សិក្ខាបទវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា

សិក្ខាបទវិភង្គមាតិកាយ បន អត្ថតោ តាវ – សិក្ខាបទានីតិ សិក្ខិតព្ពបទានិ, សិក្ខាកោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ. អបិច សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា សិក្ខិតព្ពតោ សិក្ខា, តាសំ បតិដ្ឋានដ្ឋេន បទំ, បញ្ចសុ បន សីលង្គេសុ យំ កិញ្ចិ អង្គំ. បាណាតិបាតាទីសុ បាណស្ស អតីវ បាតោ បាណាតិបាតោ, បាណវធោតិ អត្ថោ. បាណោតិ ចេត្ថ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ, តស្មា បាណាតិបាតា. វេរមណីតិ វិរតិ, សា ឯវ វុត្តនយេន សិក្ខាបទន្តិ វេរមណិសិក្ខាបទំ. អទិន្នន្តិ ន ទិន្នំ, បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតស្ស អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ. បរស្ស ហរណំ ថេយ្យំ ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្ថតោ បន បរបរិគ្គហិតេ តថាសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ. មិច្ឆាចារាតិ កិលេសកាមវសេន លាមកាចារា, បុរិសស្ស មាតុរក្ខិតាទិសង្ខាតាសុ, ឥត្ថិយា អត្តនោ និយមិតបុរិសតោ បរបុរិសសង្ខាតេសុ ច អគមនីយដ្ឋានេសុ វីតិក្កមាចារាតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្ថតោ បន អគមនីយវត្ថូសុ មគ្គេនមគ្គប្បដិបាទនោបក្កមសមុដ្ឋាបិកា, អធិវាសនាការប្បវត្តា វា មេថុនចេតនា កាមេសុមិច្ឆាចារោ. មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ, វាទោតិ តស្ស អភូតតំ ញត្វាវ ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. លក្ខណតោ បន អតថំ វត្ថុំ ញត្វា តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស អត្ថភញ្ជកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សុរាតិ បិដ្ឋសុរា បូវសុរា ឱទនសុរា កិណ្ណបក្ខិត្តា សម្ភារសំយុត្តាតិ បញ្ច សុរា. មេរយន្តិ បុប្ផាសវោ ផលាសវោ គុឡាសវោ មធ្វាសវោ សម្ភារសំយុត្តោតិ បញ្ច អាសវា. តទុភយម្បិ មទនីយដ្ឋេន មជ្ជំ, យាយ ចេតនាយ តំ មជ្ជំ បិវតិ, សា បមាទការណត្តា បមាទដ្ឋានំ, តស្មា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ អយំ តាវេត្ថ បទត្ថោ.

ធម្មភេទោ បន វិភង្គនយេ បាកដោ ភវិស្សតិ. ឯវំ ឧបរិបិ. វិភង្គនយេសុ ចេត្ថ សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថិ, អភិធម្មភាជនីយេ បនេតានិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ កាមាវចរកុសលចិត្តសម្បយុត្តានំ វិរតីនំ វសេន នានប្បការតោ បឋមវារេ វិភត្តានិ, តថា ទុតិយវារេ ចេតនាវសេន, វិរតិចេតនាសម្បយុត្តា បនេត្ថ ធម្មា ន សិក្ខាបទានិ, សិក្ខាបទសម្បយុត្តា បន ហោន្តិ, តថា តតិយនយេ ផស្សាទីនំ សព្ពេសំ ធម្មានំ វសេន នានប្បការតោ វិភត្តាតិ.

បញ្ហាបុច្ឆកេ បន ចេតនាយ, ផស្សាទីនញ្ច បរិយាយសិក្ខាបទត្តា និប្បរិយាយសិក្ខាបទភូតានំ វិរតីនំ វសេនេវ វិភត្តានិ. តត្ថ ហិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ កុសលា ឯវ, សិយា សុខាយ, សិយា អទុក្ខមសុខាយ សម្បយុត្តា…បេ… បរិត្តារម្មណាវ, បច្ចុប្បន្នារម្មណាវ, ពហិទ្ធារម្មណាវ, អនិទស្សនអប្បដិឃាវ, ន ហេតូ, សហេតុកា, នោ ចិត្តា, ចេតសិកា, កាមាវចរា, សឧត្តរាវ, អរណាវាតិ. ឯត្ថ ច យានិ សិក្ខាបទានិ សត្តារម្មណានិ វុត្តានិ, តានិ ច វិរតិសភាវត្តា យស្មា ‘‘សត្តោ’’តិ សង្ខំ គតេ បរិត្តធម្មេ ឯវ បច្ចុប្បន្នេ ឯវ ធម្មេ អារម្មណំ ករោន្តិ, តស្មា បរិត្តារម្មណាតិ ច វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឥទានិ វិរមិតព្ពបាណាតិបាតាទីនំ –

ធម្មកម្មបថាលម្ព-វេទនាមូលកម្មតោ;

សាវជ្ជង្គាទិតោ ញេយ្យោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ ធម្មតោ តាវ – បញ្ចបេតេ បាណាតិបាតាទយោ ចេតនាសភាវាវ ហោន្តិ. កម្មបថតោ បញ្ច កម្មបថាវ. អារម្មណតោ បន បាណាតិបាតោ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណោ, អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណំ, សង្ខារារម្មណំ វា, តថា មុសាវាទោ, មិច្ឆាចារោ ឥត្ថិបុរិសារម្មណោ, សុរាបានំ សង្ខារារម្មណំ. វេទនាតោ បន បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនោ, អទិន្នាទានំ តិវេទនំ, តថា មុសាវាទោ, មិច្ឆាចារោ បន សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនោ, តថា សុរាបានំ. មូលតោ បន បឋមោ ទោសមោហមូលោ, ទុតិយំ សិយា លោភមោហមូលំ, សិយា ទោសមោហមូលំ, តថា មុសាវាទោ, មិច្ឆាចារោ បន លោភមោហមូលោវ, តថា សុរាបានំ. កម្មតោ បនេត្ថ មុសាវាទោ វចីកម្មំ, សេសា កាយកម្មមេវ.

សាវជ្ជតោ បន បាណាតិបាតោ តាវ អមនុស្សកេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មនុស្សកេ មហាសាវជ្ជោ. តេសុ ច ខុទ្ទកសរីរេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ. បយោគសមត្តេបិ អប្បគុណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានំ សមភាវេ សតិ កិលេសានំ, ឧបក្កមានញ្ច មុទុតិព្ពតាយ អប្បមហាសាវជ្ជោ ហោតិ, ខីណាសវេ បន មហាសាវជ្ជតរោតិ. អទិន្នាទានំ វត្ថុនោ ហីនប្បណីតតាយ ចេវ គុណវិរហិតតព្ពន្តសន្តកតាយ ច. តត្ថាបិ តំ តំ ឧបាទាយុបាទាយ ច អប្បមហាសាវជ្ជំ, ខីណាសវសន្តកេ មហាសាវជ្ជតរន្តិ វេទិតព្ពំ. មិច្ឆាចារោ ទុស្សីលសីលវន្តវត្ថុវីតិក្កមនេន. តត្ថាបិ តំ តំ ឧបាទាយុបាទាយ ច អប្បមហាសាវជ្ជោ, ខីណាសវវត្ថុវីតិក្កមនេ មហាសាវជ្ជតរោតិ ច វេទិតព្ពោ. មុសាវាទោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បមហន្តតំ, វត្ថុសាមិនោ គុណវិរហិតតំ, តព្ពន្តតញ្ច ឧបាទាយុបាទាយ អប្បមហាសាវជ្ជោ ហោតិ. អបិច អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ, ហសាធិប្បាយេន វា ‘‘នត្ថេត’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, អទិដ្ឋំ ‘‘ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា កូដសក្ខិអាទិភាវេន វា បវត្តោ មហាសាវជ្ជោ, មុសា វត្វា បន សង្ឃភេទនេ មហាសាវជ្ជតរោ. សុរាបានំ ពិន្ទុមត្តតោ បដ្ឋាយ តំ តំ ឧបាទាយុបាទាយ អប្បសាវជ្ជំ, ពហុកេ មហាសាវជ្ជំ, កាយវិការជននបហោនកបានេ បន មហាសាវជ្ជតរមេវ.

អង្គាទិតោ បន បាណាតិបាតស្ស បាណោ បាណសញ្ញិតា វធកចិត្តំ ឧបក្កមោ តេន មរណន្តិ បញ្ច អង្គានិ. សាហត្ថិកោ អាណត្តិកោ និស្សគ្គិកោ ថាវរោ វិជ្ជាមយោ ឥទ្ធិមយោតិ ឆ បយោគា. អទិន្នាទានស្ស បរបរិគ្គហិតតា តថាសញ្ញិតា ថេយ្យចិត្តំ ឧបក្កមោ តេន ហរណន្តិ បញ្ច អង្គានិ. សាហត្ថិកាទយោ ឆ ឯវ បយោគា. តេ ច ខោ យថានុរូបំ ថេយ្យាវហារាទីនំ វសេន បវត្តា. មិច្ឆាចារស្ស អគមនីយវត្ថុតា សេវនចិត្តំ មគ្គេន មគ្គប្បដិបត្តីតិ តីណិ អង្គានិ. សាហត្ថិកោ ឯកោវ បយោគោ. ឯវំ សេសានម្បិ បយោគោ វេទិតព្ពោ. មុសាវាទស្ស អតថំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ ចត្តារិ អង្គានិ. សុរាបានស្ស សុរាទីនំ អញ្ញតរតា អជ្ឈោហរណន្តិ ទ្វេ អង្គានីតិ.

ឯវំ បាណាតិបាតាទីនំ ធម្មាទិតោ វិនិច្ឆយំ ញត្វា ឥទានិ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទីនំ បញ្ចន្នម្បិ –

ធម្មកម្មបថាលម្ព-សមាទានបយោគតោ;

ខណ្ឌតោ ច វិជានីយោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ ធម្មកម្មបថតោ វិនិច្ឆយោ វុត្តនយោវ. អារម្មណតោ បនេតានិ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិតំតំវីតិក្កមិតព្ពវត្ថារម្មណានិ. សមាទានតោ ឯកស្ស សន្តិកេ វា សយមេវ វា ‘‘បញ្ច សីលានិ អធិដ្ឋហាមី’’តិ ឯកតោ វា បាដិឯក្កំ វា សមាទិយន្តេន ឯតានិ សមាទិន្នានេវ ហោន្តិ. បយោគតោ បន សព្ពានិបិ សាហត្ថិកបយោគានេវ. ខណ្ឌតោ គហដ្ឋា យំ យំ វីតិក្កមន្តិ, តំ តទេវ ខណ្ឌំ ហោតិ, នេតរេ. គហដ្ឋា អនិពទ្ធសីលា ហោន្តិ, យំ យំ សក្កោន្តិ, តំ តទេវ គោបេន្តិ. សាមណេរានំ បន ឯកស្មិំ វីតិក្កមិតេ សព្ពានិបិ ភិជ្ជន្តីតិ ឯវំ វិជានីយោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ.

សិក្ខាបទវិភង្គមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.