៧. ទុក្ខធម្មសុត្តំ

២៤៤. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពេសំយេវ ទុក្ខធម្មានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ. តថា ខោ បនស្ស កាមា ទិដ្ឋា ហោន្តិ, យថាស្ស កាមេ បស្សតោ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបរិឡាហោ, សោ នានុសេតិ. តថា ខោ បនស្ស ចារោ ច វិហារោ ច អនុពុទ្ធោ ហោតិ, យថា ចរន្តំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា នានុសេន្តិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពេសំយេវ ទុក្ខធម្មានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ? ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ – ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពេសំយេវ ទុក្ខធម្មានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ កាមា ទិដ្ឋា ហោន្តិ? យថាស្ស កាមេ បស្សតោ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបរិឡាហោ, សោ នានុសេតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អង្គារកាសុ សាធិកបោរិសា បុណ្ណា អង្គារានំ វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិកូលោ. តមេនំ ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា នានាពាហាសុ គហេត្វា, តំ អង្គារកាសុំ ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. សោ ឥតិចីតិចេវ កាយំ សន្នាមេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? ញាត [ញាណំ (ក.)] ញ្ហិ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស [បុរិសស្ស ហោតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.), បុរិសស្ស ហេតុ ហោតិ (ក.) ម. និ. ២.៤៥] ឥមំ ចាហំ អង្គារកាសុំ បបតិស្សាមិ, តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆិស្សាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អង្គារកាសូបមា កាមា ទិដ្ឋា ហោន្តិ, យថាស្ស កាមេ បស្សតោ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបរិឡាហោ, សោ នានុសេតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចារោ ច វិហារោ ច អនុពុទ្ធោ ហោតិ, យថា ចរន្តំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា នានុស្សវន្តិ [នានុសេន្តិ (ក.)]? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ពហុកណ្ដកំ ទាយំ បវិសេយ្យ. តស្ស បុរតោបិ កណ្ដកោ, បច្ឆតោបិ កណ្ដកោ, ឧត្តរតោបិ កណ្ដកោ, ទក្ខិណតោបិ កណ្ដកោ, ហេដ្ឋតោបិ កណ្ដកោ, ឧបរិតោបិ កណ្ដកោ. សោ សតោវ អភិក្កមេយ្យ, សតោវ បដិក្កមេយ្យ – ‘មា មំ កណ្ដកោ’តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, អយំ វុច្ចតិ អរិយស្ស វិនយេ កណ្ដកោ’’តិ. ឥតិ វិទិត្វា [កណ្ឌកោ. តំ កណ្ឌកោតិ ឥតិ វិទិត្វា (សី.)] សំវរោ ច អសំវរោ ច វេទិតព្ពោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសំវរោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ អធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ អធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសំវរោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សំវរោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ នាធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ…បេ… ជិវ្ហា រសំ សាយិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ នាធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សំវរោ ហោតិ.

‘‘តស្ស ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ចរតោ ឯវំ វិហរតោ កទាចិ ករហចិ សតិសម្មោសា ឧប្បជ្ជន្តិ, បាបកា អកុសលា សរសង្កប្បា សំយោជនិយា, ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ. អថ ខោ នំ ខិប្បមេវ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ទិវសំសន្តត្តេ [ទិវសសន្តត្តេ (សី.)] អយោកដាហេ ទ្វេ វា តីណិ វា ឧទកផុសិតានិ និបាតេយ្យ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, ឧទកផុសិតានំ និបាតោ, អថ ខោ នំ ខិប្បមេវ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្ស ចេ ភិក្ខុនោ ឯវំ ចរតោ, ឯវំ វិហរតោ កទាចិ ករហចិ សតិសម្មោសា ឧប្បជ្ជន្តិ បាបកា អកុសលា សរសង្កប្បា សំយោជនិយា, ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ. អថ ខោ នំ ខិប្បមេវ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចារោ ច វិហារោ ច អនុពុទ្ធោ ហោតិ; យថា ចរន្តំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា នានុស្សវន្តិ. តញ្ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ ឯវំ ចរន្តំ ឯវំ វិហរន្តំ រាជានោ វា រាជមហាមត្តា វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា, ភោគេហិ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យុំ – ‘ឯហិ [ឯវំ (សី.)], ភោ បុរិស, កិំ តេ ឥមេ កាសាវា អនុទហន្តិ, កិំ មុណ្ឌោ កបាលមនុចរសិ, ឯហិ ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ, បុញ្ញានិ ច ករោហី’តិ. សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ចរន្តោ ឯវំ វិហរន្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, គង្គា នទី បាចីននិន្នា បាចីនបោណា បាចីនបព្ភារា. អថ មហាជនកាយោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាល-បិដកំ អាទាយ – ‘មយំ ឥមំ គង្គំ នទិំ បច្ឆានិន្នំ ករិស្សាម បច្ឆាបោណំ បច្ឆាបព្ភារ’ន្តិ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ ខោ សោ មហាជនកាយោ គង្គំ នទិំ បច្ឆានិន្នំ ករេយ្យ បច្ឆាបោណំ បច្ឆាបព្ភារ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘គង្គា, ភន្តេ, នទី បាចីននិន្នា បាចីនបោណា បាចីនបព្ភារា; សា ន សុករា បច្ឆានិន្នា កាតុំ បច្ឆាបោណា បច្ឆាបព្ភារា. យាវទេវ ច បន សោ មហាជនកាយោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, តញ្ចេ ភិក្ខុំ ឯវំ ចរន្តំ ឯវំ វិហរន្តំ រាជានោ វា រាជមហាមត្តា វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា ភោគេហិ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យុំ – ‘ឯហិ, ភោ បុរិស, កិំ តេ ឥមេ កាសាវា អនុទហន្តិ, កិំ មុណ្ឌោ កបាលមនុចរសិ, ឯហិ ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ, បុញ្ញានិ ច ករោហី’តិ. សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ចរន្តោ ឯវំ វិហរន្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? យញ្ហិ តំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ ទីឃរត្តំ វិវេកនិន្នំ វិវេកបោណំ វិវេកបព្ភារំ, តថា [កញ្ច (ស្យា. កំ. ក.)] ហីនាយាវត្តិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. សត្តមំ.