បដិសម្ភិទាវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

បដិសម្ភិទាវិភង្គមាតិកាយ អត្ថតោ តាវ – ចតស្សោ បដិសម្ភិទាតិ ចត្តារោ បភេទា. និទ្ទេសេ បន ‘‘អត្ថេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា’’តិអាទិនា (វិភ. ៧១៨) ញាណវសេន និទ្ទិដ្ឋត្តា ញាណស្សេវ, ន អញ្ញស្ស កស្សចីតិ វេទិតព្ពំ. អត្ថបដិសម្ភិទាតិ អត្ថវិសយញាណប្បភេទា, អត្ថប្បភេទសល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថតាវសេន អត្ថេ បភេទគតំ ញាណន្តិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច អត្ថោតិ ហេតុផលំ. សោ ហិ ហេតុវសេន អរណីយតោ គន្តព្ពតោ, ឧប្បាទេតព្ពតោ ច ‘‘អត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បនេសោបិ បញ្ចវិធោ ហោតិ យំ កិញ្ចិ បច្ចយុប្បន្នំ, និព្ពានំ, ភាសិតត្ថោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ.

ធម្មោតិ បច្ចយោ, សោ ហិ ផលំ វិទហតិ បវត្តេតិ ឧប្បាទេតិ ចេវ បាបេតិ ចាតិ ‘‘ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បនេសោបិ បញ្ចវិធោ ហោតិ យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, អរិយមគ្គោ, ភាសិតំ, កុសលំ, អកុសលន្តិ.

និរុត្តីតិ យថាវុត្តានំ ធម្មានំ, អត្ថានញ្ច វាចកោ សភាវនិរុត្តិសង្ខាតោ សទ្ទោ. ឥមា ធម្មត្ថនិរុត្តិយោ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តត្ថ តត្ថ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា នាម.

ឯត្ថ ច និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទារម្មណា, ន បញ្ញត្តារម្មណា, បដិសម្ភិទាបត្តោ ហិ ‘‘ផស្សោ វេទនា’’តិអាទិកំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, ‘‘ផស្សា វេទនោ’’តិអាទិកំ បន ‘‘ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ. សភាវនិរុត្តីតិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៨) ច មាគធិកា ភាសា, យាយ សម្មាសម្ពុទ្ធា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ តន្តិំ អារោបេន្តិ, ព្រហ្មានោ ច អគាមកេ អរញ្ញេ កិញ្ចិ វចនំ អសុត្វា វឌ្ឍិតទារកា ច អត្តនោ ធម្មតាយ ភាសន្តិ, យា ច អបាយេសុ មនុស្សេ ទេវលោកេ ចេវ មាគធភាសា ឧស្សន្នា, បច្ឆា ច តតោ អន្ធកយោនកទមិឡាទិទេសភាសា ចេវ សក្កតាទិអដ្ឋារសមហាភាសា ច និព្ពត្តា, សា ហិ យស្មា ឥតរាសុ ភាសាសុ បរិវត្តន្តាសុបិ ន បរិវត្តតិ, សព្ពកាលំ អត្តនោ សភាវេ ឯវ តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘សភាវនិរុត្តី’’តិ វុច្ចតិ. យា ព្រហ្មវោហារោ, អរិយវោហារោតិ ច វុច្ចតិ, តាយ បន មាគធភាសាយ តន្តិំ អារុឡ្ហស្ស ពុទ្ធវចនស្ស បដិសម្ភិទាបត្តានំ សោតបថាគមនមេវ បបញ្ចោ. សោតេ បន សង្ឃដ្ដិតមត្តេ ឯវ នយសតេន នយសហស្សេន អត្ថោ ឧបដ្ឋាតិ. អញ្ញាយ បន ភាសាយ តន្តិំ អារុឡ្ហំ តំ តេសំ ចិត្តំ សហសា នារោហតិ, កិច្ឆេន ឧគ្គហេតព្ពំ ហោតិ, បុថុជ្ជនានញ្ច សកលំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វាបិ បដិសម្ភិទាបត្តិ នាម នត្ថិ, អរិយសាវកោ នោ បដិសម្ភិទាបត្តោ នាម នត្ថិ, បដិសម្ភិទាបត្តោ អញ្ញំ សទ្ទំ នាមាខ្យាតោបសគ្គនិបាតភេទតោ ជានាតិ, ន ជានាតីតិ? យទគ្គេន សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, តទគ្គេន ឯតម្បិ ជានិស្សតិ, ន ចេតំ បដិសម្ភិទាកិច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ.

បដិភានន្តិ ធម្មត្ថាទិវិសយំ សព្ពត្ថកញាណំ, តំ ញាណំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា នាម, ឥមា ចតស្សោបិ បដិសម្ភិទា អធិគមេន បរិយត្តិឧគ្គហណេន សក្កច្ចធម្មស្សវនេន អត្ថបរិបុច្ឆាយ បុព្ពយោគេនាតិ បញ្ចហិ ការណេហិ វិសទា ហោន្តិ, សេខភូមិយំ, អសេខភូមិយញ្ចាតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ បភេទំ គច្ឆន្តីតិ វេទិតព្ពា. អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទោ បនេត្ថាបិ វិភង្គនយេ បាកដោ ភវិស្សតិ. វិភង្គនយេសុ ហិ តីសុបិ ធម្មនិរុត្តិបដិភានបដិសម្ភិទា តិស្សោបិ កាមាវចរជវនសម្បយុត្តញាណានំ វសេន តព្ពិសយប្បភេទេន សទ្ធិំ នានប្បការតោ វិភត្តា. អត្ថបដិសម្ភិទា បន តេសំ ញាណានញ្ចេវ អដ្ឋលោកុត្តរចិត្តសម្បយុត្តានញ្ច វសេន តព្ពិសយប្បភេទេន សទ្ធិំ. លោកុត្តរញាណានិបិ ហិ មគ្គប្បត្តព្ពតាយ អត្ថភូតនិព្ពានារម្មណត្តា ‘‘អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ វុច្ចតិ.

បញ្ហាបុច្ឆកេ បន សិយា កុសលា, សិយា អព្យាកតា, តិស្សោ បដិសម្ភិទា សិយា វិបាកធម្មធម្មា, សិយា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា, អត្ថបដិសម្ភិទា តិធាបិ, តិស្សោ បដិសម្ភិទា បរិត្តា, អត្ថបដិសម្ភិទា សិយា បរិត្តា, សិយា អប្បមាណា, និរុត្តិបដិសម្ភិទា បរិត្តារម្មណា, ពហិទ្ធារម្មណា ច, សេសា តិធាបិ, និរុត្តិបដិសម្ភិទា បច្ចុប្បន្នារម្មណាវ, អត្ថបដិសម្ភិទា តិធាបិ ន វត្តព្ពា ច, អនិទស្សនអប្បដិឃា, ហេតូ, សហេតុកា, តិស្សោ បដិសម្ភិទា សឧត្តរា, អត្ថបដិសម្ភិទា ទ្វិធាបិ, អរណា ចាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បដិសម្ភិទាវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.