ញាណវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

ញាណវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – ឯកវិធេនាតិ ឯកប្បការេន, ឯកកោដ្ឋាសេន វា. ញាណវត្ថូតិ ឯត្ថ បន ញាណញ្ច តំ វត្ថុ ច នានប្បការានំ សម្បត្តីនន្តិ ញាណវត្ថុ. បញ្ច វិញ្ញាណាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ បញ្ច. ន ហេតូ អហេតុកាតិអាទីសុ ហេដ្ឋា ហេតុទុកាទីសុ វុត្តនយានុសារេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អបិច ហេតុទុកាទីសុ បញ្ច វិញ្ញាណា ហេតូ ធម្មាតិ វា សហេតុកា ធម្មាតិ វា ន វត្តព្ពា, ឯកន្តេន បន ន ហេតូ ឯវ, អហេតុកា ឯវាតិ. ឯវំ ‘‘យាថាវកវត្ថុវិភាវនា បញ្ញា’’តិ ឥមិនា ឧបរិ ឯកវិធបរិច្ឆេទាវសានេ វក្ខមានេន សម្ពន្ធោតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ យថានុរូបំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ច អចេតសិកាតិ ចិត្តានិ ឯវ បញ្ចវិញ្ញាណសម្បយុត្តានំ ឥធ អបរាមដ្ឋត្តា.

ឧប្បន្នវត្ថុកា ឧប្បន្នារម្មណាតិ ខណបច្ចុប្បន្នវសេន អនាគតបដិក្ខេបោ. ន ហិ តានិ អនាគតេសុ បញ្ចសុ វត្ថារម្មណេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ. បុរេជាតវត្ថុកា បុរេជាតារម្មណាតិ សហុប្បត្តិបដិក្ខេបោ. ន ហិ តានិ សហុប្បន្នំ វត្ថារម្មណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តិ. អជ្ឈត្តិកវត្ថុកាតិ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តភូតេ បញ្ច បសាទេ វត្ថុំ កត្វា ឧប្បជ្ជនកា. ឯត្ថ ច បញ្ច វិញ្ញាណា សយម្បិ អជ្ឈត្តិកា, អជ្ឈត្តិកវត្ថុកា ច, មនោវិញ្ញាណំ ហទយនិស្សិតំ អជ្ឈត្តិកំ, ពាហិរវត្ថុកំ, បញ្ចវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តយោ ខន្ធា ពាហិរា, អជ្ឈត្តិកវត្ថុកា, មនោវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តយោ ខន្ធា ពាហិរា, ពាហិរវត្ថុកាតិ ឯវំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ.

អសម្ភិន្នវត្ថុកា អសម្ភិន្នារម្មណាតិ អនិរុទ្ធវត្ថារម្មណា. ន ហិ តានិ និរុទ្ធវត្ថារម្មណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តិ. នានាវត្ថុកា នានារម្មណាតិ តានិ យថាក្កមំ ចក្ខុរូបាទិនិយតេកេកវត្ថារម្មណតាយ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្នវត្ថុកា, ភិន្នារម្មណា ច. ន ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុំ មុញ្ចិត្វា សោតាទីសុ អញ្ញតរំ វត្ថុំ កត្វា រូបំ មុញ្ចិត្វា សទ្ទាទីសុ អញ្ញតរារម្មណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, ន ឥតរានិ ចេតរានិ. ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តីតិ ឥមិនា ច នេសំ នានារម្មណតំយេវ វិភាវេតិ. ន អសមន្នាហារា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អនាវជ្ជនេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, បញ្ចទ្វារាវជ្ជនេន អនាវជ្ជិតេ វិសយេ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ន អមនសិការាតិ តមេវេត្ថ បរិយាយន្តរេន វិភាវេតិ. ន អព្ពោកិណ្ណាតិ អញ្ញមញ្ញំ និរន្តរា ហុត្វា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. ន អបុព្ពំ អចរិមន្តិ ឯកក្ខណេបិ សហ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. ន កេវលញ្ច ឯតានិ, អញ្ញានិបិ វិញ្ញាណានិ ទ្វេ វា តទុត្តរិំ វា ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯកេកមេវ បន វិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. យថាហ – ‘‘អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ, អញ្ញំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតី’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៤; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៩; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.៣៦៨; វិភ. អដ្ឋ. ៥២៣). ន អញ្ញមញ្ញស្ស សមនន្តរាតិ ឥមិនា អនព្ពោកិណ្ណតាយ ឯវ វិភាវនា.

អនាភោគាតិ អនាវជ្ជនភូតា អាវជ្ជនដ្ឋានេ ឋត្វា អាវជ្ជនកិច្ចំ កាតុំ ន សមត្ថាតិ អត្ថោ. ន កញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១-២) ឯវំ វុត្តំ ឯកម្បិ កុសលាកុសលំ ធម្មំ កោចិបិ បុគ្គលោ ន បដិវិជានាតិ, តេហិ វិញ្ញាណេហិ ន សាធេតីតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តាតិ ឋបេត្វា រូបាទិអារម្មណានំ អភិនិបាតមត្តំ អាបាថគមនមត្តំ, ព្យត្តតរោបិ បុគ្គលោ បញ្ចវិញ្ញាណេហិ អាបាថគតារម្មណបដិវិជាននមត្តតោ អញ្ញំ កុសលាកុសលបដិវិជាននំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ អត្ថោ.

បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សមនន្តរាបីតិ មនោធាតុយាបិ. អបិ-សទ្ទោ ចេត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន ន កេវលំ មនោធាតុយាវ, តតោ បរេហិបិ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ តទារម្មណបរិយោសានេហិ ន កិញ្ចិ កុសលាកុសលំ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោតិ គហេតព្ពោ. កិញ្ចាបិ បញ្ចទ្វារេ កុសលាកុសលាទីនិ ជវនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តថាបិ តានិ មោឃបុប្ផានិ វិយ អព្ពោហារិកានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. ន កញ្ចិ ឥរិយាបថំ កប្បេតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ន ហិ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ គមនាទីសុ កញ្ចិ ឥរិយាបថំ កប្បេតិ, ន កាយវចីកម្មំ បដ្ឋបេតិ, ន វិញ្ញត្តិំ វា សមុដ្ឋាបេតិ, ន កុសលាកុសលំ ធម្មំ សមាទិយតិ, ន លោកិយលោកុត្តរំ សមាធិំ សមាបជ្ជតិ, ន តតោ វុដ្ឋាតិ, ន ភវតោ ចវតិ, ន ភវន្តរេ ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពម្បេតំ កិច្ចំ មនោទ្វារិកចិត្តេនេវ ហោតិ. យថា ចេតេសំ ឯតានិ កិច្ចានិ នត្ថិ, ឯវំ និយាមោក្កមនាទីនិបិ. ន ហិ កោចិ បញ្ចទ្វារិកជវនេហិ មិច្ឆត្តនិយាមំ, សម្មត្តនិយាមំ វា ឱក្កមតិ, ន ចេតានិ នាមគោត្តំ វា កសិណាទិបញ្ញត្តិំ វា តិលក្ខណាទិំ វា អារព្ភ ភវន្តិ. ន សុបតីតិអាទីសុ សព្ពេហិ បញ្ចទ្វារិកចិត្តេហិ ន និទ្ទំ ឱក្កមតិ, ន កិញ្ចិ សុបិនំ បស្សតិ. និទ្ទាយន្តស្ស ហិ ឥន្ទ្រិយេសុ មហាបទីបតុរិយសទ្ទាទិឱឡារិកេហិបិ រូបាទិបញ្ចារម្មណេហិ ឃដ្ដិតេសុ បឋមំ បញ្ចទ្វារិកានិ អាវជ្ជនានិ ភវង្គំ អាវដ្ដេតុំ ន សក្កោន្តិ, មនោទ្វារិកមេវ អាវជ្ជនំ សក្កោតិ, តស្មិញ្ច ឧប្បន្នេ មនោទ្វារិកជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ បន បញ្ចទ្វារិកអាវជ្ជនេសុ យំ កិញ្ចិ យថារហំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, តតោ តទារម្មណបរិយោសានានិ តំតំទ្វារិកវីថិចិត្តានិ យថាក្កមំ បវត្តិត្វា ភវង្គំ ឱតរន្តិ. តតិយវារេ បន មនោទ្វារិកាវជ្ជនជវនានិ បវត្តន្តិ, តស្មិំ ខណេ រូបាទិបញ្ចារម្មណវវត្ថានំ ហោតិ, សត្តោ ច និទ្ទាយ បដិពុទ្ធោតិ, ឯវំ មនោទ្វារិកចិត្តេនេវ បដិពុជ្ឈតិ.

សុបិនម្បិ ហិ តេនេវ បស្សតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេន, តញ្ច បនេតំ សុបិនំ បស្សន្តោ ចតូហិ ការណេហិ បស្សតិ ធាតុក្ខោភតោ វា អនុភូតបុព្ពតោ វា ទេវតោបសំហារតោ វា បុព្ពនិមិត្តតោ វា. ឥមេសំ បន សំសគ្គសន្និបាតតោបិ ពហុធា បបញ្ចេន្តិ. តត្ថ យំ វាតបិត្តាទិធាតុក្ខោភតោ, អនុភូតបុព្ពតោ ច សុបិនំ បស្សតិ, ន តំ សច្ចំ. យំ ទេវតោបសំហារតោ បស្សតិ, តំ សច្ចំ វា ហោតិ អលិកំ វា. កុទ្ធា ហិ ទេវតា វិបរីតម្បិ កត្វា ទស្សេន្តិ. យំ បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សតិ, តំ ឯកន្តសច្ចមេវ ពោធិសត្តកោសលរាជាទីនំ បញ្ចសោឡសមហាសុបិនានិ វិយ. តញ្ច បនេតំ ចតុព្ពិធំ សុបិនំ សេខបុថុជ្ជនាវ បស្សន្តិ, ន អសេខា បហីនវិបល្លាសត្តា. កិំ បនេតំ បស្សន្តោ សុត្តោ បស្សតិ បដិពុទ្ធោ វា? កិញ្ចេត្ថ, យទិ សុត្តោ បស្សតិ, សុបិនស្ស កុសលាទិសភាវតោ, ភវង្គស្ស ច តទភាវា អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតិ. អថ បដិពុទ្ធោ, សុបិនំ បស្សន្តេន កតស្ស អព្ពោហារិកស្សាបិ វីតិក្កមស្ស សព្ពោហារិកស្សេវ ឯកន្តសាវជ្ជត្តា អនាបត្តិ ន សិយាតិ វិនយវិរោធោ អាបជ្ជតិ. បការន្តរោ ច នត្ថិ, យេន សុបិនំ បស្សេយ្យាតិ សុបិនស្ស អភាវោវ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា កបិមិទ្ធបរេតោ បស្សតិ ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ ខោ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សតី’’តិ (មិ. ប. ៥.៣.៥) វចនតោ, យា បន និទ្ទា មក្កដនិទ្ទា វិយ បុនប្បុនំ កុសលាទិចិត្តវោកិណ្ណត្តា លហុបរិវត្តា, តំ កបិមិទ្ធំ, តេន សុត្តោ សុបិនំ បស្សតិ, តស្មា សុបិនោ កុសលោបិ ហោតិ អកុសលោបិ, អាវជ្ជនតទារម្មណវសេន អព្យាកតោបិ, សុបិនេ ច កតំ កុសលាកុសលទុព្ពលតាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតិ, បវត្តេ វេទនីយំ បន ហោតិ. ‘‘យាថាវកវត្ថុវិភាវនា បញ្ញា’’តិ ឯត្ថ យោ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ យថាវុត្តោ ន ហេតុកដ្ឋោ, អហេតុកដ្ឋោ…បេ… ន សុបិនំ បស្សនដ្ឋោ, សោ យាថាវដ្ឋោ, តំតំយាថាវត្ថុំ វិភាវេតីតិ យាថាវកវត្ថុវិភាវនា បញ្ញា. ឯវំ ឯកវិធេន ញាណវត្ថូតិ ឯវំ វុត្តេន ឯកេន បការេន ឯកេន អាការេន, ឯកកោដ្ឋាសេន ញាណវត្ថុ ហោតីតិ.

ឯកកំ និដ្ឋិតំ.

ទុកេសុ អត្ថជាបិកាតិ ឯត្ថ អត្ថបដិសម្ភិទាវិភង្គេ វុត្តេសុ បញ្ចសុ អត្ថេសុ យថានុរូបំ អត្ថំ ជាបេតិ ជនេតិ បវត្តេតីតិ អត្ថជាបិកា, ចតុភូមកកុសលចិត្តេសុ ចេវ អសេខានំ អភិញ្ញាសមាបត្តីនំ បរិកម្មាទិភូតកាមាវចរកិរិយាចិត្តេសុ ច សម្បយុត្តា បញ្ញា. តាសុ ហិ យស្មា កុសលសម្បយុត្តាវ បញ្ញា អត្តនោ អត្តនោ ភូមិបរិយាបន្នំ វិបាកសង្ខាតំ អត្ថំ ជាបេតិ ជនេតិ. កាមាវចរកិរិយាសម្បយុត្តា បន បរិកម្មាទិភូតា អភិញ្ញាសមាបត្តិកិរិយា អរហត្តផលសង្ខាតំ អត្ថំ ជាបេតិ ជនេតិ, តស្មា ឯតា អត្ថជាបិកាតិ វុត្តា. អដ្ឋកថាសុ បន បាឡិយំ អវុត្តាបិ តីសុ ភូមីសុ កិរិយជវនបញ្ញា អនន្តរាទិបច្ចយវសេន អត្តនោ អនន្តរំ កិរិយត្ថំ ជាបេតីតិ ‘‘អត្ថជាបិកា’’ត្វេវ វុត្តា. ជាបិតត្ថា បញ្ញាតិ សហជាតំ វិបាកត្ថំ ជាបេត្វា ឋិតា, អត្តនោ វា ការណេហិ ជាបិតា ជនិតា បវត្តិតា សយម្បិ អត្ថភូតាតិ ជាបិតត្ថា. ចតុភូមកវិបាកេសុ ច កិរិយាភិញ្ញាសមាបត្តីសុ ច សម្បយុត្តា បញ្ញា. អដ្ឋកថាសុ បន បាឡិយំ អវុត្តា សេសកិរិយាសម្បយុត្តាបិ បញ្ញា យថាសកំ ការណេហិ ជាបិតា, សយញ្ច អត្ថភូតាតិ ‘‘ជាបិតត្ថា’’ត្វេវ វុត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទុកំ និដ្ឋិតំ.

តិកេសុ បន ចិន្តាមយត្តិកេ បរតោ អទិស្វា អសុត្វាវ អត្តនោ ធម្មតាយ ‘‘ឯវំ សតិ ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ ចិន្តាមយអនុពុទ្ធិយា ឧប្បាទិតា អនវជ្ជកម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានេសុ បញ្ញា ចេវ កម្មស្សកតញាណំ, សច្ចានុលោមិកញាណញ្ច ចិន្តាមយា នាម បញ្ញា. តត្ថ វឌ្ឍកិកម្មបុប្ផឆឌ្ឌកកម្មាទិ ហីនញ្ចេវ កសិវាណិជ្ជាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច កម្មមេវ កម្មាយតនំ. នឡការបេសការសិប្បាទិ ហីនញ្ចេវ មុទ្ទាគណនាលេខាទិ ឧក្កដ្ឋញ្ច សិប្បមេវ សិប្បាយតនំ. នាគមណ្ឌលបរិត្តាទិ ធម្មិកវិជ្ជាវ វិជ្ជាដ្ឋានំ. តេសុ ចិន្តាពលេនេវ ឧប្បន្នា បញ្ញា. ពោធិសត្តាទយោ ហិ សត្តហិតាយ អទិដ្ឋំ អសុតំ តំតំអនវជ្ជកម្មសិប្បតទុបករណករណប្បការញ្ច ញាណពលេន ចិន្តេត្វា និប្ផាទេន្តិ. នាគមណ្ឌលបរិត្តាទិវិជ្ជម្បិ ឧប្បាទេន្តិ, ឯវំ កតានិបិ តានិ បុព្ពេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ករោន្តេហិ កតសិប្បសទិសានេវ ហោន្តិ. កម្មស្សកតញាណំ នាម កុសលកម្មំ សត្តានំ សកំ, អកុសលំ នោ សកន្តិ ឯវំ ជាននបញ្ញា. អថ វា កុសលកម្មមេវ សត្តានំ សកំ តទាយត្ថវុត្តិតាយ, នាញ្ញន្តិ ឯវំ ជាននបញ្ញាបិ. សច្ចានុលោមិកំ ញាណន្តិ វិបស្សនាញាណំ. តំ ហិ មគ្គសច្ចស្ស បរមត្ថសច្ចស្ស អនុលោមនតោ ‘‘សច្ចានុលោមិក’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទម្បិ ហិ ញាណទ្វយំ បរតោ អសុត្វា ចិន្តាពលេន ឧប្បាទិតំ ចិន្តាមយញាណមេវ ហោតិ. ឥទញ្ច ន យេសំ កេសញ្ចិ សត្តានំ ឧប្បជ្ជតិ, អភិញ្ញាតានំ បន បុញ្ញវន្តានំ មហាសត្តានមេវ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថាបិ សច្ចានុលោមិកញាណំ បច្ឆិមភវិកានំ ទ្វិន្នញ្ញេវ ពោធិសត្តានំ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. សុតមយា បញ្ញាតិ បរតោ សុត្វា សុតវសេន ឧប្បាទិតា យថាវុត្តកម្មាយតនាទិបញ្ញាវ. បរតោ អសុត្វា បន កម្មាយតនាទិ បរេន កយិរមានំ, កតំ វា ទិស្វា ឧគ្គហេត្វា វា បដិលទ្ធាបិ បញ្ញា ‘‘សុតមយា’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តទុភយាបិ ចិន្តាមយា, សុតមយា ច កាមាវចរាវ. ភាវនាមយា បន បញ្ញា ចិន្តាមយវសេន, សុតមយវសេន វា បវត្តិតកាមាវចរបុព្ពភាគភាវនានិប្ផត្តិយា សមុប្បន្នា មហគ្គតលោកុត្តរជវនបញ្ញា.

ទានមយត្តិកេ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគវសេន បវត្តា ទានមយា, សីលបូរណវសេន បវត្តា សីលមយា, តទុភយាបិ កាមាវចរាវ. ភាវនាមយា បនេត្ថ សមថវិបស្សនាវសេន បវត្តា ចតុភូមកបញ្ញា. និទ្ទេសេ បនស្ស កិញ្ចាបិ ‘‘សមាបន្នស្ស បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៦៨) ឯវំ មហគ្គតលោកុត្តរបញ្ញាវ វុត្តា, តថាបិ តំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ. កាមាវចរានំ បន បុព្ពភាគភាវនានំ, អនុស្សតិឧបចារភាវនានញ្ច ភាវនាមយេ សង្គហោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមត្តិកេ បនេតាសំ ចិន្តាមយេ សង្គហិតត្តា ភាវនាមយេ អសង្គហោ, តត្ថាបិ ភាវនាពលនិប្ផន្នានមេវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អធិសីលត្តិកេ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វិបស្សនាហេតុត្តា សេសសីលតោ អធិកំ សីលន្តិ អធិសីលំ, តស្មិំ សម្បយុត្តា បញ្ញា អធិសីលេ បញ្ញា. វិបស្សនាបាទិកា បន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សេសចិត្តេហិ អធិកត្តា អធិចិត្តំ, តស្មិំ បញ្ញា អធិចិត្តេ បញ្ញា, ចិត្តសីសេន ចេត្ថ សមាធិ និទ្ទិដ្ឋោ. សវិបស្សនា បន មគ្គផលបញ្ញា សេសាហិ អធិកត្តា អធិបញ្ញា នាម. សា ច អធិបញ្ញាយ បញ្ញាតិ ទេសនាយ សមរសតាយ វុត្តា. សីលាទយោ ‘‘សីលំ ចិត្តំ បញ្ញា, អធិសីលំ អធិចិត្តំ អធិបញ្ញា’’តិ បច្ចេកំ ទុវិធា ហោន្តិ. តេសុ បុរិមា បញ្ចសីលទសសីលានិ, វដ្ដបាទិកអដ្ឋសមាបត្តិយោ, និព្ពេធភាគិយកម្មស្សកតបញ្ញា ច យថាក្កមំ ហោន្តិ. តេ ច ធម្មា អនុប្បន្នេបិ តថាគតេ ពោធិសត្តានំ, តាបសបរិព្ពាជកានំ, ចក្កវត្តិរាជាទីនញ្ច កាលេ បវត្តន្តិ, បច្ឆិមា បន វុត្តាវសេសា ឧប្បន្នេ ឯវ តថាគតេ វិត្ថារិកា ហោន្តិ, នោ អនុប្បន្នេតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច រតនត្តយេ ទានាបចាយនាទិវសេន, សរណគមនសទ្ធម្មសវនាទិវសេន ច បវត្តា វិវដ្ដូបនិស្សយភូតា កុសលធម្មាបិ អធិសីលអធិបញ្ញាសុ គហិតា ឯវាតិ គហេតព្ពា.

អាយកោសល្លត្តិកេ អាយោតិ វឌ្ឍិ, សា អកុសលាទិអនត្ថហានិតោ, កុសលាទិអត្ថុប្បត្តិតោ ច ទុវិធា. អបាយោតិ អវឌ្ឍិ, សាបិ កុសលាទិអត្ថហានិតោ, អកុសលាទិអនត្ថុប្បត្តិតោ ច ទុវិធា. តេសុ កោសល្លំ, កុសលសភាវា បញ្ញា. អបាយកោសល្លំ បញ្ញវតោ ឯវ ‘‘ឯវំ មនសិការាទិប្បវត្តិយំ អវឌ្ឍិ ឧប្បជ្ជតិ, វឌ្ឍិ បរិហាយតី’’តិ ញត្វា តទុភយបដិបត្តិសម្ភវតោ. ឧបាយកោសល្លន្តិ អត្រ ឧបាយោ អច្ចាយិកកិច្ចាទីសុ ឋានុប្បត្តិកឧបាយជាននបញ្ញា, តិវិធាបិ ចេតា កាមាវចរបញ្ញាតិ វេទិតព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

តិកំ និដ្ឋិតំ.

ចតុក្កេសុ បន បឋមេ កម្មស្សកតញាណំ សច្ចានុលោមិកំ ញាណញ្ច វុត្តមេវ, ឥធ បន ឋបេត្វា សច្ចានុលោមិកញាណំ សព្ពាបិ សាសវា កុសលា បញ្ញា កម្មស្សកតញាណន្តិ វេទិតព្ពំ. ចតូសុ មគ្គេសុ, ផលេសុ ច បញ្ញាវ មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ, ផលសមង្គិស្ស ញាណញ្ចាតិ.

សច្ចចតុក្កេ អរិយមគ្គផលបញ្ញាវ ចតូសុ សច្ចេសុ ឯកបដិវេធវសេន ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា ចតូសុ ឋានេសុ គហិតា. កិញ្ចាបិ ហិ កាមាវចរញាណម្បិ ចតូសុ សច្ចេសុ អារម្មណវសេន បវត្តតិ, បដិវេធកិច្ចវសេន បន ឥធាធិប្បេតត្តា បាឡិយំ តំ ន គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ធម្មចតុក្កេ មគ្គផលេសុ បញ្ញា ធម្មេ ញាណំ នាម. តេសុ ហិ មគ្គញាណំ តាវ ចតុសច្ចធម្មានំ ឯកបដិវេធវសេន ជាននតោ ‘‘ធម្មេ ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ផលញាណំ បន និរោធសច្ចវសេន ធម្មេ ញាណន្តិ វេទិតព្ពំ. មគ្គានុភាវនិព្ពត្តំ បន អតីតានាគតេសុ សច្ចបដិវេធនយសង្គហណវសេន បវត្តំ បច្ចវេក្ខណញាណំ អន្វយេ ញាណំ នាម. តស្ស ច យេហិ នយេហិ អរិយា អតីតមទ្ធានំ ចតុសច្ចធម្មំ ជានិំសុ, តេបិ ឥមញ្ញេវ ចតុសច្ចំ ឯវមេវ ជានិំសុ, អនាគតមទ្ធានម្បិ ជានិស្សន្តីតិ ឯវំ ជាននវសេន បវត្តិ អាការោ វេទិតព្ពោ. សរាគាទិវសេន បរចិត្តបរិច្ឆេទញាណំ បរិយេ ញាណំ នាម. ធម្មន្វយបរិយញាណានិ បន ឋបេត្វា សព្ពលោកិយបញ្ញាញាណន្តិ សម្មតត្តា សម្មុតិម្ហិ ញាណន្តិ សម្មុតិញាណំ នាម.

អាចយចតុក្កេ កាមាវចរកុសលេ បញ្ញា អាចយាយ នោ អបចយាយ. សា ហិ ចុតិបដិសន្ធិំ អាចិនោតិ ឯវ, នោ អបចិនោតិ. មគ្គបញ្ញា បន អបចយាយ នោ អាចយាយ. រូបារូបកុសលបញ្ញា អាចយាយ ចេវ អបចយាយ ច. សា ហិ វិក្ខម្ភនវសេន កិលេសេ ច តម្មូលកេ ច វិបាកធម្មេ អបចិនោតិ. សេសា អព្យាកតា បញ្ញា នេវាចយាយ នោ អបចយាយ.

និព្ពិទាចតុក្កេ រូបាវចរបឋមជ្ឈានបញ្ញា និព្ពិទាយ នោ បដិវេធាយ. សា ហិ កាមវិវេកេន បត្តព្ពត្តា កិលេសនិព្ពិទាយ បវត្តតិ, អភិញ្ញាបាទកភាវំ បន អប្បត្តតាយ នេវាភិញ្ញាបដិវេធាយ សំវត្តតិ. ចតុត្ថជ្ឈានបញ្ញា បដិវេធាយ នោ និព្ពិទាយ. សា ហិ អភិញ្ញាបាទកភាវេនាបិ អភិញ្ញាភាវប្បត្តិយាបិ បដិវេធាយ សំវត្តតិ. បឋមជ្ឈានក្ខណេ ឯវ នីវរណនិព្ពិន្ទនត្តា នោ និព្ពិទាយ. ទុតិយតតិយជ្ឈានបញ្ញា បន សោមនស្សសហគតតាយ បឋមជ្ឈានសន្និស្សិតា វា អវិតក្កតាយ ចតុត្ថជ្ឈានសន្និស្សិតា វា កាតព្ពា. មគ្គបញ្ញា បន និព្ពិទាយ ចេវ បដិវេធាយ ច. ឯត្ថ ហិ ចតុសច្ចបដិវេធវសេន និព្ពិទាយ ចេវេតាសំ ឆឡភិញ្ញាប្បត្តិយា បដិវេធាយ ច សំវត្តនំ វេទិតព្ពំ. សេសា លោកិយលោកុត្តរា បញ្ញា នេវ និព្ពិទាយ នោ បដិវេធាយ.

ហានភាគិយចតុក្កេ ហានំ ភជតីតិ ហានភាគិនី, ឯវំ សេសេសុបិ. និព្ពេធោតិ ចេត្ថ អរិយមគ្គោ តន្និព្ពត្តកវិបស្សនាបាទកត្តា. និព្ពេធភាគិនីតិ ចតូសុបិ ឋានេសុ រូបារូបកុសលបញ្ញាវ វុត្តា. តានិ ហិ អត្តនោ សភាវា បរិហាយិត្វា ហេដ្ឋា ឱរោហណបច្ចយភូតា ហានភាគិនី. ឧបនិជ្ឈានបច្ចយភូតា វិសេសភាគិនី, តំ បន ឈាននិកន្តិយា ពលវតាយ វិសេសំ, ហានិំ វា អនុស្សុក្កិត្វា ឋិតិកោដ្ឋាសិកា ឋិតិភាគិនី, អរិយមគ្គបទដ្ឋានវិបស្សនាបាទកភូតាវ និព្ពេធភាគិនី ច ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

ចតស្សោ បដិសម្ភិទាតិ អត្ថធម្មនិរុត្តិបដិភានបដិសម្ភិទាវ. ចតស្សោ បដិបទាតិ ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តាវ. ចត្តារិ អារម្មណានីតិ បរិត្តា, បរិត្តារម្មណាតិអាទិកា ហេដ្ឋា វុត្តនយាវ. ជរាមរណាទិចតុក្កេសុបិ មគ្គញាណវសេនេវ ចតស្សោ យោជនា វុត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចតុក្កំ និដ្ឋិតំ.

បញ្ចកេសុ បន បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធីតិ បីតិផរណតា សុខផរណតា ចេតោផរណតា អាលោកផរណតា បច្ចវេក្ខណនិមិត្តន្តិ ឯវំ បាឡិយំ វុត្តេហិ បញ្ចហិ ញាណង្គេហិ សមន្នាគតោ សមាធិ. តត្ថ បីតិំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា នាម, សុខំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ តីសុ ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា នាម. បរេសំ ចេតោផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ចេតោបរិយញាណំ ចេតោផរណតា នាម. អាលោកផរណេ ឧប្បជ្ជតីតិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ អាលោកផរណតា នាម. បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ នាម. ឯត្ថ ច បីតិផរណតា, សុខផរណតា ច ទ្វេ បាទា វិយ, ចេតោផរណតា, អាលោកផរណតា ច ទ្វេ ហត្ថា វិយ, បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ សីសំ វិយ, អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ មជ្ឈិមកាយោ វិយ. ឥតិ ភគវា បញ្ចង្គិកំ សម្មាសមាធិំ អង្គបច្ចង្គសម្បន្នំ បុរិសំ វិយ កត្វា ទស្សេតិ. ឥមិនា ច សមាធិនា អង្គានិ បញ្ច ញាណង្គានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធីតិ –

‘‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ’តិ បច្ចត្តញ្ញេវ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ‘អយំ សមាធិ អរិយោ និរាមិសោ’តិ…បេ… ‘មហាបុរិសសេវិតោ’តិ…បេ… ‘សន្តោ បណីតោ បដិបស្សទ្ធិលទ្ធោ ឯកោទិភាវាធិគតោ ន សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ’តិ…បេ… ‘សោ ខោ បនាហំ ឥមំ សមាធិំ សតោវ សមាបជ្ជាមិ, សតោ វុដ្ឋហាមី’តិ បច្ចត្តញ្ញេវ ញាណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (វិភ. ៨០៤) –

ឯវំ បាឡិយំ វុត្តេហិ បញ្ចហិ បច្ចវេក្ខណញាណេហិ យុត្តោ អរហត្តផលសង្ខាតោ សមាបត្តិផលសមាធិ. សោ ឯវំ ហិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ, បុរិមោ បុរិមោ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស សមាធិសុខស្ស ចេវ អត្តនា សមុដ្ឋាបិតម្បិ បណីតរូបេន ផុដ្ឋសកលកាយតាយ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតកាលេ អតិបណីតំ កាយវិញ្ញាណសុខស្ស បច្ចយត្តា អាយតិំ សុខវិបាកោ ឧប្បជ្ជតិ, ឥមិនាបិ បរិយាយេន អាយតិំ សុខវិបាកោតិ ឯកំ អង្គំ, កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយោ កាមាមិសវដ្ដាមិសលោកាមិសានំ អភាវា និរាមិសោតិ ឯកំ, ពុទ្ធាទីហិ មហាបុរិសេហិ សេវិតត្តា អកាបុរិសសេវិសោតិ ឯកំ, អង្គារម្មណេ សន្តតាយ, សព្ពកិលេសទរថសន្តតាយ ច សន្តោ អតប្បនីយដ្ឋេន បណីតោ កិលេសបដិបស្សទ្ធិភាវស្ស លទ្ធត្តា បដិបស្សទ្ធលទ្ធោ ឯកោទិភាវេន ច អធិគតោ អប្បគុណសាសវសមាធិ វិយ សសង្ខារេន សប្បយោគេន បច្ចនីកធម្មេ និគ្គយ្ហ កិលេសេ វារេត្វា អនធិគតត្តា ន សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ. បុគ្គលស្សាយំ សមាធីតិ ឯវំ ខីណាសវស្ស សតិវេបុល្លប្បត្តិយា យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន ឥមំ សមាធិំ សតោវ សមាបជ្ជតិ, ឧដ្ឋហតិ ចាតិ ឯកមង្គន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សព្ពាការតោ យុត្តត្តា ‘‘បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធី’’តិ វុច្ចតិ.

បញ្ចកំ និដ្ឋិតំ.

ឆក្កេ ឆសុ អភិញ្ញាសុ បញ្ញាតិ ឥទ្ធិវិធេ ញាណំ, ទិព្ពសោតធាតុយា ញាណំ, ចេតោបរិយេ ញាណំ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយំ ញាណំ, ចុតូបបាតេ ញាណំ, អាសវានំ ខយេ ញាណន្តិ ឯវំ វុត្តានិ ឆឡភិញ្ញាចិត្តសម្បយុត្តានិ ញាណានិ. តេសុ បច្ឆិមំ លោកុត្តរំ, សេសានិ រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានិកានីតិ.

ឆក្កំ និដ្ឋិតំ.

សត្តកេ សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនីតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ បច្ចវេក្ខណញាណំ ឯកំ, ‘‘អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារា’’តិ ឯកន្តិ ទ្វេ ញាណានិ, ឯវំ អតីតេបិ ទ្វេ, អនាគតេបិ ទ្វេតិ ឆ, តំ ឆព្ពិធម្បិ ញាណំ ‘‘ខយធម្ម’’ន្តិអាទិនា បច្ចវេក្ខណញាណេន សទ្ធិំ សត្ត ញាណានិ. ឯវំ សេសេសុបិ ជាតិបរិយោសានេសុ ចាតិ ឯវំ ឯកាទសសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ បច្ចេកំ កាលត្តយេបិ អន្វយព្យតិរេកញាណំ តេសំ វយទស្សនញាណស្ស ច វសេន សត្ត សត្ត កត្វា សត្តសត្តតិ ញាណានិ.

សត្តកំ និដ្ឋិតំ.

អដ្ឋកំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នវកេ នវសុ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តីសុ បញ្ញាតិ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តស្ស អនុបដិបាដិយា វិហាតព្ពតោ ឧប្បាទេតព្ពតោ អនុបុព្ពវិហារសង្ខាតាសុ រូបារូបសមាបត្តីសុ សម្បយុត្តា អដ្ឋ បញ្ញា ចេវ តទនន្តរំ និរោធំ ផុសិត្វា វុដ្ឋិតស្ស និរោធំ សន្តតោ បច្ចវេក្ខណញាណញ្ចាតិ នវ.

នវកំ និដ្ឋិតំ.

ទសកេ តថាគតស្សាតិ យថា វិបស្សីអាទយោ បុព្ពកា ឥសយោ អាគតា, តថា អាគតស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. តថាគតពលានីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ តថាគតស្សេវ ពលានិ, យថា វា បុព្ពពុទ្ធានំ ពលានិ បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានិ, តថា អាគតានិ ពលានីតិបិ អត្ថោ. តត្ថ ទុវិធំ តថាគតស្ស ពលំ កាយពលំ, ញាណពលញ្ច. តេសុ កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេន វេទិតព្ពំ. វុត្តំ ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘កាឡាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៨; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.២២; អ. និ. ១០.២១; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៥; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ១.៣៩; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.៤៤; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៨១);

ឥមានិ ហិ ទស ហត្ថិកុលានិ. តត្ថ កាឡាវកន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ, យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាឡាវកហត្ថិនោ ពលំ, យំ តេសំ ទសន្នំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្ស, តេសំ ទសន្នំ បណ្ឌរស្ស, តេសំ ទសន្នំ តម្ពស្ស, តេសំ ទសន្នំ បិង្គលស្ស, តេសំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថិនោ, តេសំ ទសន្នំ មង្គលស្ស, តេសំ ទសន្នំ ហេមស្ស, តេសំ ទសន្នំ ឧបោសថស្ស, តេសំ ទសន្នំ ពលំ ឆទ្ទន្តស្ស, យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ ពលំ, តំ តថាគតស្ស នារាយណពលន្តិ វុច្ចតិ. តទេតំ បកតិហត្ថិគណនាយ ហត្ថីនំ កោដិសហស្សំ, បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ. ឥទំ តាវ តថាគតស្ស កាយពលំ. យានិ បន ទសពលចតុវេសារជ្ជាទីនិ អនេកានិ ញាណសហស្សានិ, ឯតំ ញាណពលំ នាម. ឥធាបិ ញាណពលមេវ អធិប្បេតំ. ញាណញ្ហិ អកម្បិយដ្ឋេន, ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន ច ពលន្តិ វុត្តំ.

យេហិ ពលេហិ សមន្នាគតោតិ យេហិ ទសហិ ញាណពលេហិ ឧបេតោ. អាសភណ្ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ. អបិច គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, សព្ពគវសេដ្ឋោ និសភោ, សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ សព្ពបរិស្សយសហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អកម្បនីយោ និសភោ, សោ ឥធ ឧសភោតិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ. ឋានន្តិ តស្ស និសភពលសមន្នាគតស្ស ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានំ, ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ. យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ឧសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ហិ ទសពលសមន្នាគតោ ចតុវេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ អប្បធំសិយោ អចលេន ឋានេន តិដ្ឋតិ, តញ្ចេស បដិជានាតិ ឧបគច្ឆតិ ន បច្ចក្ខាតិ អត្តនិ អារោបេតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ (វិភ. ៧៦០).

បរិសាសូតិ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. សីហនាទំ នទតីតិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ, សីហនាទសទិសំ វា នាទំ នទតិ. អយមត្ថោ សីហនាទសុត្តេន ទីបេតព្ពោ. យថា វា សីហោ សហនតោ ច ហននតោ ច ‘‘សីហោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ តថាគតោបិ លោកធម្មានំ សហនតោ, បរប្បវាទានញ្ច ហននតោ ‘‘សីហោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្ស នាទំ នទតិ.

ព្រហ្មចក្កន្តិអាទីសុ ព្រហ្មន្តិ ឧត្តមំ វិសុទ្ធំ. ចក្ក-សទ្ទោ បនាយំ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣១) សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៥; ៣.២០៤; ម. និ. ២.៣៨៦) លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១) ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ចក្កំ បវត្តយ សព្ពបាណិន’’ន្តិ (ជា. ១.៧.១៤៩) ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ (ទី. និ. ៣.៨៥) ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣) ឯត្ថ ឧរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចេបិ ចក្កេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិចក្ក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៦១; សំ. និ. ២.១៦២) ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ឥធ បន ធម្មចក្កេ បវត្តតិ.

ធម្មចក្កញ្ច ទុវិធំ ហោតិ បដិវេធញាណញ្ច ទេសនាញាណញ្ច. តត្ថ បញ្ញាបភាវិតំ អត្តនោ អរិយផលាវហំ លោកុត្តរំ បដិវេធញាណំ, ករុណាបភាវិតំ សាវកានំ អរិយផលាវហំ កាមាវចរំ ទេសនាញាណំ, ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ ពុទ្ធានញ្ញេវ ឱរសញាណំ, តំ បវត្តេតិ ឧប្បាទេតិ វិភាវេតិ វិត្ថារិកំ ករោតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យានិ ទស ញាណានិ អាទិតោ ‘‘តថាគតពលានី’’តិ និក្ខិត្តានិ, តានិ វិត្ថារេតុំ ‘‘កតមានិ ទស? ឥធ តថាគតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឋានញ្ច ឋានតោតិ ការណញ្ច ការណតោ. ការណំ ហិ យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ តទាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ច, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោតិ អការណញ្ច អការណតោ. យម្បីតិ យេន ញាណេន យថាភូតំ បជានាតិ, ឥទម្បិ ឋានាឋានញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឧបរិបិ សព្ពត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. កថំ បនេត្ថ ភគវា ឋានញ្ច ឋានតោ, អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតីតិ? អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ…បេ… កញ្ចិ ធម្មំ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, មាតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បិតរំ…បេ… អរហន្តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បទុដ្ឋចិត្តេន តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យ, អដ្ឋមំ ភវំ និព្ពត្តេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, បុថុជ្ជនោ បនេតំ សព្ពំ ករេយ្យាតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតីតិ បជានាតិ, តថា យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តថា ទ្វេ រាជានោ ចក្កវត្តី ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, ឯកោ បន ឧប្បជ្ជតិ, ឋានមេតំ វិជ្ជតីតិ បជានាតិ, តថា យំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ តិណ្ណំ ទុច្ចរិតានំ ឥដ្ឋោ វិបាកោ, សុចរិតានញ្ច អនិដ្ឋោ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, តព្ពិបរីតោ បន នេសំ វិបាកោ និព្ពត្តេយ្យាតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតីតិ, យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតូ បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ ឋានំ, ឥតរេ អដ្ឋានន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ឯត្ថ បនាយំ សង្ខេបតោ អដ្ឋកថាវិនិច្ឆយោ. ‘‘សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យា’’តិ ឥទំ ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៧) ទិដ្ឋិវិបល្លាសវសេន សុខតោ គាហំ សន្ធាយ វុត្តំ, សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសវសេន បន អរិយសាវកោបិ កិលេសបរិឡាហាភិភូតោ មត្តហត្ថិបរិតាសិតោ វិយ, សុចិកាមោ គូថកូបំ វិយ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆតិ, អត្តតោ ឧបគមនវារេ កសិណាទិបណ្ណត្តិយា, និព្ពានស្ស ច សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘សង្ខារ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘កញ្ចិ ធម្ម’’ន្តិ វុត្តំ.

មាតរន្តិអាទីសុ កិញ្ចាបិ អរិយសាវកោ សីសច្ឆេទំ បាបុណន្តោបិ កុន្ថកិបិល្លិកំ ឧបាទាយ បាណាតិបាតំ, អទិន្នាទានាទីសុ វា យំកិញ្ចិ ទុច្ចរិតំ អបាយហេតុភូតំ កាតុំ ភវន្តរេបិ ន សក្កោតិ, បុថុជ្ជនភាវស្ស បន មហាសាវជ្ជតាទស្សនត្ថមេត្ថ បញ្ចានន្តរិយានេវ ឧទ្ធដានិ. សាវជ្ជោ ហិ បុថុជ្ជនភាវោ, យត្រ ហិ នាម អានន្តរិយានិបិ ករិស្សតីតិ. ឯត្ថ ច មនុស្សភូតស្សេវ មនុស្សភូតំ ជនិកំ មាតរំ, បិតរំ វា អបិ បរិវត្តលិង្គំ ជីវិតា វោរោបេន្តស្ស កម្មំ អានន្តរិយំ ហោតិ. តិរច្ឆានភូតំ បន មាតរំ, បិតរំ វា សយំ វា តិរច្ឆានភូតោ មនុស្សភូតំ, តិរច្ឆានភូតំ វា ជីវិតា វោរោបេន្តោ អានន្តរិយំ ន ផុសតិ, កម្មំ បន ភារិយំ, អានន្តរិយំ អាហច្ចេវ តិដ្ឋតិ. អរហន្តម្បិ មនុស្សភូតមេវ ឃាតេន្តោ អានន្តរិយំ ផុសតិ. តស្ស ច បុថុជ្ជនកាលេ បហារំ ទត្វា អរហត្តំ បត្វា តស្មិំ តេនេវ រោគេន មតេបិ អរហន្តឃាតកោ ហោតិ, ន យក្ខភូតំ អរហន្តំ, សេសអរិយបុគ្គលេ វា មនុស្សភូតេបិ ឃាតេន្តោ, កម្មំ បន អានន្តរិយសទិសំ ហោតិ. យំ បន បុថុជ្ជនកាលេ ទិន្នំ ទានំ អរហត្តំ បត្វា បរិភុញ្ជតិ, បុថុជ្ជនស្សេវ តំ ទិន្នំ ហោតិ, សេសអរិយបុគ្គលេ មារេន្តស្ស អានន្តរិយំ នត្ថិ, កម្មំ បន គរុកំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ឯឡកាទិចតុក្កំ វេទិតព្ពំ – ‘‘ឯឡកំ មារេមី’’តិ ហិ អភិសន្ធិនា ឯឡកដ្ឋានេ និបន្នំ មាតរំ, បិតរំ, អរហន្តំ វា មារេន្តោ អានន្តរិយំ ផុសតិ, ឯឡកាភិសន្ធិនា វា មាតាទិអភិសន្ធិនា វា ឯឡកំ មារេន្តោ អានន្តរិយំ ន ផុសតិ, មាតាទិអភិសន្ធិនា តេ ឯវ មារេន្តោ ផុសតេវ. ឯស នយោ ចោរចតុក្កាទីសុបិ.

លោហិតុប្បាទេ តថាគតស្ស អភេជ្ជកាយតាយ កុទ្ធចិត្តស្ស បរស្ស ឧបក្កមេន ចម្មច្ឆេទោ, លោហិតបគ្ឃរណំ វា នត្ថិ, ទេវទត្តេន បន បវិទ្ធសិលាតោ ភិជ្ជិត្វា គតសក្ខលិកប្បហារេន វិយ សរីរស្ស អន្តោយេវ ឯកស្មិំ ឋានេ យថា ខុទ្ទិកមក្ខិកាបិវនមត្តម្បិ លោហិតំ វិសមំ សមោសរតិ, តថា ករោន្តស្ស អានន្តរិយំ ហោតិ, ន បន ជីវកស្សេវ មុទុចិត្តេន ទុដ្ឋលោហិតំ នីហរិត្វា ផាសុកំ ករោន្តស្ស, បុញ្ញមេវ បនស្ស ហោតិ, បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ ចេតិយំ ភិន្ទន្តស្ស, ពោធិំ ឆិន្ទន្តស្ស, ធាតូសុ ឧបក្កមន្តស្ស ច អានន្តរិយំ ន ហោតិ, កម្មំ បន អានន្តរិយសទិសំ ហោតិ. ពោធិរុក្ខស្ស បន ថូបំ វា សធាតុកំ បដិមំ វា ពាធយមានំ សាខំ, ចេតិយវត្ថុំ ភិន្ទិត្វា គច្ឆន្តំ ពោធិមូលញ្ច ឆិន្ទិត្វា ហរិតុំ វដ្ដតិ. សចេបិ សាខាយ និលីនា សកុណា ចេតិយេ វច្ចំ បាតេន្តិ, ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. បរិភោគចេតិយតោ ហិ សរីរចេតិយមេវ មហន្តតរំ. ធាតុនិធានរហិតំ បដិមាឃរំ វា ពោធិឃរំ វា ពាធេន្តំ សាខំ ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតិ, ឱជោហរណសាខំ, បនស្ស បូតិដ្ឋានំ វា ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ, សរីរបដិជគ្គនេ វិយ បុញ្ញមេវ ហោតិ.

សង្ឃភេទេ សមានសំវាសសីមាយ សមានសំវាសកេ សង្ឃេ ឯកតោ ឋិតេ វិសុំ វគ្គសង្ឃំ គហេត្វា បញ្ចហិ ការណេហិ សង្ឃំ ភិន្ទន្តស្ស សង្ឃភេទោ ហោតិ អានន្តរិយកម្មញ្ច. វុត្តំ ហេតំ ‘‘បញ្ចហិ, ឧបាលិ, អាការេហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ. កតមេហិ បញ្ចហិ? កម្មេន ឧទ្ទេសេន វោហរន្តោ អនុស្សាវនេន សលាកគ្គាហេនា’’តិ (បរិ. ៤៥៨). តត្ថ កម្មេនាតិ អបលោកនាទីសុ ចតូសុ អញ្ញតរេន កម្មេន. ឧទ្ទេសេនាតិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេន. វោហរន្តោ កថយន្តោ តាហិ តាហិ ឧបបត្តីហិ ‘‘អធម្មំ ធម្មោ’’តិអាទីនិ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ ទីបេន្តោ. អនុស្សាវនេនាតិ ‘‘ននុ តុម្ហេ ជានាថ មយ្ហំ ពហុស្សុតាទិភាវំ, កថំ ហិ នាម មាទិសោ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ គាហេយ្យ, កិមហំ អបាយតោ ន ភាយាមី’’តិអាទិនា នយេន កណ្ណមូលេ វចីភេទំ កត្វា អនុស្សាវនេន. សលាកគ្គាហេនាតិ ឯវំ វោហារានុស្សាវនេហិ តេសំ ចិត្តំ ឧបត្ថម្ភេត្វា អនិវត្តិធម្មំ កត្វា ‘‘គណ្ហថ ឥមំ សលាក’’ន្តិ សលាកគ្គាហេន.

ឯត្ថ ច កម្មមេវ ឧទ្ទេសោ វា បមាណំ, វោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហា បន បុព្ពភាគា. តេសុ និប្ផន្នេសុបិ អភិន្នោវ ហោតិ សង្ឃោ. យទា បន វោហារានុស្សាវនេហិ ចត្តារោ វា អតិរេកេ វា ភិក្ខូ សលាកំ គាហេត្វា វគ្គំ សង្ឃំ គហេត្វា វិសុំ កម្មំ វា ឧទ្ទេសំ វា ករោតិ, តទា សង្ឃោ ភិន្នោ នាម ហោតិ. អភេទបុរេក្ខារស្ស បន សមគ្គសញ្ញាយ វដ្ដតិ. សមគ្គសញ្ញាយ ហិ ករោន្តស្ស នេវ ភេទោ ហោតិ, ន អានន្តរិយំ, តថា តតោ ឩនបរិសាយ ករោន្តស្ស. វុត្តំ ហេតំ ‘‘ឯកតោ, ឧបាលិ, ចត្តារោ ហោន្តិ ឯកតោ ចត្តារោ, នវមោ អនុស្សាវេតី’’តិអាទិ (ចូឡវ. ៣៥១).

ឥមេសុ បន បញ្ចសុ អានន្តរិយេសុ សង្ឃភេទោ វចីកម្មំ, សេសានិ កាយកម្មានិ, សព្ពានេវ ខោ តានិ កាយទ្វារតោបិ វចីទ្វារតោបិ សមុដ្ឋហន្តិ. សង្ឃភេទោបិ ហិ ហត្ថមុទ្ទាយ ភេទំ ករោន្តស្ស កាយទ្វារតោបិ សមុដ្ឋាតិ, សង្ឃភេទោ ចេត្ថ កប្បដ្ឋិតិយោ. កប្បវិនាសេ ឯវ ហិ សង្ឃភេទតោ មុច្ចតិ, សេសានំ បន តថា និយមោ នត្ថិ. យេន ច បញ្ចបេតានិ កម្មានិ កតានិ ហោន្តិ, តស្ស សង្ឃភេទោវ និរយេ វិបច្ចតិ, សេសានិ ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ ឯវមាទីសុ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. សង្ឃភេទាភាវេ លោហិតុប្បាទោ, តទភាវេ អរហន្តឃាតោ, តទភាវេ មាតុឃាតោ, បិតុឃាតោ វា, តស្មិម្បិ សីលសម្បន្នតរេ. បុរិមានិ ចេត្ថ ចត្តារិ សព្ពេសំ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណានិ, សង្ឃភេទោ បន បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោវ, អសាធារណោ អញ្ញេសំ, ភិក្ខុនីបិ ហិ សង្ឃំ ន ភិន្ទតិ, បគេវ ឥតរេ. បញ្ចបិ ចេតានិ ទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តានិ, ទោសមូលានិ ចាតិ វេទិតព្ពានិ.

អដ្ឋមំ ភវំ និព្ពត្តេយ្យាតិ ឯត្ថ អរិយសាវកស្ស អដ្ឋមភវាគហណំ កេន និយាមិតន្តិ? វិបស្សនាយ. យស្ស ហិ សា តិក្ខា, សោ ឯកំ ឯវ ភវំ និព្ពត្តិត្វា អរហត្តំ បត្វា ឯកពីជី នាម ហោតិ. យស្ស មន្ទា, សោ ទុតិយេ…បេ… ឆដ្ឋេ វា ភវេ អរហត្តំ បត្វា កោលំកោលោ នាម ហោតិ. យស្ស បន អតិមន្ទា, សោ សត្តមំ ភវំ នាតិក្កមតិ, តត្ថ និយមេន អរហត្តំ បាបុណិត្វា សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម ហោតិ. សចេបិ ហិស្ស សត្តមេ ភវេ និទ្ទំ ឱក្កន្តស្ស មត្ថកេ អសនិ វា បព្ពតកូដោ វា បតេយ្យ, តស្មិម្បិ កាលេ អរហត្តំ បត្វាវ បរិនិព្ពាតិ. ឧត្តមកោដិយា ហិ សត្តមភវានតិក្កមនញ្ញេវ សន្ធាយេវ ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ (ម. និ. ១.៦៦; ២.១៦៩; សំ. និ. ៥.៩៩៨) វុត្តោតិ.

ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធាតិអាទីសុ ទសសហស្សចក្កវាឡសង្ខាតំ ជាតិខេត្តំ ឯកា លោកធាតុ នាម អាណាវិសយខេត្តេសុ ពុទ្ធុប្បត្តិសង្កាយ ឯវាភាវតោ. តត្ថ ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ ឧប្បត្តិបដិសេធំ អកត្វា ជាតិខេត្តេ ឯវ កតោ. ឋបេត្វា ឥមំ ចក្កវាឡំ អញ្ញស្មិំ ចក្កវាឡេ ពុទ្ធា ន ឧប្បជ្ជន្តិ ពុទ្ធត្តហេតូនំ អនាទិពុទ្ធបរម្បរាទីនំ តថាភាវា. តតោ ឯវ ហិ សត្តា និរវសេសតោ និព្ពុតិំ ន បាបុណន្តិ. យទិ ហិ សព្ពចក្កវាឡេសុ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, សព្ពេ សត្តា ឥតោ បុព្ពេ និរវសេសតោ និព្ពុតិំ បាបុណេយ្យុំ, ន ច តំ អត្ថិ, តស្មា អនាទិពុទ្ធបរម្បរាយ វិវដ្ដូបនិស្សយសម្បន្នានំ និវាសភូតេ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពា. តេ ចេត្ថាបិ ទុល្លភា, តេសំ ទុល្លភត្តា ឯវេត្ថ កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យម្បិ ពុទ្ធុប្បាទរហិតំ ហោតិ. យទិ ច តេ សុលភា ភវេយ្យុំ, ឯកស្មិំ វិវដ្ដដ្ឋាយិអសង្ខ្យេយ្យេ ចតុសដ្ឋិពុទ្ធានម្បិ ឧប្បជ្ជិតុំ សក្កា ភវេយ្យ អន្តរកប្បស្ស ពុទ្ធន្តរត្តា. ភទ្ទកប្បេសុ ចេត្ថ បញ្ច ពុទ្ធា ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ. កថំ បនេត្ថាបិ ទុល្លភតរា ចក្កវាឡន្តរេសុ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ពុទ្ធានញ្ច ទុល្លភតា ការណទុល្លភតាយ, តស្មា ឥមស្មិញ្ញេវ ចក្កវាឡេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ? ឯត្ថាបិ ន ទេវព្រហ្មលោកេសុ, មនុស្សលោកេ ឯវ បន ឧប្បជ្ជន្តិ ឯត្ថេវ សព្ពសោ តិវិធសទ្ធម្មាធារស្ស សង្ឃរតនស្ស បាតុភាវតោ, ឥតរលោកេសុ និរវសេសតោ បការាសម្ភវតោ ច.

យទិ ហិ ពុទ្ធា ទេវលោកាទីសុ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, មនុស្សា ភយេន ឧបសង្កមិតុមេវ ន សក្កោន្តិ, បគេវ ធម្មសវនបព្ពជ្ជាទិំ កាតុំ, តេនេវ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ អត្តនោ រូបកាយានុភាវាទិសម្បត្តិយា ឧប្បន្នអមនុស្សសង្កាកុតូហលំ ជនំ និជ្ឈាបេតុំ ឧត្តានសេយ្យកាទិនិយាមេន វឌ្ឍិត្វា ទារបរិគ្គហាទិំ អកាសិ, ឯវំ កត្វា បព្ពជិតម្បិ នំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា បណ្ឌវបព្ពតបស្សេ និសីទិត្វា បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជន្តំ ពិម្ពិសារោ នានប្បការតោ មនុស្សភាវំ វិចិនិត្វាវ ឧបសង្កមិតុំ វិសហិ, នោ អញ្ញថា. លោកនិត្ថារណត្ថាយ ហិ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, ន អត្តនោ សក្ការាទិអត្ថាយ, តស្មា មនុស្សេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថាបិ ឥមស្មិំ ជម្ពុទីបេ ឯវ, តត្ថាបិ ឥមស្មិំ មជ្ឈិមបទេសេ ឯវ. ន កេវលញ្ច ពុទ្ធាវ, បច្ចេកពុទ្ធា, អគ្គសាវកមហាសាវកា ច ចក្កវត្តិអាទយោ ច អញ្ញេបិ បុញ្ញវន្តសត្តា ឯត្ថេវ ឧប្បជ្ជន្តិ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ ឯត្ថ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បុរេ បុព្ពំ នាម, ធាតុអន្តរធានតោ បច្ឆា ចរិមំ នាម, ឧភិន្នមន្តរា អបុព្ពំ អចរិមំ នាម. ឯត្ថន្តរេ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ និវារិតា, ធាតុអន្តរធានេ បន ជាតេ អញ្ញស្ស ឧប្បត្តិ ន និវារិតា. កិញ្ចាបិ ន និវារិតា, អន្តរកប្បំ បន ខេបេត្វាវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

បញ្ច ហិ អន្តរធានានិ នាម អធិគមអន្តរធានំ បដិបត្តិអន្តរធានំ បរិយត្តិអន្តរធានំ លិង្គអន្តរធានំ ធាតុអន្តរធានន្តិ. តត្ថ អធិគមោតិ មគ្គផលាភិញ្ញាបដិសម្ភិទាយោ, សោ បរិហាយមានោ បដិសម្ភិទាតោ បដ្ឋាយ បរិហាយតិ. បរិនិព្ពានតោ ហិ វស្សសហស្សមេវ បដិសម្ភិទា និព្ពត្តេតុំ សក្កោន្តិ, តតោ បរំ អភិញ្ញា, តាបិ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា សុក្ខវិបស្សកខីណាសវា ហោន្តិ, តតោ អនាគាមិនោ, តតោ សកទាគាមិនោ, សោតាបន្នា ច ហោន្តិ, តេសុ ធរន្តេសុបិ អធិគមោ អនន្តរហិតោវ ហោតិ, បច្ឆិមកស្ស បន សោតាបន្នស្ស ជីវិតក្ខយេន អធិគមោ អន្តរហិតោ នាម ហោតិ. ឥទំ អធិគមអន្តរធានំ.

តតោ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា ‘‘នត្ថិ ទានិ នោ អរិយធម្មបដិវេធោ’’តិ ឈានវិបស្សនាសុ វោសានំ អាបជ្ជិត្វា កោសជ្ជពហុលា ចតុបារិសុទ្ធិសីលមត្តំ រក្ខន្តោ អញ្ញមញ្ញំ ន ចោទេន្តិ, ន សារេន្តិ, អកុក្កុច្ចកា ហោន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ មទ្ទន្តិ, តតោ គរុកាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, បារាជិកមត្តមេវ រក្ខន្តិ, តេសុ ធរន្តេសុបិ បដិបត្តិ អនន្តរហិតាវ ហោតិ, បច្ឆិមកស្ស បន ភិក្ខុនោ សីលភេទេន វា ជីវិតក្ខយេន វា បដិបត្តិ អន្តរហិតា នាម ហោតិ. ឥទំ បដិបត្តិអន្តរធានំ នាម.

បរិយត្តីតិ សាដ្ឋកថំ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ, គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ អធម្មិកេហិ កលិយុគរាជាទីហិ វិបន្នសស្សាទិសម្បត្តិតាយ បច្ចយទាយកា ទុគ្គតា ហោន្តិ, ភិក្ខូ ច បច្ចយេហិ កិលមន្តា អន្តេវាសិកេ គហេតុំ ន សក្កោន្តិ. តតោ អដ្ឋកថា បរិហាយតិ, បាឡិវសេនេវ បរិយត្តិំ ធារេន្តិ, តតោ បាឡិំ សកលំ ធារេតុំ ន សក្កោន្តិ, បឋមំ អភិធម្មបិដកំ បរិហាយតិ, តញ្ចស្ស បរិហាយនំ មត្ថកតោ បឋាយ. បឋមមេវ ហិ មហាបករណំ បរិហាយតិ, តតោ យមកំ កថាវត្ថុ បុគ្គលបញ្ញត្តិ ធាតុកថា វិភង្គោ ធម្មសង្គហោ ច អនុក្កមេន បរិហាយន្តិ, តតោ មត្ថកតោ បដ្ឋាយ សុត្តន្តបិដកំ បរិហាយតិ, បឋមំ ហិ អង្គុត្តរនិកាយោ ឯកាទសកនិបាតតោ បដ្ឋាយ យាវឯកកនិបាតា បរិហាយតិ, តតោ មត្ថកតោ បដ្ឋាយ សំយុត្តនិកាយោ, បឋមំ ហិ មហាវគ្គោ បរិហាយតិ, តតោ សឡាយតនវគ្គោ ខន្ធកវគ្គោ និទានវគ្គោ សគាថាវគ្គោតិ, ឯវំ មជ្ឈិមនិកាយទីឃនិកាយាទយោ ច មត្ថកតោ បដ្ឋាយ បរិហាយន្តិ, តតោ វិនយបិដកមេវ តិដ្ឋតិ, តម្បិ បរិវារតោ បដ្ឋាយ យាវ មហាវិភង្គា បរិហាយតិ, តតោ ឧបោសថក្ខន្ធកតោ មាតិកាមត្តមេវ ធារេន្តិ, តទាបិ យាវ ចតុប្បទិកាបិ គាថា មនុស្សេសុ បវត្តតិ, តាវ បរិយត្តិ អនន្តរហិតាវ ហោតិ, តាយ អន្តរហិតាយ បរិយត្តិ អន្តរហិតា នាម ហោតិ. ឥទំ បរិយត្តិអន្តរធានំ នាម.

គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ បត្តចីវរគ្គហណាទិអាកប្បំ ន បាសាទិកំ ហោតិ, និគណ្ឋាទយោ វិយ អលាពុបត្តាទិំ អគ្គពាហាយ បក្ខិបិត្វាបិ ឱលម្ពិត្វាបិ សិក្កាយ ឱលគ្គេត្វាបិ វិចរន្តិ, ចីវររជនម្បិ ន សារុប្បំ, ឱដ្ឋដ្ឋិកវណ្ណំ កត្វា ធារេន្តិ, តតោ រជនម្បិ ឱវដ្ដិកវិជ្ឈនម្បិ ន ហោតិ, ទសា ឆេត្វា បរិព្ពាជកា វិយ កាសាវមត្តមេវ ធារេន្តិ, តតោ បរិក្ខីណេ កាលេ ខុទ្ទកកាសាវខណ្ឌំ ហត្ថេ វា គីវាយ វា ពន្ធិត្វា កសិកម្មាទីនិ កត្វា ទារភរណាទិំ ករោន្តិ, តទា ទក្ខិណំ ទេន្តោ ជនោ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ឯតេសំ ទេតិ, ឥទំ សន្ធាយ ភគវតា វុត្តំ ‘‘ភវិស្សន្តិ ខោ បនានន្ទ, អនាគតមទ្ធានំ គោត្រភុនោ កាសាវកណ្ឋា ទុស្សីលា បាបធម្មា, តេសុ ទុស្សីលេសុ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទស្សន្តិ, តទាបហំ, អានន្ទ, សង្ឃគតំ ទក្ខិណំ អសង្ខ្យេយ្យំ អប្បមេយ្យំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ៣.៣៨០). តតោ ‘‘បបញ្ចោ ឯស, កិំ ឥមិនា អម្ហាក’’ន្តិ តំ កាសាវខណ្ឌំ ឆិន្ទិត្វា អរញ្ញេ ខិបន្តិ, ឯតស្មិំ កាលេ លិង្គំ អន្តរហិតំ នាម ហោតិ. ឥទំ លិង្គអន្តរធានំ នាម.

តតោ តត្ថ តត្ថ សក្ការសម្មានំ អលភមានា ធាតុយោ ពុទ្ធានំ អធិដ្ឋានពលេន សក្ការសម្មានលព្ភមានកដ្ឋានំ គមិស្សន្តិ, តតោ សព្ពត្ថ អលភមានា សព្ពធាតុយោ មហាពោធិមណ្ឌមេវ គមិស្សន្តិ. សាសបមត្តាបិ ហិ ធាតុ ន អន្តរា នស្សិស្សតិ, តា បន ពោធិមណ្ឌេ បល្លង្កេន និសិន្នពុទ្ធសរីរសិរិំ, យមកបាដិហារិយញ្ច ទស្សេស្សន្តិ, តតោ ធាតុសរីរតោ តេជោ សមុដ្ឋាយ តំ សរីរំ អបណ្ណត្តិកភាវំ គមេតិ, តទា ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវតា បរិនិព្ពានទិវសេ វិយ បរិទេវិត្វា បូជាសក្ការំ កត្វា បក្កមន្តិ. ឥទំ ធាតុអន្តរធានំ នាម.

ឥមស្ស បញ្ចវិធស្ស អន្តរធានស្ស បរិយត្តិអន្តរធានមេវ មូលំ. បរិយត្តិយំ ហិ សតិ បដិវេធាទយោបិ នដ្ឋា នាម ន ហោន្តិ, អសតិ នដ្ឋាតិ. យថា ច និធិកុម្ភិយា ជាននត្ថាយ បាសាណបិដ្ឋេ ឧបនិពទ្ធអក្ខរេសុ ធរន្តេសុ និធិកុម្ភិ នដ្ឋា នាម ន ហោតិ, អក្ខរេសុ បន នដ្ឋេសុ នដ្ឋា, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. យថាហ –

‘‘យាវ តិដ្ឋន្តិ សុត្តន្តា,

វិនយោ យាវ ទិប្បតិ;

តាវ ទក្ខន្តិ អាលោកំ,

សូរិយេ អព្ភុដ្ឋិតេ យថា.

‘‘សុត្តន្តេសុ អសន្តេសុ,

បមុដ្ឋេ វិនយម្ហិ ច;

តមោ ភវិស្សតិ លោកេ,

សូរិយេ អត្ថង្គតេ យថា.

‘‘សុត្តន្តេ រក្ខិតេ សន្តេ,

បដិបត្តិ ហោតិ រក្ខិតា;

បដិបត្តិយំ ឋិតោ ធីរោ,

យោគក្ខេមា ន ធំសតី’’តិ; (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៣០; សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤៣៨);

ឯវមិមេសុ បញ្ចសុ អន្តរធានេសុ ធាតុអន្តរធានតោ បច្ឆា ចរិមំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

កស្មា បន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា អបុព្ពំ អចរិមំ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ? និរត្ថកតោវ. ឯកោវ ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អនន្តេសុ ចក្កវាឡេសុ សព្ពសត្តានម្បិ យទិ ឧបនិស្សយោ ភវេយ្យ, ឯកក្ខណេ សបាដិហារិយំ សព្ពានុកូលំ ធម្មំ ទេសេត្វា តេ វិនេតុំ សក្កោតិ, កិមង្គំ បន នានក្ខណេសុ, តស្មា ឯកស្មិំ កាលេ អនេកេសំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ឧប្បត្តិ និរត្ថិកាវ. អនត្ថកតា បន អនច្ឆរិយអគារវវិវាទាទិទោសតោ ចេវ មហាបថវិយា ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ ធារណេ អសមត្ថតាយ វិកិរណាទិទោសតោ ច វេទិតព្ពា. ចក្កវត្តិនោ បន ឯកស្មិំ ចក្កវាឡេ ទ្វេ ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯកោវ ឧប្បជ្ជតិ. នានាចក្កវាឡេសុ បន ពហូបិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ហិ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ ឯតស្ស ឯកស្មិំ ចក្កវាឡេតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អបុព្ពំ អចរិមញ្ចេត្ថ ចក្ករតនបាតុភាវអន្តរធានានំ វេមជ្ឈំ វេទិតព្ពំ. អន្តរធានញ្ចស្ស ចក្កវត្តិនោ កាលកិរិយតោ, បព្ពជ្ជាតោ វា សត្តមេ ទិវសេ ហោតិ, តស្ស ច អានុភាវេន ទ្វិន្នំ ឯកត្ថ សហអនុប្បត្តិ ច វេទិតព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឋានាឋានញាណពលំ បឋមំ.

ទុតិយេ កម្មសមាទានានន្តិ សមាទិយិត្វា កតានំ កុសលាកុសលានំ, កម្មមេវ វា កម្មសមាទានំ. ឋានសោ ហេតុសោតិ បច្ចយតោ ចេវ ហេតុសង្ខាតការណតោ ច. តត្ថ គតិឧបធិកាលបយោគា វិបាកស្ស បច្ចយា, កម្មំ ហេតុ. តទុភយតោ កម្មវិបាកំ យថាភូតំ បជានាតិ. កថំ? ភគវា ហិ ‘‘ឯកច្ចស្ស ពហូនិ បាបកម្មានិ គតិឧបធិកាលបយោគានំ សម្បត្តិយា បដិពាហិតានិ ន វិបច្ចន្តិ, តេសំ វិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តិ, ឯកច្ចស្ស ពហូនិ កល្យាណកម្មានិ តេសំ វិបត្តិយា បដិពាហិតានិ ន វិបច្ចន្តិ, តេសំ សម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តី’’តិ បជានាតិ.

តត្ថ គតិវិបត្តីតិ ចត្តារោ អបាយា. គតិសម្បត្តីតិ មនុស្សទេវគតិយោ. ឧបធីតិ អត្តភាវោ. តស្ស សមិទ្ធិ សម្បត្តិ នាម, អសមិទ្ធិ វិបត្តិ នាម. កាលសម្បត្តីតិ សុរាជសុមនុស្សកាលសង្ខាតោ សម្បន្នកាលោ, តប្បដិបក្ខោ កាលវិបត្តិ នាម. តស្ស តស្ស បន កម្មស្ស សម្មាបយោគោ បយោគសម្បត្តិ, មិច្ឆាបយោគោ បយោគវិបត្តិ នាម. តត្ថ ហិ ឯកច្ចស្ស កុសលកម្មេន ទេវគតិអាទីសុ គតិយំ និព្ពត្តស្ស តំ គតិសម្បត្តិំ អាគម្ម កុសលានិ ឯវ វិបច្ចន្តិ. តាយ បន គតិសម្បត្តិយា បដិពាហិតានិ អកុសលានិ តត្ថ វិបច្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ. តានិ បុន និរយាទីសុ អបាយេសុ និព្ពត្តស្ស តំ គតិវិបត្តិំ អាគម្ម យថាសុខំ វិបច្ចន្តិ. តាយ បន គតិវិបត្តិយា បដិពាហិតានិ កុសលានិ តត្ថ វិបច្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ. ឯកច្ចស្ស ទស្សនីយេនាភិរូបេន កាយេន សមន្នាគតស្ស យទិបិ សោ ទាសោ វា ហោតិ ហីនជច្ចោ វា, តំ ឧបធិសម្បត្តិំ អាគម្ម កុសលានិ ឯវស្ស វិបច្ចន្តិ. តាទិសំ ហិ សុរូបំ ‘‘អយំ កិលិដ្ឋកម្មស្ស នានុច្ឆវិកោ’’តិ ឧច្ចេសុ អមច្ចាទិដ្ឋានេសុ ឋបេន្តិ, ចណ្ឌាលិម្បិ សុរូបំ អគ្គមហេសិអាទិដ្ឋានេសុ ឋបេន្តិ. តាយ បន ឧបធិសម្បត្តិយា បដិពាហិតានិ អកុសលានស្ស វិបច្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ. តានិ បន ឧបធិវិបត្តិយំ ច ឋិតស្ស យថាសុខំ វិបច្ចន្តិ. រាជកុលាទីសុ ហិ ឧប្បន្នម្បិ ទុរូបំ ហីនេសុ ឋបេន្តិ. ឯកច្ចស្ស បន បឋមកប្បិកានំ វា ចក្កវត្តិរញ្ញោ វា ពុទ្ធានំ វា សុរាជសុមនុស្សានំ សម្បន្នេ កាលេ និព្ពត្តស្ស តំ កាលសម្បត្តិំ អាគម្ម កុសលានិ ឯវ វិបច្ចន្តិ, ន អកុសលានិ. តានិ បុន ទុរាជទុមនុស្សានំ វិបន្នេ កាលេ តំ កាលវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តិ, ន បន កុសលានិ តាយ កាលវិបត្តិយា បដិពាហិតត្តា. ឯកច្ចស្ស បន សីលសំយមាទិអនវជ្ជបយោគេន ចេវ សាវជ្ជេន វា អនវជ្ជេន វា ទេសកាលានុសារេន អាយុធសិប្បាទិបយោគសាមត្ថិយេន ច សមន្នាគតស្ស តំ បយោគសម្បត្តិំ អាគម្ម កុសលានិ ឯវ វិបច្ចន្តិ, ន អកុសលានិ. តានិ បុន យថាវុត្តវិបរីតបយោគវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តិ, ន បន កុសលានិ តាយ បដិពាហិតត្តា. យុទ្ធាទីសុ ហិ បាណាតិបាតាទិអកុសលំ ករោន្តាបិ តំតំអាយុធសិប្បាទិបយោគសម្បត្តិំ និស្សាយេវ សេនាបតិដ្ឋានាទិមហាសម្បត្តិំ លភន្តិ, ន បន តំ អកុសលំ និស្សាយ. យថា ទានវេយ្យាវច្ចាទីសុ កុសលំ ករោន្តាបិ អធិមត្តវាយាមាទិបយោគវិបត្តិំ និស្សាយ អនយព្យសនម្បិ បាបុណន្តិ, ន បន តំ កុសលំ និស្សាយ. ឯវមេតាហិ ចតូហិ សម្បត្តីហិ, វិបត្តីហិ ច កុសលាកុសលានំ វិបច្ចនាវិបច្ចនវិភាគំ ភគវា យថាភូតំ បជានាតិ. អយំ តាវេត្ថ វិភង្គនយេន ទុតិយពលស្ស វិភាវនា.

អបរេន ចស្ស –

‘‘អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, ភវិស្សតិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, ភវិស្សតិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤) –

ឥមិនា បដិសម្ភិទាយំ វុត្តេនាបិ នយេន វិភាវនា វេទិតព្ពា. តត្ថ យំ អតីតត្តភាវេ អាយូហិតំ កម្មំ វុត្តំ, ហេតុបច្ចយំ អាគម្ម តត្ថេវ វិបាកំ អទាសិ. ឥទំ សន្ធាយ ‘‘អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ បឋមំ បទំ វុត្តំ. យំ អតីតេសុ បន ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីសុ ពហូសុ ឯកំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ លទ្ធបច្ចយំ វិបាកំ ទេតិ, សេសានិ អវិបាកានិ. ឯកំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ បន បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ, ឯកំ អានន្តរិយំ និរយបដិសន្ធិំ ទេតិ, សេសានិ អវិបាកានិ. អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ ឯកាយ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ, សេសា អវិបាកា. ឥទំ សន្ធាយ ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ ទុតិយំ បទំ វុត្តំ. យំ អតីតំ កម្មំ ឯតរហិ វិបាកំ ទេតិ, ឥទំ សន្ធាយ តតិយំ. យំ បុរិមនយេន ន វិបច្ចតិ, ឥទំ សន្ធាយ ចតុត្ថំ. យំ អនាគតេ វិបាកំ ទស្សតិ, ឥទំ សន្ធាយ បញ្ចមំ. យំ ន វិបច្ចតិ, ឥទំ សន្ធាយ ឆដ្ឋំ. យំ ឯតរហិ អាយូហិតំ កម្មំ ឯតរហេវ វិបាកំ ទេតិ, ឥទំ សន្ធាយ សត្តមំ. យំ ន វិបច្ចតិ, ឥទំ សន្ធាយ អដ្ឋមំ. ឥមិនា នយេន សេសបទានម្បិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទំ តថាគតស្សាតិ ឥទំ សព្ពេហិ ឯតេហិ បការេហិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ កម្មន្តរវិបាកន្តរានំ យថាភូតតោ ជាននញាណន្តិ អត្ថោ. ទុតិយពលំ.

តតិយេ សព្ពត្ថគាមិនិន្តិ សព្ពគតិគាមិនិញ្ច អគតិគាមិនិញ្ច. បដិបទន្តិ មគ្គំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ពហូសុបិ មនុស្សេសុ បាណាតិបាតាទីសុ ឯកមេវ អកុសលំ ឯកតោ ករោន្តេសុ ឥមស្ស ចេតនា និរយគាមិនី ភវិស្សតិ, ឥមស្ស តិរច្ឆានយោនិគាមិនី, ឥមស្ស បេត្តិវិសយគាមិនី, និរយាទីសុបិ បនេសា ឯវរូបេ ឯវរូបេ ឋានេ ឯវញ្ចេវញ្ច វិបាកំ ទស្សតិ, ឥមស្ស បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតិ, អញ្ញេន កម្មេន ទិន្នបដិសន្ធិកស្ស ទុព្ពលំ ឧបធិវេបក្កំ ភវិស្សតិ. ពហូសុ វា ឯកតោ ទានាទិកុសលំ, វិបស្សនំ វា បដ្ឋបេន្តេសុ ឥមស្ស ចេតនា មនុស្សគតិគាមិនី ភវិស្សតិ, ឥមស្ស ទេវគតិគាមិនី, តត្ថាបិ ឯវញ្ចេវញ្ច វិបាកំ ទស្សតិ, ឥមស្ស វា វិបស្សនា ឯកំ មគ្គំ ទ្វេ វា តយោ វា ចត្តារោ វា បដិសម្ភិទាទិសហិតេ វា រហិតេ វា និប្ផាទេស្សតិ, ឥមស្ស ន កញ្ចិ បដិវេធំ សាធេស្សតីតិអាទិនា អនន្តេហិ អាការេហិ ឯកវត្ថុស្មិម្បិ ឧប្បន្នំ កុសលាកុសលសង្ខាតំ សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទំ អវិបរីតតោ បជានាតីតិ. តតិយពលំ.

ចតុត្ថេ អនេកធាតុន្តិ ចក្ខុធាតុអាទីហិ, កាមធាតុអាទីហិ វា ពហុធាតុំ. នានាធាតុន្តិ តាសញ្ញេវ ធាតូនំ វិលក្ខណត្តា នានប្បការំ ធាតុំ. លោកន្តិ ខន្ធាយតនធាតុលោកំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ តាសំ តាសំ ធាតូនំ ខន្ធាយតនធាតុវិភង្គាទីសុ វុត្តនយេន អនន្តប្បភេទំ នានត្តំ អវិបរីតតោ បជានាតិ. ន កេវលញ្ច តថាគតោ ឧបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សេវ នានត្តំ បជានាតិ, អថ ខោ អនុបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សាបិ បច្ចេកពុទ្ធាទីហិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសក្កុណេយ្យំ នានត្តំ បជានាតិយេវ. តេហិ ឧបាទិន្នកលោកស្សាបិ នានត្តំ ឯកទេសតោវ ជានន្តិ, អនុបាទិន្នស្ស បន នេវ ជានន្តិ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្សេវេតំ វិសយោ. ឯវំ ហិ ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នាយ ឥមេសំ រុក្ខគច្ឆលតាទីនំ, ខន្ធទណ្ឌវល្លិតចបត្តបុប្ផផលាទិនោ សណ្ឋានវណ្ណគន្ធរសឱជាហិ, ទេសកាលេហិ ច អនន្តប្បភេទំ នានត្តំ, បថវីបព្ពតាទីនញ្ច នានត្តំ ហោតីតិ អនន្តេហិ អាការេហិ ជានិតុំ សក្កោតិ, នាញ្ញេតិ. ចតុត្ថពលំ.

បញ្ចមេ នានាធិមុត្តិកន្តិ ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ តីសុបិ កាលេសុ ហីនាធិមុត្តិកា ហីនាធិមុត្តិកេ ឯវ សេវន្តិ, បណីតាធិមុត្តិកា ច បណីតាធិមុត្តិកេ. តត្ថាបិ អស្សទ្ធា អស្សទ្ធេ, ទុស្សីលា ទុស្សីលេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកេ, សទ្ធា សទ្ធេ, សីលសុតចាគបញ្ញាទិសម្បន្នា ច តេ តេ ឯវ សេវន្តីតិ នានប្បការតោ ជានាតិ. សទ្ធាសីលាទិសម្បន្នា ហិ តព្ពិរហិតេ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយេបិ ន សេវន្តិ, តេបិ ឥតរេ, អត្តនា អត្តនា បន សទិសេ ឯវ សេវន្តីតិ. បញ្ចមពលំ.

ឆដ្ឋេ បរសត្តានន្តិ បធានសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តតោ បរេសំ ហីនសត្តានំ. ឯកត្ថមេវ វា ឯតំ បទទ្វយំ វេនេយ្យវសេន ទ្វិធា វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តន្តិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរភាវញ្ច អបរភាវញ្ច, វុទ្ធិញ្ច ហានិញ្ចាតិ អត្ថោ. យថាភូតន្តិ សព្ពេសំ សត្តានំ អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទីហិ សទ្ធាទិ តិក្ខិន្ទ្រិយមុទិន្ទ្រិយតំ សព្ពាការតោ ជានាតិ. តត្ថ អាសយោតិ និវាសដ្ឋានំ, យត្ថ សត្តានំ ចិត្តសន្តានំ និច្ចំ និវសតិ. សោ ទុវិធោ វដ្ដាសយោ វិវដ្ដាសយោ ច. តត្ថ សស្សតុច្ឆេទវសេន បវត្តំ សព្ពំ ទិដ្ឋិគតំ វដ្ដាសយោ នាម. សប្បច្ចយនាមរូបបរិគ្គហតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ វិបស្សនាញាណំ, មគ្គញាណញ្ច វិវដ្ដាសយោ នាម. មគ្គញាណម្បិ ហិ ‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, អរិយាវាសា, យទរិយា អាវសិំសូ’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ១០.១៩) អាសយោវ. ឥមំ បន ភគវា សត្តានំ អាសយំ ជានន្តោ ឧភិន្នំ ទិដ្ឋិញាណានំ អប្បវត្តិក្ខណេបិ ជានាតិ ឯវ. កាមរាគាទិកិលេសាធិមុត្តញ្ញេវ ហិ បុគ្គលំ ភគវា តថេវ ជានាតិ. ‘‘អយំ នេក្ខម្មាទិអភិរតោ វិវដ្ដាសយោ’’តិ នេក្ខម្មាទិំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ, ‘‘អយំ កាមាទិអភិរតោ វដ្ដាសយោ’’តិ អនុសយចរិតាទិជាននេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អនុសយោ កាមរាគានុសយាទិតោ សត្តវិធោ. ចរិតន្តិ តីហិ ទ្វារេហិ អភិសង្ខតលោកិយកុសលាកុសលំ. អធិមុត្តីតិ អជ្ឈាសយោ. ឯវមេត្ថ អាសយានុសយញាណំ, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណញ្ចាតិ ទ្វេ ញាណានិ ឯកតោ ហុត្វា ឯកំ ពលញាណំ នាម ជាតន្តិ. ឆដ្ឋពលំ.

សត្តមេ ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនន្តិ បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ, ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ, សវិតក្កសវិចារាទីនំ តិណ្ណំ សមាធីនំ, បឋមជ្ឈានសមាបត្តិអាទីនំ នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនំ. សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយធម្មំ. វោទានន្តិ វិសេសភាគិយំ ធម្មំ. វុដ្ឋានន្តិ យេន ការណេន ឈានាទីហិ វុដ្ឋហន្តិ, តំ ការណំ. តំ បន ទុវិធំ វោទានម្បិ ភវង្គម្បិ. ហេដ្ឋិមំ ហិ បគុណំ ឈានំ អត្តនោ វោទានវសេន ឧបរិមស្ស ឈានស្ស បទដ្ឋានតោ ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តម្ហា តម្ហា បន សមាធិម្ហា ភវង្គវសេនេវ វុដ្ឋានតោ ភវង្គម្បិ. និរោធតោ បន ផលសមាបត្តិយាវ វុដ្ឋហន្តិ. ឥទំ បាឡិមុត្តកវុដ្ឋានំ នាម, តំ សព្ពំ ភគវា យថាភូតំ សព្ពាការេន បជានាតិ. សត្តមពលំ.

អដ្ឋមេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតីតិ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធានុស្សរណំ, តំ នាមគោត្តវណ្ណាហារសុខទុក្ខាទីហិ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិជ្ជមានេហិ អនន្តេហិ អាការេហិ យថាភូតំ បជានាតីតិ. អដ្ឋមពលំ.

នវមេ ចុតូបបាតន្តិ ចុតិញ្ច ឧបបាតញ្ច, តំ ចវមានឧបបជ្ជមានហីនបណីតសុវណ្ណទុព្ពណ្ណាទិតោ អនន្តបភេទេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ ទិព្ពចក្ខុញាណេន វណ្ណាយតនគ្គហណមុខេន ទិស្វា សព្ពាការតោ បជានាតីតិ. នវមពលំ.

ទសមេ អាសវានំ ខយន្តិ អាសវនិរោធំ និព្ពានំ, តំ អរហត្តមគ្គញាណេន ចតុសច្ចបដិវេធតោ បជានាតីតិ. ទសមពលំ.

ឥមានីតិ យានិ ហេដ្ឋា ‘‘តថាគតស្ស ទស តថាគតពលានី’’តិ អវោច, ឥមានិ តានីតិ អប្បនំ ករោតិ. យស្មា ចេតោបរិយញាណាទីនិ សាវកាទីនម្បិ យថារហំ វិជ្ជមានានិបិ សវិសយំ កិញ្ចិទេវ ជានន្តិ, ន ច សព្ពាការតោ. ពុទ្ធានំ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិយ សព្ពធម្មេសុ យថាសកំ វិសយេ សព្ពត្ថ សព្ពាការតោ ឯកក្ខណេ អប្បដិហតំ បវត្តតិ, តស្មា ‘‘តថាគតពលានី’’តិ វុច្ចន្តិ. យទិ ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវាយំ បភេទោ ហោតិ, កស្មា បន ‘‘ទសពលញាណានី’’តិ វិសុំ វិភត្តានីតិ? វិសយកិច្ចភូមិភេទតោ នេសំ អញ្ញត្តា. ទសពលញាណេសុ ហិ បឋមំ ការណាការណមេវ ជានាតិ, ទុតិយំ កម្មន្តរវិបាកន្តរមេវ ជានាតិ, តតិយំ កម្មបរិច្ឆេទមេវ, ចតុត្ថំ នានត្តការណមេវ, បញ្ចមំ សត្តានំ អជ្ឈាសយាធិមុត្តិមេវ, ឆដ្ឋំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុភាវមេវ, សត្តមំ ឈានាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ សំកិលេសាទិមេវ, អដ្ឋមំ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធសន្តតិមេវ, នវមំ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិមេវ, ទសមំ សច្ចបរិច្ឆេទមេវ, នាញ្ញំ.

សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន ឯតេហិ ជានិតព្ពញ្ច តតោ ឧត្តរិញ្ច សព្ពំ អតីតាទិភេទំ ឯកក្ខណេ សព្ពាការតោ ជានាតិ, ឯតេសំ បន កិច្ចំ ន សព្ពំ ករោតិ. តំ ហិ ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ, ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ, មគ្គោ ហុត្វា កិលេសេ ខេបេតុំ ន សក្កោតិ. ទសពលញាណានិ បន តំ សព្ពំ យថារហំ កាតុំ សក្កោន្តិ. តេសុ ច បដិបាដិយា សត្ត ញាណានិ កាមាវចរានិ, តតោ ទ្វេ រូបាវចរានិ, អវសានេ ឯកំ លោកុត្តរំ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន កាមាវចរមេវាតិ ឯវំ វិសយកិច្ចភូមិភេទតោ អញ្ញមេវ ទសពលញាណំ. អញ្ញំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណន្តិ. អយំ តាវ បទត្ថានុសារតោ វិនិច្ឆយោ. ធម្មភេទាទិតោ បន សព្ពោបិ វិនិច្ឆយោ ឯកវិធកោដ្ឋាសតោ បដ្ឋាយ ឯត្ថ វុត្តានុសារតោវ ញាតព្ពោ, សុត្តន្តភាជនីយាទយោ ហិ វិភង្គនយភេទា ឯត្ថ, ឥតោ បរេសុ ច វិភង្គេសុ នត្ថីតិ.

ញាណវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.