុវំ ចេតមាបន្នោ’’តិ ចោទកស្ស បច្ចារោបនំ, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ, សង្ឃេ ពាហាវិក្ខេបភណនំ, តុណ្ហីភាវេន វិហេឋនំ, សង្ឃំ, ចោទកញ្ច អនាទិយិត្វា បក្កមនំ, ចោទនាភយា សិក្ខាបច្ចក្ខានន្តិ ឥមេ អដ្ឋ បុរិសទោសា នាម. អសញ្ញី អត្តា រូបី, អរូបី, រូបី ច អរូបី ច, នេវរូបីនារូបី, អន្តវា, អនន្តវា, អន្តវា ច អនន្តវា ច, នេវន្តវានានន្តវាតិ ឯវំ បវត្តា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា នាម. នេវសញ្ញីនាសញ្ញី អត្តា រូបី អរូបីតិអាទិនា បវត្តា អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា នាម. អដ្ឋកំ.

នវកេសុ បន ‘‘អនត្ថំ មេ អចរិ, ចរតិ, ចរិស្សតិ, បិយស្ស មេ អនត្ថំ អចរិ, ចរតិ, ចរិស្សតិ, អប្បិយស្ស មេ អត្ថំ អចរិ, ចរតិ, ចរិស្សតី’’តិ ឯវំ បវត្តា នវ អាឃាតា ឯវ អាឃាតវត្ថូនិ នាម. កោធោ មក្ខោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យំ មុសាវាទោ បាបិច្ឆតា មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ឥមានិ នវ បុរិសមលានិ នាម. ‘‘សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទយោ នវវិធា មានា នាម. ‘‘តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ, តំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ, តំ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ, តំ បដិច្ច អជ្ឈោសានំ, តថា បរិគ្គហោ, មច្ឆរិយំ, អារក្ខោ, អារក្ខាធិករណំ ទណ្ឌាទានសត្ថាទានកលហវិគ្គហវិវាទាទិអនេកេ បាបកា ធម្មា’’តិ ឯវំ វុត្តា ឥមេ នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា នាម. តត្ថ វិនិច្ឆយោតិ ញាណតណ្ហាទិដ្ឋិវិតក្កវសេន ចតូសុ វិនិច្ឆយេសុ វិតក្កវិនិច្ឆយោ ឥធ អធិប្បេតោ. លាភំ ហិ លភិត្វា ‘‘ឥទំ រូបារម្មណត្ថាយ, ឥទំ សទ្ទារម្មណាទិអត្ថាយា’’តិ ឯវំ វិតក្កេនេវ វិនិច្ឆយោ. ឆន្ទរាគោ ទុព្ពលរាគោ, អជ្ឈោសានន្តិ ពលវសន្និដ្ឋានំ. បរិគ្គហោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បរិគ្គហករណន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អស្មី’’តិ, ‘‘អហមស្មី’’តិ, ‘‘អយមហមស្មី’’តិ, ‘‘ភវិស្ស’’ន្តិ, ‘‘រូបី ភវិស្ស’’ន្តិ, ‘‘អរូបី ភវិស្ស’’ន្តិ, ‘‘សញ្ញី ភវិស្ស’’ន្តិ, ‘‘អសញ្ញី ភវិស្ស’’ន្តិ, ‘‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្ស’’ន្តិ ឯវំ វុត្តានិ ឥមានិ នវ ចលនដ្ឋេន ឥញ្ជិតានិ នាម. ឥមានេវ មញ្ញនដ្ឋេន មញ្ញិតានិ, វិប្ផន្ទនតោ វិប្ផន្ទិតានិ, បបញ្ចនតោ បបញ្ចិតានិ, តានេវ តេហិ តេហិ ការណេហិ សង្ខតត្តា សង្ខតានិ ច នាម ហោន្តិ. សព្ពេហិ តេហិ បញ្ចហិ នវកេហិ មានោ ឯវ កថិតោ. សោបិ ហិ ‘‘អស្មី’’តិអាទីហិ សញ្ញីហិ ច អាការេហិ ទិដ្ឋិ វិយ បវត្តតីតិ. នវកំ.

ទសកេសុ បន លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ ទស កិលេសា ឯវ កិលេសវត្ថូនិ នាម. ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទយោ នវ ខាណុកណ្ដកាទីសុ អដ្ឋានអាឃាតេន សទ្ធិំ ទស អាឃាតវត្ថូនិ នាម. បាណាតិបាតាទយោ ទស អកុសលកម្មបថា នាម. កាមរាគសំយោជនំ បដិឃមានទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសភវរាគឥស្សាមច្ឆរិយអវិជ្ជាសំយោជនន្តិ ឥមានិ ទស សំយោជនានិ នាម. មិច្ឆាទិដ្ឋិមិច្ឆាសង្កប្បាទយោ អដ្ឋ, មិច្ឆាញាណមិច្ឆាវិមុត្តីហិ សទ្ធិំ ទស មិច្ឆត្តា នាម. តត្ថ មិច្ឆាញាណន្តិ បាបកិរិយាសុ ឧបាយចិន្តាវសេន ចេវ បាបកំ កត្វា ‘‘សុកតំ មយា’’តិ បច្ចវេក្ខណវសេន ច បវត្តោ មោហោ. មិច្ឆាវិមុត្តីតិ អវិមុត្តស្សេវ សតោ វិមុត្តសញ្ញិតា. ‘‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិអាទីហិ ទសហិ អាការេហិ បវត្តំ នត្ថិកទស្សនំ ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ នាម. ‘‘សស្សតោ លោកោ, តថា អសស្សតោ, អន្តវា, អនន្តវា, តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ វា, ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ វា, ‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា, ‘‘ន ហោតិ…បេ… ហោតិ ច ន ហោតិ ច, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា ឯវំ បវត្តា ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ នាម. តត្ថ លោកោតិ ខន្ធាទយោ, ‘‘អន្តវា’’តិ ឥទំ បរិត្តំ កសិណជ្ឈានំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អនន្តវា’’តិ ឥទំ វិបុលន្តិ គហេតព្ពំ. តថាគតោតិ សត្តោ. ទសកំ.

អដ្ឋារសកេសុ តណ្ហាវិចរិតានីតិ តណ្ហាសមុទាចារា តណ្ហាបវត្តិយោ. អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយាតិ អជ្ឈត្តិកំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ. ឥទំ ហិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. តត្ថ ‘‘អស្មីតិ ហោតិ, ឥត្ថស្មីតិ ហោតិ, ឯវស្មីតិ ហោតិ, អញ្ញថាស្មីតិ ហោតិ, តថា ភវិស្សន្តិ, ឥត្ថំ ភវិស្សន្តិ, ឯវំ ភវិស្សន្តិ, អញ្ញថា ភវិស្សន្តិ ហោតិ, តថា អស្មីតិ, សាតស្មីតិ ហោតិ, តថា សិយន្តិ, ឥត្ថំ សិយន្តិ, ឯវំ សិយន្តិ, អញ្ញថា សិយន្តិ ហោតិ, តថា អបាហំ សិយន្តិ, អបាហំ ឥត្ថំ សិយន្តិ, អបាហំ ឯវំ សិយន្តិ, អបាហំ អញ្ញតា សិយន្តិ ហោតី’’តិ ឯវំ វុត្តានិ ឥមានិ អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ នាម.

តត្ថ អស្មីតិ ហោតីតិ អជ្ឈត្តិកេសុ ខន្ធបញ្ចកេសុ សមូហតោ ‘‘អហមស្មី’’តិ គហណេ សតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បន គហណេ សតិ តតោ បរំ អនុបនិធាយ, ឧបនិធាយ វាតិ ទ្វិធា គហណំ ហោតិ. តត្ថ អនុបនិធាយាតិ អញ្ញំ អាការំ អនុបនិធាយ អនុបគម្ម សកភាវមេវារម្មណំ កត្វា ឥត្ថស្មីតិ ហោតិ. តស្ស ‘‘ខត្តិយាទីសុ ឥទំបការោ អហ’’ន្តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន គហណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឧបនិធាយ គហណំ បន ទុវិធំ ហោតិ សមតោ ច អសមតោ ច. តត្ថ សមតោ គហណំ ឯវស្មីតិ ឥទំ, តស្ស យថា អយំ ខត្តិយោ, ព្រាហ្មណាទយោ វា ទេវមនុស្សរូបីអរូបិអាទយោ វា, ឯវមហមស្មីតិ អត្ថោ. អញ្ញថាស្មីតិ ឥទំ បន អសមតោ គហណំ, តស្ស យថា ឥមេ ខត្តិយាទយោ, តតោ អញ្ញថា អហំ ហីនោ វា អធិកោ វាតិ អត្ថោ. ឥមានិ តាវ បច្ចុប្បន្នវសេន ចត្តារិ តណ្ហាវិចរិតានិ, ភវិស្សន្តិអាទីនិ បន ចត្តារិ អនាគតវសេន វុត្តានិ. តេសំ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អស្មីតិអាទិទ្វយំ សស្សតុច្ឆេទគ្គាហវសេន វុត្តំ. តត្ថ ហិ អស្មីតិ សស្សតំ, សីទតីតិ សាតំ, អសស្សតំ, ឥតោ បរានិ សិយន្តិអាទីនិ ចត្តារិ សំសយបរិវិតក្កវសេន វុត្តានិ. អបាហំ សិយន្តិអាទីនិ ចត្តារិ ‘‘អបិ នាមាហំ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តបត្ថនាកប្បនវសេន វុត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋារសកំ បឋមំ.

ទុតិយេ ពាហិរស្សុបាទាយាតិ ពាហិរំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ. តត្ថ ‘‘ឥមិនា អស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា ឯវស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថាស្មីតិ ហោតី’’តិអាទិនា អនន្តរេ វុត្តនយេន ពាហិរស្សុបាទាយ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. ‘‘ឥមិនា’’តិ បទមត្តមេវ ហេត្ថ បុរិមេហិ វិសេសោ. តត្ថ ឥមិនាតិ ឥមិនា ពាហិរេន រូបេន វា…បេ… វិញ្ញាណេន វាតិ អត្ថោ. តត្ថ ច ឆត្តខគ្គពីជនិអន្នបានធនធញ្ញាទិឧបករណវសេន ពាហិរំ រូបំ វេទិតព្ពំ. ទាសទាសិញាតិបរិជនហត្ថិអស្សាទិឧបករណវសេន វេទនាទយោ វេទិតព្ពា. ឥមេហិ ពាហិរេហិ រូបាទីហិ ‘‘ឥត្ថស្មីតិ ឯវស្មី’’តិអាទិនា សព្ពត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. អដ្ឋារសកំ ទុតិយំ.

ឥតរេសុ បន តទេកជ្ឈំ អភិសំយូហិត្វាតិអាទីសុ តទុភយំ អដ្ឋារសកំ ឯកតោ យោជេត្វា ឆត្តិំសតណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ, ឯវំ ឯកេកស្ស បុគ្គលស្ស អតីតកាលេ ទ្វិន្នំ អដ្ឋារសកានំ វសេន ឆត្តិំស, តថា អនាគតេ ឆត្តិំស ហោន្តិ. បច្ចុប្បន្នេ បន ឯកស្ស យថាលាភវសេន តានិបិ លព្ភន្តិ, សព្ពសត្តានំ វសេន បច្ចុប្បន្នេបិ ឆត្តិំស លព្ភន្តិ. ឥតិ ឯវំ វុត្តេន បការេន តំ សព្ពំ ឯកតោ កត្វា សព្ពសត្តានំ កាលត្តយេបិ ឆន្នំ អដ្ឋារសកានំ វសេន អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. អដ្ឋតណ្ហាវិចរិតសតំ ហោតីតិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តណ្ហាវិចរិតានិ និដ្ឋិតានិ.

យានិ ចាតិអាទីសុ យានិ ចេត្ថ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ វត្តព្ពានិ, តានិ ព្រហ្មជាលនាមកេ ទីឃនិកាយស្ស បឋមសុត្តន្តេ (ទី. និ. ១.២៩ អាទយោ) សត្ថារា សយំ អាហច្ច ភាសិតានីតិ អត្ថោ. ព្រហ្មជាលេ ហិ ចត្តារោ សស្សតវាទា, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតិកា, ចត្តារោ អន្តានន្តិកា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឥមានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ សនិទានានិ នានានយតោ វុត្តានិ, តត្ថ វុត្តនយេនេវ នេសំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថានុសារតោ វិនិច្ឆយោ, សេសោបេត្ថ វិនិច្ឆយោ បទត្ថេ វុត្តានុសារតោវ សុវិញ្ញេយ្យោតិ.

ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.