១៩. អាសីវិសវគ្គោ

១. អាសីវិសោបមសុត្តំ

២៣៨. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាសីវិសា ឧគ្គតេជា ឃោរវិសា. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិកូលោ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឥមេ តេ, អម្ភោ បុរិស, ចត្តារោ អាសីវិសា ឧគ្គតេជា ឃោរវិសា កាលេន កាលំ វុដ្ឋាបេតព្ពា, កាលេន កាលំ ន្ហាបេតព្ពា, កាលេន កាលំ ភោជេតព្ពា, កាលេន កាលំ សំវេសេតព្ពា [បវេសេតព្ពា (ស្យា. កំ. បី. ក.)]. យទា ច ខោ តេ, អម្ភោ បុរិស, ឥមេសំ ចតុន្នំ អាសីវិសានំ ឧគ្គតេជានំ ឃោរវិសានំ អញ្ញតរោ វា អញ្ញតរោ វា កុប្បិស្សតិ, តតោ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, មរណំ វា និគច្ឆសិ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ. យំ តេ, អម្ភោ បុរិស, ករណីយំ តំ ករោហី’’’តិ.

‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ភីតោ ចតុន្នំ អាសីវិសានំ ឧគ្គតេជានំ ឃោរវិសានំ យេន វា តេន វា បលាយេថ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឥមេ ខោ, អម្ភោ បុរិស, បញ្ច វធកា បច្ចត្ថិកា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធា, យត្ថេវ នំ បស្សិស្សាម តត្ថេវ ជីវិតា វោរោបេស្សាមាតិ. យំ តេ, អម្ភោ បុរិស, ករណីយំ តំ ករោហី’’’តិ.

‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ភីតោ ចតុន្នំ អាសីវិសានំ ឧគ្គតេជានំ ឃោរវិសានំ, ភីតោ បញ្ចន្នំ វធកានំ បច្ចត្ថិកានំ យេន វា តេន វា បលាយេថ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អយំ តេ, អម្ភោ បុរិស, ឆដ្ឋោ អន្តរចរោ វធកោ ឧក្ខិត្តាសិកោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធោ យត្ថេវ នំ បស្សិស្សាមិ តត្ថេវ សិរោ បាតេស្សាមីតិ. យំ តេ, អម្ភោ បុរិស, ករណីយំ តំ ករោហី’’’តិ.

‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ភីតោ ចតុន្នំ អាសីវិសានំ ឧគ្គតេជានំ ឃោរវិសានំ, ភីតោ បញ្ចន្នំ វធកានំ បច្ចត្ថិកានំ, ភីតោ ឆដ្ឋស្ស អន្តរចរស្ស វធកស្ស ឧក្ខិត្តាសិកស្ស យេន វា តេន វា បលាយេថ. សោ បស្សេយ្យ សុញ្ញំ គាមំ. យញ្ញទេវ ឃរំ បវិសេយ្យ រិត្តកញ្ញេវ បវិសេយ្យ តុច្ឆកញ្ញេវ បវិសេយ្យ សុញ្ញកញ្ញេវ បវិសេយ្យ. យញ្ញទេវ ភាជនំ បរិមសេយ្យ រិត្តកញ្ញេវ បរិមសេយ្យ តុច្ឆកញ្ញេវ បរិមសេយ្យ សុញ្ញកញ្ញេវ បរិមសេយ្យ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឥទានិ, អម្ភោ បុរិស, ឥមំ សុញ្ញំ គាមំ ចោរា គាមឃាតកា បវិសន្តិ [វធិស្សន្តិ (សី. បី.)]. យំ តេ, អម្ភោ បុរិស, ករណីយំ តំ ករោហី’’’តិ.

‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ភីតោ ចតុន្នំ អាសីវិសានំ ឧគ្គតេជានំ ឃោរវិសានំ, ភីតោ បញ្ចន្នំ វធកានំ បច្ចត្ថិកានំ, ភីតោ ឆដ្ឋស្ស អន្តរចរស្ស វធកស្ស ឧក្ខិត្តាសិកស្ស, ភីតោ ចោរានំ គាមឃាតកានំ យេន វា តេន វា បលាយេថ. សោ បស្សេយ្យ មហន្តំ ឧទកណ្ណវំ ឱរិមំ តីរំ សាសង្កំ សប្បដិភយំ, បារិមំ តីរំ ខេមំ អប្បដិភយំ. ន ចស្ស នាវា សន្តារណី ឧត្តរសេតុ វា អបារា បារំ គមនាយ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ឯវមស្ស – ‘អយំ ខោ មហាឧទកណ្ណវោ ឱរិមំ តីរំ សាសង្កំ សប្បដិភយំ, បារិមំ តីរំ ខេមំ អប្បដិភយំ, នត្ថិ ច [ន ចស្ស (សី. ក.), នត្ថស្ស (ស្យា. កំ.)] នាវា សន្តារណី ឧត្តរសេតុ វា អបារា បារំ គមនាយ. យំនូនាហំ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ សំកឌ្ឍិត្វា កុល្លំ ពន្ធិត្វា តំ កុល្លំ និស្សាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមមានោ សោត្ថិនា បារំ គច្ឆេយ្យ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ សំកឌ្ឍិត្វា កុល្លំ ពន្ធិត្វា តំ កុល្លំ និស្សាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមមានោ សោត្ថិនា បារំ គច្ឆេយ្យ, តិណ្ណោ បារង្គតោ [បារគតោ (សី. ស្យា. កំ.)] ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោ.

‘‘ឧបមា ខោ ម្យាយំ, ភិក្ខវេ, កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ. អយញ្ចេត្ថ [អយំ ចេវេត្ថ (សី.)] អត្ថោ – ចត្តារោ អាសីវិសា ឧគ្គតេជា ឃោរវិសាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នេតំ មហាភូតានំ អធិវចនំ – បថវីធាតុយា, អាបោធាតុយា, តេជោធាតុយា, វាយោធាតុយា.

‘‘បញ្ច វធកា បច្ចត្ថិកាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចនំ, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធស្ស, វេទនុបាទានក្ខន្ធស្ស, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធស្ស, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធស្ស, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធស្ស.

‘‘ឆដ្ឋោ អន្តរចរោ វធកោ ឧក្ខិត្តាសិកោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទីរាគស្សេតំ អធិវចនំ.

‘‘សុញ្ញោ គាមោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចនំ. ចក្ខុតោ ចេបិ នំ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី ឧបបរិក្ខតិ រិត្តកញ្ញេវ ខាយតិ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយតិ, សុញ្ញកញ្ញេវ ខាយតិ…បេ… ជិវ្ហាតោ ចេបិ នំ, ភិក្ខវេ…បេ… មនតោ ចេបិ នំ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី ឧបបរិក្ខតិ រិត្តកញ្ញេវ ខាយតិ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយតិ, សុញ្ញកញ្ញេវ ខាយតិ.

‘‘ចោរា គាមឃាតកាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆន្នេតំ ពាហិរានំ អាយតនានំ អធិវចនំ. ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេសុ រូបេសុ; សោតំ, ភិក្ខវេ…បេ… ឃានំ, ភិក្ខវេ…បេ… ជិវ្ហា, ភិក្ខវេ, ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេសុ រសេសុ; កាយោ, ភិក្ខវេ…បេ… មនោ, ភិក្ខវេ, ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេសុ ធម្មេសុ.

‘‘មហា ឧទកណ្ណវោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នេតំ ឱឃានំ អធិវចនំ – កាមោឃស្ស, ភវោឃស្ស, ទិដ្ឋោឃស្ស, អវិជ្ជោឃស្ស.

‘‘ឱរិមំ តីរំ សាសង្កំ សប្បដិភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, សក្កាយស្សេតំ អធិវចនំ.

‘‘បារិមំ តីរំ ខេមំ អប្បដិភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, និព្ពានស្សេតំ អធិវចនំ.

‘‘កុល្លន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘តស្ស ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយាមោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, វីរិយារម្ភស្សេតំ អធិវចនំ.

‘‘តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អរហតោ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ. បឋមំ.

២. រថោបមសុត្តំ

២៣៩. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខសោមនស្សពហុលោ វិហរតិ, យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតិ អាសវានំ ខយាយ. កតមេហិ តីហិ? ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ, នានុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ. តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ; រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ; ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី; យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ; រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ; មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សុភូមិយំ ចាតុមហាបថេ អាជញ្ញរថោ យុត្តោ អស្ស ឋិតោ ឱធស្តបតោទោ [ឱធតបតោទោ (ស្យា. កំ.), ឱធសតបតោទោ (បី.)]. តមេនំ ទក្ខោ យោគ្គាចរិយោ អស្សទម្មសារថិ អភិរុហិត្វា វាមេន ហត្ថេន រស្មិយោ គហេត្វា, ទក្ខិណេន ហត្ថេន បតោទំ គហេត្វា, យេនិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ សារេយ្យបិ បច្ចាសារេយ្យបិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥមេសំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អារក្ខាយ សិក្ខតិ, សំយមាយ សិក្ខតិ, ទមាយ សិក្ខតិ, ឧបសមាយ សិក្ខតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘នេវ ទវាយ, ន មទាយ, ន មណ្ឌនាយ, ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា, យាបនាយ, វិហិំសូបរតិយា, ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ, ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ, អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’តិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ វណំ អាលិម្បេយ្យ យាវទេវ រោហនត្ថាយ [រោបនត្ថាយ (សី. បី.), សេវនត្ថាយ (ស្យា. កំ.), គោបនត្ថាយ (ក.)], សេយ្យថា វា បន អក្ខំ អព្ភញ្ជេយ្យ យាវទេវ ភារស្ស និត្ថរណត្ថាយ; ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘នេវ ទវាយ, ន មទាយ, ន មណ្ឌនាយ, ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា, យាបនាយ, វិហិំសូបរតិយា, ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ, ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ, អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេតិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វា. រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បច្ចុដ្ឋាយ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខសោមនស្សពហុលោ វិហរតិ, យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតិ អាសវានំ ខយាយា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. កុម្មោបមសុត្តំ

២៤០. ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, កុម្មោ កច្ឆបោ សាយន្ហសមយំ អនុនទីតីរេ គោចរបសុតោ អហោសិ. សិង្គាលោបិ [សិគាលោបិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ខោ, ភិក្ខវេ, សាយន្ហសមយំ អនុនទីតីរេ គោចរបសុតោ អហោសិ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, កុម្មោ កច្ឆបោ សិង្គាលំ ទូរតោវ គោចរបសុតំ. ទិស្វាន សោណ្ឌិបញ្ចមានិ អង្គានិ សកេ កបាលេ សមោទហិត្វា អប្បោស្សុក្កោ តុណ្ហីភូតោ សង្កសាយតិ. សិង្គាលោបិ ខោ, ភិក្ខវេ, អទ្ទស កុម្មំ កច្ឆបំ ទូរតោវ គោចរបសុតំ. ទិស្វាន យេន កុម្មោ កច្ឆបោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា កុម្មំ កច្ឆបំ បច្ចុបដ្ឋិតោ អហោសិ – ‘យទាយំ កុម្មោ កច្ឆបោ សោណ្ឌិបញ្ចមានំ អង្គានំ អញ្ញតរំ វា អញ្ញតរំ វា អង្គំ អភិនិន្នាមេស្សតិ, តត្ថេវ នំ គហេត្វា ឧទ្ទាលិត្វា ខាទិស្សាមី’តិ. យទា ខោ, ភិក្ខវេ, កុម្មោ កច្ឆបោ សោណ្ឌិបញ្ចមានំ អង្គានំ អញ្ញតរំ វា អញ្ញតរំ វា អង្គំ ន អភិនិន្នាមិ, អថ សិង្គាលោ កុម្មម្ហា និព្ពិជ្ជ បក្កាមិ, ឱតារំ អលភមានោ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ មារោ បាបិមា សតតំ សមិតំ បច្ចុបដ្ឋិតោ – ‘អប្បេវ នាមាហំ ឥមេសំ ចក្ខុតោ វា ឱតារំ លភេយ្យំ…បេ… ជិវ្ហាតោ វា ឱតារំ លភេយ្យំ…បេ… មនតោ វា ឱតារំ លភេយ្យ’ន្តិ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា វិហរថ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មា និមិត្តគ្គាហិនោ អហុវត្ថ, មា អនុព្យញ្ជនគ្គាហិនោ. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជថ, រក្ខថ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជថ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មា និមិត្តគ្គាហិនោ អហុវត្ថ, មា អនុព្យញ្ជនគ្គាហិនោ. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជថ, រក្ខថ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជថ. យតោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា វិហរិស្សថ, អថ តុម្ហេហិបិ មារោ បាបិមា និព្ពិជ្ជ បក្កមិស្សតិ, ឱតារំ អលភមានោ – កុម្មម្ហាវ សិង្គាលោ’’តិ.

‘‘កុម្មោ អង្គានិ សកេ កបាលេ,

សមោទហំ ភិក្ខុ មនោវិតក្កេ;

អនិស្សិតោ អញ្ញមហេឋយានោ,

បរិនិព្ពុតោ នូបវទេយ្យ កញ្ចី’’តិ. តតិយំ;

៤. បឋមទារុក្ខន្ធោបមសុត្តំ

២៤១. ឯកំ សមយំ ភគវា កោសម្ពិយំ វិហរតិ គង្គាយ នទិយា តីរេ. អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមានំ. ទិស្វាន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អមុំ មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘សចេ សោ, ភិក្ខវេ, ទារុក្ខន្ធោ ន ឱរិមំ តីរំ ឧបគច្ឆតិ, ន បារិមំ តីរំ ឧបគច្ឆតិ, ន មជ្ឈេ សំសីទិស្សតិ, ន ថលេ ឧស្សីទិស្សតិ, ន មនុស្សគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អមនុស្សគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អាវដ្ដគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អន្តោបូតិ ភវិស្សតិ; ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ទារុក្ខន្ធោ សមុទ្ទនិន្នោ ភវិស្សតិ សមុទ្ទបោណោ សមុទ្ទបព្ភារោ. តំ កិស្ស ហេតុ? សមុទ្ទនិន្នោ, ភិក្ខវេ, គង្គាយ នទិយា សោតោ សមុទ្ទបោណោ សមុទ្ទបព្ភារោ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សចេ តុម្ហេបិ ន ឱរិមំ តីរំ ឧបគច្ឆថ, ន បារិមំ តីរំ ឧបគច្ឆថ; ន មជ្ឈេ សំសីទិស្សថ, ន ថលេ ឧស្សីទិស្សថ, ន មនុស្សគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អមនុស្សគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អាវដ្ដគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អន្តោបូតី ភវិស្សថ; ឯវំ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, និព្ពាននិន្នា ភវិស្សថ និព្ពានបោណា និព្ពានបព្ភារា. តំ កិស្ស ហេតុ? និព្ពាននិន្នា, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋិ និព្ពានបោណា និព្ពានបព្ភារា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ឱរិមំ តីរំ, កិំ បារិមំ តីរំ, កោ មជ្ឈេ សំសាទោ [សំសីទោ (ក.), សំសីទិតោ (ស្យា. កំ.)], កោ ថលេ ឧស្សាទោ, កោ មនុស្សគ្គាហោ, កោ អមនុស្សគ្គាហោ, កោ អាវដ្ដគ្គាហោ, កោ អន្តោបូតិភាវោ’’តិ?

‘‘‘ឱរិមំ តីរ’ន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចនំ. ‘បារិមំ តីរ’ន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, ឆន្នេតំ ពាហិរានំ អាយតនានំ អធិវចនំ. ‘មជ្ឈេ សំសាទោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, នន្ទីរាគស្សេតំ អធិវចនំ. ‘ថលេ ឧស្សាទោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, អស្មិមានស្សេតំ អធិវចនំ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខុ, មនុស្សគ្គាហោ? ឥធ, ភិក្ខុ, គិហីហិ សំសដ្ឋោ [គិហិសំសដ្ឋោ (ក.)] វិហរតិ, សហនន្ទី សហសោកី, សុខិតេសុ សុខិតោ, ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា តេសុ យោគំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខុ, មនុស្សគ្គាហោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខុ, អមនុស្សគ្គាហោ? ឥធ, ភិក្ខុ, ឯកច្ចោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ – ‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខុ, អមនុស្សគ្គាហោ. ‘អាវដ្ដគ្គាហោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចនំ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខុ, អន្តោបូតិភាវោ? ឥធ, ភិក្ខុ, ឯកច្ចោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ អសុចិសង្កស្សរសមាចារោ បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ អន្តោបូតិ អវស្សុតោ កសម្ពុជាតោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខុ, ‘អន្តោបូតិភាវោ’’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន នន្ទោ គោបាលកោ ភគវតោ អវិទូរេ ឋិតោ ហោតិ. អថ ខោ នន្ទោ គោបាលកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, ន ឱរិមំ តីរំ ឧបគច្ឆាមិ, ន បារិមំ តីរំ ឧបគច្ឆាមិ, ន មជ្ឈេ សំសីទិស្សាមិ, ន ថលេ ឧស្សីទិស្សាមិ, ន មំ មនុស្សគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អមនុស្សគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អាវដ្ដគ្គាហោ គហេស្សតិ, ន អន្តោបូតិ ភវិស្សាមិ. លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ, នន្ទ, សាមិកានំ គាវោ និយ្យាតេហី’’តិ [នីយ្យាទេហីតិ (សី.), និយ្យាទេហីតិ (ស្យា. កំ. បី.)]. ‘‘គមិស្សន្តិ, ភន្តេ, គាវោ វច្ឆគិទ្ធិនិយោ’’តិ. ‘‘និយ្យាតេហេវ ត្វំ, នន្ទ, សាមិកានំ គាវោ’’តិ. អថ ខោ នន្ទោ គោបាលកោ សាមិកានំ គាវោ និយ្យាតេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘និយ្យាតិតា [និយ្យាតា (ស្យា. កំ. ក. សី. អដ្ឋ.)], ភន្តេ, សាមិកានំ គាវោ. លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ. អលត្ថ ខោ នន្ទោ គោបាលកោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ. អចិរូបសម្បន្នោ ច បនាយស្មា នន្ទោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ…បេ… អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា នន្ទោ អរហតំ អហោសីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយទារុក្ខន្ធោបមសុត្តំ

២៤២. ឯកំ សមយំ ភគវា កិមិលាយំ [កិម្ពិលាយំ (សី. បី.), កិម្មិលាយំ (ស្យា. កំ.)] វិហរតិ គង្គាយ នទិយា តីរេ. អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមានំ. ទិស្វាន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អមុំ មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’…បេ… ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា កិមិលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ឱរិមំ តីរំ…បេ… កតមោ ច, កិមិល, អន្តោបូតិភាវោ. ឥធ, កិមិល, ភិក្ខុ អញ្ញតរំ សំកិលិដ្ឋំ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ យថារូបាយ អាបត្តិយា ន វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ. អយំ វុច្ចតិ, កិមិល, អន្តោបូតិភាវោតិ. បញ្ចមំ.

៦. អវស្សុតបរិយាយសុត្តំ

២៤៣. ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន កាបិលវត្ថវានំ សក្យានំ នវំ សន្ថាគារំ [សន្ធាគារំ (ក.)] អចិរការិតំ ហោតិ អនជ្ឈាវុដ្ឋំ [អនជ្ឈាវុត្ថំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា កេនចិ វា មនុស្សភូតេន. អថ ខោ កាបិលវត្ថវា សក្យា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ កាបិលវត្ថវា សក្យា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, កាបិលវត្ថវានំ សក្យានំ នវំ សន្ថាគារំ អចិរការិតំ [អចិរការិតំ ហោតិ (ក.)] អនជ្ឈាវុដ្ឋំ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា កេនចិ វា មនុស្សភូតេន. តំ, ភន្តេ, ភគវា បឋមំ បរិភុញ្ជតុ. ភគវតា បឋមំ បរិភុត្តំ បច្ឆា កាបិលវត្ថវា សក្យា បរិភុញ្ជិស្សន្តិ. តទស្ស កាបិលវត្ថវានំ សក្យានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

អថ ខោ កាបិលវត្ថវា សក្យា ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន នវំ សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា សព្ពសន្ថរិំ [សព្ពសន្ថរិំ សន្ថតំ (ក.)] សន្ថាគារំ សន្ថរិត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា ឧទកមណិកំ បតិដ្ឋាបេត្វា តេលប្បទីបំ អារោបេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សព្ពសន្ថរិសន្ថតំ [សព្ពសន្ថរិំ សន្ថតំ (សី. បី. ក.)], ភន្តេ, សន្ថាគារំ, អាសនានិ បញ្ញត្តានិ, ឧទកមណិកោ បតិដ្ឋាបិតោ, តេលប្បទីបោ អារោបិតោ. យស្ស ទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន នវំ សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា សន្ថាគារំ បវិសិត្វា មជ្ឈិមំ ថម្ភំ និស្សាយ បុរត្ថាភិមុខោ និសីទិ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ ខោ បាទេ បក្ខាលេត្វា សន្ថាគារំ បវិសិត្វា បច្ឆិមំ ភិត្តិំ និស្សាយ បុរត្ថាភិមុខោ និសីទិ ភគវន្តំយេវ បុរក្ខត្វា. កាបិលវត្ថវា សក្យា បាទេ បក្ខាលេត្វា សន្ថាគារំ បវិសិត្វា បុរត្ថិមំ ភិត្តិំ និស្សាយ បច្ឆិមាភិមុខា និសីទិំសុ ភគវន្តំយេវ បុរក្ខត្វា. អថ ខោ ភគវា កាបិលវត្ថវេ សក្យេ ពហុទេវ រត្តិំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧយ្យោជេសិ – ‘‘អភិក្កន្តា ខោ, គោតមា, រត្តិ. យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ កាបិលវត្ថវា សក្យា ភគវតោ បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ.

អថ ខោ ភគវា អចិរបក្កន្តេសុ កាបិលវត្ថវេសុ សក្យេសុ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អាមន្តេសិ – ‘‘វិគតថិនមិទ្ធោ ខោ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុសង្ឃោ. បដិភាតុ តំ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខូនំ ធម្មី កថា. បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតិ; តមហំ អាយមិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ ភគវា ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេសិ, បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ, សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វា. តត្រ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯតទវោច – ‘‘អវស្សុតបរិយាយញ្ច វោ, អាវុសោ, ទេសេស្សាមិ, អនវស្សុតបរិយាយញ្ច. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯតទវោច –

‘‘កថំ, អាវុសោ, អវស្សុតោ ហោតិ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ អធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយស្សតិ វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ …បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ អធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, អាវុសោ, ភិក្ខុ អវស្សុតោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេសុ រូបេសុ…បេ… អវស្សុតោ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យេសុ រសេសុ…បេ… អវស្សុតោ មនោវិញ្ញេយ្យេសុ ធម្មេសុ. ឯវំវិហារិញ្ចាវុសោ, ភិក្ខុំ ចក្ខុតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ លភតេវ មារោ ឱតារំ, លភតិ មារោ អារម្មណំ…បេ… ជិវ្ហាតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ, លភតេវ [លភេថ (ក.)] មារោ ឱតារំ, លភតិ [លភេថ (ក.)] មារោ អារម្មណំ…បេ… មនតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ, លភតេវ មារោ ឱតារំ, លភតិ មារោ អារម្មណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, នឡាគារំ វា តិណាគារំ វា សុក្ខំ កោលាបំ តេរោវស្សិកំ. បុរត្ថិមាយ ចេបិ នំ ទិសាយ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ ឧបសង្កមេយ្យ, លភេថេវ [លភេថ (ក.)] អគ្គិ ឱតារំ, លភេថ អគ្គិ អារម្មណំ; បច្ឆិមាយ ចេបិ នំ ទិសាយ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ ឧបសង្កមេយ្យ…បេ… ឧត្តរាយ ចេបិ នំ ទិសាយ…បេ… ទក្ខិណាយ ចេបិ នំ ទិសាយ…បេ… ហេដ្ឋិមតោ ចេបិ នំ…បេ… ឧបរិមតោ ចេបិ នំ… យតោ កុតោចិ ចេបិ នំ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ ឧបសង្កមេយ្យ, លភេថេវ អគ្គិ ឱតារំ លភេថ អគ្គិ អារម្មណំ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, ឯវំវិហារិំ ភិក្ខុំ ចក្ខុតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ, លភតេវ មារោ ឱតារំ, លភតិ មារោ អារម្មណំ…បេ… ជិវ្ហាតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ…បេ… មនតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ, លភតេវ មារោ ឱតារំ, លភតិ មារោ អារម្មណំ. ឯវំវិហារិញ្ចាវុសោ, ភិក្ខុំ រូបា អធិភំសុ, ន ភិក្ខុ រូបេ អធិភោសិ; សទ្ទា ភិក្ខុំ អធិភំសុ, ន ភិក្ខុ សទ្ទេ អធិភោសិ; គន្ធា ភិក្ខុំ អធិភំសុ, ន ភិក្ខុ គន្ធេ អធិភោសិ; រសា ភិក្ខុំ អធិភំសុ, ន ភិក្ខុ រសេ អធិភោសិ; ផោដ្ឋព្ពា ភិក្ខុំ អធិភំសុ, ន ភិក្ខុ ផោដ្ឋព្ពេ អធិភោសិ; ធម្មា ភិក្ខុំ អធិភំសុ, ន ភិក្ខុ ធម្មេ អធិភោសិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ, ភិក្ខុ រូបាធិភូតោ, សទ្ទាធិភូតោ, គន្ធាធិភូតោ, រសាធិភូតោ, ផោដ្ឋព្ពាធិភូតោ, ធម្មាធិភូតោ, អធិភូតោ, អនធិភូ, [អនធិភូតោ (សី. ស្យា. កំ. ក.)] អធិភំសុ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មា សំកិលេសិកា បោនោព្ភវិកា សទរា ទុក្ខវិបាកា អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយា. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, អវស្សុតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ចាវុសោ, អនវស្សុតោ ហោតិ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ នាធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ នាធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ, ភិក្ខុ អនវស្សុតោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេសុ រូបេសុ…បេ… អនវស្សុតោ មនោវិញ្ញេយ្យេសុ ធម្មេសុ. ឯវំវិហារិញ្ចាវុសោ, ភិក្ខុំ ចក្ខុតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ, នេវ លភតិ មារោ ឱតារំ, ន លភតិ មារោ អារម្មណំ…បេ… ជិវ្ហាតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ…បេ… មនតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ, នេវ លភតិ មារោ ឱតារំ, ន លភតិ មារោ អារម្មណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, កូដាគារំ វា សាលា វា ពហលមត្តិកា អទ្ទាវលេបនា. បុរត្ថិមាយ ចេបិ នំ ទិសាយ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ ឧបសង្កមេយ្យ, នេវ លភេថ អគ្គិ ឱតារំ, ន លភេថ អគ្គិ អារម្មណំ…បេ… បច្ឆិមាយ ចេបិ នំ… ឧត្តរាយ ចេបិ នំ… ទក្ខិណាយ ចេបិ នំ… ហេដ្ឋិមតោ ចេបិ នំ… ឧបរិមតោ ចេបិ នំ… យតោ កុតោចិ ចេបិ នំ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ ឧបសង្កមេយ្យ, នេវ លភេថ អគ្គិ ឱតារំ, ន លភេថ អគ្គិ អារម្មណំ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, ឯវំវិហារិំ ភិក្ខុំ ចក្ខុតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ, នេវ លភតិ មារោ ឱតារំ, ន លភតិ មារោ អារម្មណំ…បេ… មនតោ ចេបិ នំ មារោ ឧបសង្កមតិ, នេវ លភតិ មារោ ឱតារំ, ន លភតិ មារោ អារម្មណំ. ឯវំវិហារី ចាវុសោ, ភិក្ខុ រូបេ អធិភោសិ, ន រូបា ភិក្ខុំ អធិភំសុ; សទ្ទេ ភិក្ខុ អធិភោសិ, ន សទ្ទា ភិក្ខុំ អធិភំសុ; គន្ធេ ភិក្ខុ អធិភោសិ, ន គន្ធា ភិក្ខុំ អធិភំសុ; រសេ ភិក្ខុ អធិភោសិ, ន រសា ភិក្ខុំ អធិភំសុ; ផោដ្ឋព្ពេ ភិក្ខុ អធិភោសិ, ន ផោដ្ឋព្ពា ភិក្ខុំ អធិភំសុ; ធម្មេ ភិក្ខុ អធិភោសិ, ន ធម្មា ភិក្ខុំ អធិភំសុ. អយំ វុច្ចតាវុសោ, ភិក្ខុ រូបាធិភូ, សទ្ទាធិភូ, គន្ធាធិភូ, រសាធិភូ, ផោដ្ឋព្ពាធិភូ, ធម្មាធិភូ, អធិភូ, អនធិភូតោ [អនធិភូតោ កេហិចិ កិលេសេហិ (ក.)], អធិភោសិ តេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ សំកិលេសិកេ បោនោព្ភវិកេ សទរេ ទុក្ខវិបាកេ អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយេ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, អនវស្សុតោ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា វុដ្ឋហិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អាមន្តេសិ – ‘‘សាធុ សាធុ, មោគ្គល្លាន! សាធុ ខោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខូនំ អវស្សុតបរិយាយញ្ច អនវស្សុតបរិយាយញ្ច អភាសី’’តិ.

ឥទមវោច អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ. សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ទុក្ខធម្មសុត្តំ

២៤៤. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពេសំយេវ ទុក្ខធម្មានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ. តថា ខោ បនស្ស កាមា ទិដ្ឋា ហោន្តិ, យថាស្ស កាមេ បស្សតោ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបរិឡាហោ, សោ នានុសេតិ. តថា ខោ បនស្ស ចារោ ច វិហារោ ច អនុពុទ្ធោ ហោតិ, យថា ចរន្តំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា នានុសេន្តិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពេសំយេវ ទុក្ខធម្មានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ? ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ – ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពេសំយេវ ទុក្ខធម្មានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ កាមា ទិដ្ឋា ហោន្តិ? យថាស្ស កាមេ បស្សតោ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបរិឡាហោ, សោ នានុសេតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អង្គារកាសុ សាធិកបោរិសា បុណ្ណា អង្គារានំ វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិកូលោ. តមេនំ ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា នានាពាហាសុ គហេត្វា, តំ អង្គារកាសុំ ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. សោ ឥតិចីតិចេវ កាយំ សន្នាមេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? ញាត [ញាណំ (ក.)] ញ្ហិ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស [បុរិសស្ស ហោតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.), បុរិសស្ស ហេតុ ហោតិ (ក.) ម. និ. ២.៤៥] ឥមំ ចាហំ អង្គារកាសុំ បបតិស្សាមិ, តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆិស្សាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អង្គារកាសូបមា កាមា ទិដ្ឋា ហោន្តិ, យថាស្ស កាមេ បស្សតោ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបរិឡាហោ, សោ នានុសេតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចារោ ច វិហារោ ច អនុពុទ្ធោ ហោតិ, យថា ចរន្តំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា នានុស្សវន្តិ [នានុសេន្តិ (ក.)]? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ពហុកណ្ដកំ ទាយំ បវិសេយ្យ. តស្ស បុរតោបិ កណ្ដកោ, បច្ឆតោបិ កណ្ដកោ, ឧត្តរតោបិ កណ្ដកោ, ទក្ខិណតោបិ កណ្ដកោ, ហេដ្ឋតោបិ កណ្ដកោ, ឧបរិតោបិ កណ្ដកោ. សោ សតោវ អភិក្កមេយ្យ, សតោវ បដិក្កមេយ្យ – ‘មា មំ កណ្ដកោ’តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, អយំ វុច្ចតិ អរិយស្ស វិនយេ កណ្ដកោ’’តិ. ឥតិ វិទិត្វា [កណ្ឌកោ. តំ កណ្ឌកោតិ ឥតិ វិទិត្វា (សី.)] សំវរោ ច អសំវរោ ច វេទិតព្ពោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសំវរោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ អធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ អធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសំវរោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សំវរោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ នាធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ…បេ… ជិវ្ហា រសំ សាយិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ នាធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សំវរោ ហោតិ.

‘‘តស្ស ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ចរតោ ឯវំ វិហរតោ កទាចិ ករហចិ សតិសម្មោសា ឧប្បជ្ជន្តិ, បាបកា អកុសលា សរសង្កប្បា សំយោជនិយា, ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ. អថ ខោ នំ ខិប្បមេវ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ទិវសំសន្តត្តេ [ទិវសសន្តត្តេ (សី.)] អយោកដាហេ ទ្វេ វា តីណិ វា ឧទកផុសិតានិ និបាតេយ្យ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, ឧទកផុសិតានំ និបាតោ, អថ ខោ នំ ខិប្បមេវ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្ស ចេ ភិក្ខុនោ ឯវំ ចរតោ, ឯវំ វិហរតោ កទាចិ ករហចិ សតិសម្មោសា ឧប្បជ្ជន្តិ បាបកា អកុសលា សរសង្កប្បា សំយោជនិយា, ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ. អថ ខោ នំ ខិប្បមេវ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចារោ ច វិហារោ ច អនុពុទ្ធោ ហោតិ; យថា ចរន្តំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា នានុស្សវន្តិ. តញ្ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ ឯវំ ចរន្តំ ឯវំ វិហរន្តំ រាជានោ វា រាជមហាមត្តា វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា, ភោគេហិ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យុំ – ‘ឯហិ [ឯវំ (សី.)], ភោ បុរិស, កិំ តេ ឥមេ កាសាវា អនុទហន្តិ, កិំ មុណ្ឌោ កបាលមនុចរសិ, ឯហិ ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ, បុញ្ញានិ ច ករោហី’តិ. សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ចរន្តោ ឯវំ វិហរន្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, គង្គា នទី បាចីននិន្នា បាចីនបោណា បាចីនបព្ភារា. អថ មហាជនកាយោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាល-បិដកំ អាទាយ – ‘មយំ ឥមំ គង្គំ នទិំ បច្ឆានិន្នំ ករិស្សាម បច្ឆាបោណំ បច្ឆាបព្ភារ’ន្តិ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ ខោ សោ មហាជនកាយោ គង្គំ នទិំ បច្ឆានិន្នំ ករេយ្យ បច្ឆាបោណំ បច្ឆាបព្ភារ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘គង្គា, ភន្តេ, នទី បាចីននិន្នា បាចីនបោណា បាចីនបព្ភារា; សា ន សុករា បច្ឆានិន្នា កាតុំ បច្ឆាបោណា បច្ឆាបព្ភារា. យាវទេវ ច បន សោ មហាជនកាយោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, តញ្ចេ ភិក្ខុំ ឯវំ ចរន្តំ ឯវំ វិហរន្តំ រាជានោ វា រាជមហាមត្តា វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា ភោគេហិ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យុំ – ‘ឯហិ, ភោ បុរិស, កិំ តេ ឥមេ កាសាវា អនុទហន្តិ, កិំ មុណ្ឌោ កបាលមនុចរសិ, ឯហិ ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ, បុញ្ញានិ ច ករោហី’តិ. សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ចរន្តោ ឯវំ វិហរន្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? យញ្ហិ តំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ ទីឃរត្តំ វិវេកនិន្នំ វិវេកបោណំ វិវេកបព្ភារំ, តថា [កញ្ច (ស្យា. កំ. ក.)] ហីនាយាវត្តិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. កិំសុកោបមសុត្តំ

២៤៥. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេនញ្ញតរោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ? ‘‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ, ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ អសន្តុដ្ឋោ តស្ស ភិក្ខុស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន [បញ្ហាវេយ្យាករណេន (ស្យា. កំ. ក.)], យេនញ្ញតរោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ? ‘‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ, ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ អសន្តុដ្ឋោ តស្ស ភិក្ខុស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន, យេនញ្ញតរោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ? ‘‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ចតុន្នំ មហាភូតានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ, ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ អសន្តុដ្ឋោ តស្ស ភិក្ខុស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន, យេនញ្ញតរោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ? ‘‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ឯត្តាវតា, ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ អសន្តុដ្ឋោ តស្ស ភិក្ខុស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, យេនញ្ញតរោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចំ – កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, សោ ភិក្ខុ មំ ឯតទវោច – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ, ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’តិ. អថ ខ្វាហំ, ភន្តេ, អសន្តុដ្ឋោ តស្ស ភិក្ខុស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន, យេនញ្ញតរោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចំ – ‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, សោ ភិក្ខុ មំ ឯតទវោច – ‘យតោ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ…បេ… ចតុន្នំ មហាភូតានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’តិ. អថ ខ្វាហំ, ភន្តេ, អសន្តុដ្ឋោ តស្ស ភិក្ខុស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំ ( ) [(ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចំ) (ក.)]. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ?

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, បុរិសស្ស កិំសុកោ អទិដ្ឋបុព្ពោ អស្ស. សោ យេនញ្ញតរោ បុរិសោ កិំសុកស្ស ទស្សាវី តេនុបសង្កមេយ្យ. ឧបសង្កមិត្វា តំ បុរិសំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘កីទិសោ, ភោ បុរិស, កិំសុកោ’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘កាឡកោ ខោ, អម្ភោ បុរិស, កិំសុកោ – សេយ្យថាបិ ឈាមខាណូ’តិ. តេន ខោ បន, ភិក្ខុ, សមយេន តាទិសោវស្ស កិំសុកោ យថាបិ [យថា (សី. ស្យា. កំ.) ទុតិយវារាទីសុ បន ‘‘យថាបិ’’ត្វេវ ទិស្សតិ] តស្ស បុរិសស្ស ទស្សនំ. អថ ខោ, សោ ភិក្ខុ, បុរិសោ អសន្តុដ្ឋោ តស្ស បុរិសស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន, យេនញ្ញតរោ បុរិសោ កិំសុកស្ស ទស្សាវី តេនុបសង្កមេយ្យ; ឧបសង្កមិត្វា តំ បុរិសំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘កីទិសោ, ភោ បុរិស, កិំសុកោ’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘លោហិតកោ ខោ, អម្ភោ បុរិស, កិំសុកោ – សេយ្យថាបិ មំសបេសី’តិ. តេន ខោ បន, ភិក្ខុ, សមយេន តាទិសោវស្ស កិំសុកោ យថាបិ តស្ស បុរិសស្ស ទស្សនំ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ បុរិសោ អសន្តុដ្ឋោ តស្ស បុរិសស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន, យេនញ្ញតរោ បុរិសោ កិំសុកស្ស ទស្សាវី តេនុបសង្កមេយ្យ; ឧបសង្កមិត្វា តំ បុរិសំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘កីទិសោ, ភោ បុរិស, កិំសុកោ’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឱចីរកជាតោ [ឱជីរកជាតោ (សី.), ឱទីរកជាតោ (បី.)] ខោ, អម្ភោ បុរិស, កិំសុកោ អាទិន្នសិបាដិកោ – សេយ្យថាបិ សិរីសោ’តិ. តេន ខោ បន, ភិក្ខុ, សមយេន តាទិសោវស្ស កិំសុកោ, យថាបិ តស្ស បុរិសស្ស ទស្សនំ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ បុរិសោ អសន្តុដ្ឋោ តស្ស បុរិសស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន, យេនញ្ញតរោ បុរិសោ កិំសុកស្ស ទស្សាវី តេនុបសង្កមេយ្យ; ឧបសង្កមិត្វា តំ បុរិសំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘កីទិសោ, ភោ បុរិស, កិំសុកោ’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ពហលបត្តបលាសោ សន្ទច្ឆាយោ [សណ្ឌច្ឆាយោ (ស្យា. កំ.)] ខោ, អម្ភោ បុរិស, កិំសុកោ – សេយ្យថាបិ និគ្រោធោ’តិ. តេន ខោ បន, ភិក្ខុ, សមយេន តាទិសោវស្ស កិំសុកោ, យថាបិ តស្ស បុរិសស្ស ទស្សនំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខុ, យថា យថា អធិមុត្តានំ តេសំ សប្បុរិសានំ ទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ ហោតិ, តថា តថា ខោ តេហិ សប្បុរិសេហិ ព្យាកតំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ ទឡ្ហុទ្ធាបំ [ទឡ្ហុទ្ទាបំ (សី. បី.)] ទឡ្ហបាការតោរណំ ឆទ្វារំ. តត្រស្ស ទោវារិកោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី, អញ្ញាតានំ និវារេតា, ញាតានំ បវេសេតា. បុរត្ថិមាយ ទិសាយ អាគន្ត្វា សីឃំ ទូតយុគំ តំ ទោវារិកំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘កហំ, ភោ បុរិស, ឥមស្ស នគរស្ស នគរស្សាមី’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឯសោ, ភន្តេ, មជ្ឈេ សិង្ឃាដកេ និសិន្នោ’តិ. អថ ខោ តំ សីឃំ ទូតយុគំ នគរស្សាមិកស្ស យថាភូតំ វចនំ និយ្យាតេត្វា យថាគតមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យ. បច្ឆិមាយ ទិសាយ អាគន្ត្វា សីឃំ ទូតយុគំ…បេ… ឧត្តរាយ ទិសាយ… ទក្ខិណាយ ទិសាយ អាគន្ត្វា សីឃំ ទូតយុគំ តំ ទោវារិកំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘កហំ, ភោ បុរិស, ឥមស្ស នគរស្សាមី’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឯសោ, ភន្តេ, មជ្ឈេ សិង្ឃាដកេ និសិន្នោ’តិ. អថ ខោ តំ សីឃំ ទូតយុគំ នគរស្សាមិកស្ស យថាភូតំ វចនំ និយ្យាតេត្វា យថាគតមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យ.

‘‘ឧបមា ខោ ម្យាយំ, ភិក្ខុ, កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ. អយញ្ចេត្ថ អត្ថោ – ‘នគរ’ន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, ឥមស្សេតំ ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្ស អធិវចនំ មាតាបេត្តិកសម្ភវស្ស ឱទនកុម្មាសូបចយស្ស អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មស្ស. ‘ឆ ទ្វារា’តិ ខោ, ភិក្ខុ, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចនំ. ‘ទោវារិកោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ‘សីឃំ ទូតយុគ’ន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, សមថវិបស្សនានេតំ អធិវចនំ. ‘នគរស្សាមី’តិ ខោ, ភិក្ខុ, វិញ្ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. ‘មជ្ឈេ សិង្ឃាដកោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, ចតុន្នេតំ មហាភូតានំ អធិវចនំ – បថវីធាតុយា, អាបោធាតុយា, តេជោធាតុយា, វាយោធាតុយា. ‘យថាភូតំ វចន’ន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, និព្ពានស្សេតំ អធិវចនំ. ‘យថាគតមគ្គោ’តិ ខោ, ភិក្ខុ, អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិយា…បេ… សម្មាសមាធិស្សា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. វីណោបមសុត្តំ

២៤៦. ‘‘យស្ស កស្សចិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេសុ រូបេសុ ឧប្បជ្ជេយ្យ ឆន្ទោ វា រាគោ វា ទោសោ វា មោហោ វា បដិឃំ វាបិ [បដិឃំ វា (សី.)] ចេតសោ, តតោ ចិត្តំ និវារេយ្យ. សភយោ ចេសោ មគ្គោ សប្បដិភយោ ច សកណ្ដកោ ច សគហនោ ច ឧម្មគ្គោ ច កុម្មគ្គោ ច ទុហិតិកោ ច. អសប្បុរិសសេវិតោ ចេសោ មគ្គោ, ន ចេសោ មគ្គោ សប្បុរិសេហិ សេវិតោ. ន ត្វំ ឯតំ អរហសីតិ. តតោ ចិត្តំ និវារយេ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេហិ រូបេហិ…បេ… យស្ស កស្សចិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យេសុ រសេសុ…បេ… មនោវិញ្ញេយ្យេសុ ធម្មេសុ ឧប្បជ្ជេយ្យ ឆន្ទោ វា រាគោ វា ទោសោ វា មោហោ វា បដិឃំ វាបិ ចេតសោ តតោ ចិត្តំ និវារេយ្យ. សភយោ ចេសោ មគ្គោ សប្បដិភយោ ច សកណ្ដកោ ច សគហនោ ច ឧម្មគ្គោ ច កុម្មគ្គោ ច ទុហិតិកោ ច. អសប្បុរិសសេវិតោ ចេសោ មគ្គោ, ន ចេសោ មគ្គោ សប្បុរិសេហិ សេវិតោ. ន ត្វំ ឯតំ អរហសីតិ. តតោ ចិត្តំ និវារយេ មនោវិញ្ញេយ្យេហិ ធម្មេហិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កិដ្ឋំ សម្បន្នំ. កិដ្ឋារក្ខោ [កិដ្ឋារក្ខកោ (សី.)] ច បមត្តោ, គោណោ ច កិដ្ឋាទោ អទុំ កិដ្ឋំ ឱតរិត្វា យាវទត្ថំ មទំ អាបជ្ជេយ្យ បមាទំ អាបជ្ជេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ អសំវុតការី បញ្ចសុ កាមគុណេសុ យាវទត្ថំ មទំ អាបជ្ជតិ បមាទំ អាបជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កិដ្ឋំ សម្បន្នំ កិដ្ឋារក្ខោ ច អប្បមត្តោ គោណោ ច កិដ្ឋាទោ អទុំ កិដ្ឋំ ឱតរេយ្យ. តមេនំ កិដ្ឋារក្ខោ នាសាយំ សុគ្គហិតំ គណ្ហេយ្យ. នាសាយំ សុគ្គហិតំ គហេត្វា ឧបរិឃដាយំ សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហេយ្យ. ឧបរិឃដាយំ សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា ទណ្ឌេន សុតាឡិតំ តាឡេយ្យ. ទណ្ឌេន សុតាឡិតំ តាឡេត្វា ឱសជ្ជេយ្យ. ទុតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ …បេ… តតិយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, គោណោ កិដ្ឋាទោ អទុំ កិដ្ឋំ ឱតរេយ្យ. តមេនំ កិដ្ឋារក្ខោ នាសាយំ សុគ្គហិតំ គណ្ហេយ្យ. នាសាយំ សុគ្គហិតំ គហេត្វា ឧបរិឃដាយំ សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហេយ្យ. ឧបរិឃដាយំ សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា ទណ្ឌេន សុតាឡិតំ តាឡេយ្យ. ទណ្ឌេន សុតាឡិតំ តាឡេត្វា ឱសជ្ជេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, គោណោ កិដ្ឋាទោ គាមគតោ វា អរញ្ញគតោ វា, ឋានពហុលោ វា អស្ស និសជ្ជពហុលោ វា ន តំ កិដ្ឋំ បុន ឱតរេយ្យ – តមេវ បុរិមំ ទណ្ឌសម្ផស្សំ សមនុស្សរន្តោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យតោ ខោ ភិក្ខុនោ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ ចិត្តំ ឧទុជិតំ ហោតិ សុទុជិតំ, អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ, សន្និសីទតិ, ឯកោទិ ហោតិ, សមាធិយតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា វីណាយ សទ្ទោ អស្សុតបុព្ពោ អស្ស. សោ វីណាសទ្ទំ សុណេយ្យ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ, កស្ស [កិស្ស (សី. បី.)] នុ ខោ ឯសោ សទ្ទោ ឯវំរជនីយោ ឯវំកមនីយោ ឯវំមទនីយោ ឯវំមុច្ឆនីយោ ឯវំពន្ធនីយោ’តិ? តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯសា, ខោ, ភន្តេ, វីណា នាម, យស្សា ឯសោ សទ្ទោ ឯវំរជនីយោ ឯវំកមនីយោ ឯវំមទនីយោ ឯវំមុច្ឆនីយោ ឯវំពន្ធនីយោ’តិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ មេ, ភោ, តំ វីណំ អាហរថា’តិ. តស្ស តំ វីណំ អាហរេយ្យុំ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អយំ ខោ សា, ភន្តេ, វីណា យស្សា ឯសោ សទ្ទោ ឯវំរជនីយោ ឯវំកមនីយោ ឯវំមទនីយោ ឯវំមុច្ឆនីយោ ឯវំពន្ធនីយោ’តិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អលំ មេ, ភោ, តាយ វីណាយ, តមេវ មេ សទ្ទំ អាហរថា’តិ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អយំ ខោ, ភន្តេ, វីណា នាម អនេកសម្ភារា មហាសម្ភារា. អនេកេហិ សម្ភារេហិ សមារទ្ធា វទតិ, សេយ្យថិទំ – ទោណិញ្ច បដិច្ច ចម្មញ្ច បដិច្ច ទណ្ឌញ្ច បដិច្ច ឧបធារណេ ច បដិច្ច តន្តិយោ ច បដិច្ច កោណញ្ច បដិច្ច បុរិសស្ស ច តជ្ជំ វាយាមំ បដិច្ច ឯវាយំ, ភន្តេ, វីណា នាម អនេកសម្ភារា មហាសម្ភារា. អនេកេហិ សម្ភារេហិ សមារទ្ធា វទតី’តិ. សោ តំ វីណំ ទសធា វា សតធា វា ផាលេយ្យ, ទសធា វា សតធា វា តំ ផាលេត្វា សកលិកំ សកលិកំ ករេយ្យ. សកលិកំ សកលិកំ ករិត្វា អគ្គិនា ឌហេយ្យ, អគ្គិនា ឌហិត្វា មសិំ ករេយ្យ. មសិំ ករិត្វា មហាវាតេ វា ឱផុនេយ្យ [ឱបុនេយ្យ (សី. បី.), ឱផុណេយ្យ (?)], នទិយា វា សីឃសោតាយ បវាហេយ្យ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អសតី កិរាយំ, ភោ, វីណា នាម, យថេវំ យំ [យថេវាយំ (សី.), យថេវយំ (បី.)] កិញ្ចិ វីណា នាម ឯត្ថ ច បនាយំ ជនោ [ឯត្ថ បនាយំ ជនោ (ស្យា. កំ.), ឯត្ថ ច មហាជនោ (បី. ក.)] អតិវេលំ បមត្តោ បលឡិតោ’តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបំ សមន្វេសតិ [សមន្នេសតិ (សី. ស្យា. កំ.), សមនេសតិ (បី.)] យាវតា រូបស្ស គតិ, វេទនំ សមន្វេសតិ យាវតា វេទនាយ គតិ, សញ្ញំ សមន្វេសតិ យាវតា សញ្ញាយ គតិ, សង្ខារេ សមន្វេសតិ យាវតា សង្ខារានំ គតិ, វិញ្ញាណំ សមន្វេសតិ យាវតា វិញ្ញាណស្ស គតិ. តស្ស រូបំ សមន្វេសតោ យាវតា រូបស្ស គតិ, វេទនំ សមន្វេសតោ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ សមន្វេសតោ យាវតា វិញ្ញាណស្ស គតិ. យម្បិស្ស តំ ហោតិ អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មីតិ វា តម្បិ តស្ស ន ហោតី’’តិ. នវមំ.

១០. ឆប្បាណកោបមសុត្តំ

២៤៧. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អរុគត្តោ បក្កគត្តោ សរវនំ បវិសេយ្យ. តស្ស កុសកណ្ដកា ចេវ បាទេ វិជ្ឈេយ្យុំ, សរបត្តានិ ច គត្តានិ [សរបត្តានិ បក្កគត្តានិ (ស្យា. កំ.), អរុបក្កានិ គត្តានិ (បី. ក.)] វិលេខេយ្យុំ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ភិយ្យោសោមត្តាយ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ គាមគតោ វា អរញ្ញគតោ វា លភតិ វត្តារំ – ‘អយញ្ច សោ [អយញ្ច ខោ (បី. ក.), អយំ សោ (?)] អាយស្មា ឯវំការី ឯវំសមាចារោ អសុចិគាមកណ្ដកោ’តិ. តំ កណ្ដកោតិ [តំ ‘‘អសុចិគាមកណ្ឌតោ’’តិ (ក.)] ឥតិ វិទិត្វា សំវរោ ច អសំវរោ ច វេទិតព្ពោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អសំវរោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ អធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ. តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ អធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ឆប្បាណកេ គហេត្វា នានាវិសយេ នានាគោចរេ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. អហិំ គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. សុសុមារំ [សុំសុមារំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. បក្ខិំ គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. កុក្កុរំ គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. សិង្គាលំ គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. មក្កដំ គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធិត្វា មជ្ឈេ គណ្ឋិំ ករិត្វា ឱស្សជ្ជេយ្យ. អថ ខោ, តេ, ភិក្ខវេ, ឆប្បាណកា នានាវិសយា នានាគោចរា សកំ សកំ គោចរវិសយំ អាវិញ្ឆេយ្យុំ [អាវិញ្ជេយ្យុំ (សី.)] – អហិ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘វម្មិកំ បវេក្ខាមី’តិ, សុសុមារោ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘ឧទកំ បវេក្ខាមី’តិ, បក្ខី អាវិញ្ឆេយ្យ ‘អាកាសំ ឌេស្សាមី’តិ, កុក្កុរោ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘គាមំ បវេក្ខាមី’តិ, សិង្គាលោ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘សីវថិកំ [សិវថិកំ (ក.)] បវេក្ខាមី’តិ, មក្កដោ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘វនំ បវេក្ខាមី’តិ. យទា ខោ តេ, ភិក្ខវេ, ឆប្បាណកា ឈត្តា អស្សុ កិលន្តា, អថ ខោ យោ នេសំ បាណកានំ ពលវតរោ អស្ស តស្ស តេ អនុវត្តេយ្យុំ, អនុវិធាយេយ្យុំ វសំ គច្ឆេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្ស កស្សចិ ភិក្ខុនោ កាយគតាសតិ អភាវិតា អពហុលីកតា, តំ ចក្ខុ អាវិញ្ឆតិ មនាបិយេសុ រូបេសុ, អមនាបិយា រូបា បដិកូលា ហោន្តិ…បេ… មនោ អាវិញ្ឆតិ មនាបិយេសុ ធម្មេសុ, អមនាបិយា ធម្មា បដិកូលា ហោន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អសំវរោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សំវរោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ នាធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ…បេ… ជិវ្ហា រសំ សាយិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ នាធិមុច្ចតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយស្សតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ឆប្បាណកេ គហេត្វា នានាវិសយេ នានាគោចរេ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. អហិំ គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. សុសុមារំ គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. បក្ខិំ គហេត្វា…បេ… កុក្កុរំ គហេត្វា… សិង្គាលំ គហេត្វា… មក្កដំ គហេត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធេយ្យ. ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធិត្វា ទឡ្ហេ ខីលេ វា ថម្ភេ វា ឧបនិពន្ធេយ្យ. អថ ខោ តេ, ភិក្ខវេ, ឆប្បាណកា នានាវិសយា នានាគោចរា សកំ សកំ គោចរវិសយំ អាវិញ្ឆេយ្យុំ – អហិ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘វម្មិកំ បវេក្ខាមី’តិ, សុសុមារោ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘ឧទកំ បវេក្ខាមី’តិ, បក្ខី អាវិញ្ឆេយ្យ ‘អាកាសំ ឌេស្សាមី’តិ, កុក្កុរោ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘គាមំ បវេក្ខាមី’តិ, សិង្គាលោ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘សីវថិកំ បវេក្ខាមី’តិ, មក្កដោ អាវិញ្ឆេយ្យ ‘វនំ បវេក្ខាមី’តិ. យទា ខោ តេ, ភិក្ខវេ, ឆប្បាណកា ឈត្តា អស្សុ កិលន្តា, អថ តមេវ ខីលំ វា ថម្ភំ វា ឧបតិដ្ឋេយ្យុំ, ឧបនិសីទេយ្យុំ, ឧបនិបជ្ជេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្ស កស្សចិ ភិក្ខុនោ កាយគតាសតិ ភាវិតា ពហុលីកតា, តំ ចក្ខុ នាវិញ្ឆតិ មនាបិយេសុ រូបេសុ, អមនាបិយា រូបា នប្បដិកូលា ហោន្តិ…បេ… ជិវ្ហា នាវិញ្ឆតិ មនាបិយេសុ រសេសុ…បេ… មនោ នាវិញ្ឆតិ មនាបិយេសុ ធម្មេសុ, អមនាបិយា ធម្មា នប្បដិកូលា ហោន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សំវរោ ហោតិ.

‘‘‘ទឡ្ហេ ខីលេ វា ថម្ភេ វា’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, កាយគតាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. តស្មាតិហ វោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘កាយគតា នោ សតិ ភាវិតា ភវិស្សតិ ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា’តិ. ឯវញ្ហិ ខោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. ទសមំ.

១១. យវកលាបិសុត្តំ

២៤៨. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យវកលាបី ចាតុមហាបថេ និក្ខិត្តា អស្ស. អថ ឆ បុរិសា អាគច្ឆេយ្យុំ ព្យាភង្គិហត្ថា. តេ យវកលាបិំ ឆហិ ព្យាភង្គីហិ ហនេយ្យុំ. ឯវញ្ហិ សា, ភិក្ខវេ, យវកលាបី សុហតា អស្ស ឆហិ ព្យាភង្គីហិ ហញ្ញមានា. អថ សត្តមោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ព្យាភង្គិហត្ថោ. សោ តំ យវកលាបិំ សត្តមាយ ព្យាភង្គិយា ហនេយ្យ. ឯវញ្ហិ សា ភិក្ខវេ, យវកលាបី សុហតតរា អស្ស, សត្តមាយ ព្យាភង្គិយា ហញ្ញមានា. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ ចក្ខុស្មិំ ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេហិ រូបេហិ…បេ… ជិវ្ហាយ ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេហិ រសេហិ…បេ… មនស្មិំ ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេហិ ធម្មេហិ. សចេ សោ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អាយតិំ បុនព្ភវាយ ចេតេតិ, ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មោឃបុរិសោ សុហតតរោ ហោតិ, សេយ្យថាបិ សា យវកលាបី សត្តមាយ ព្យាភង្គិយា ហញ្ញមានា.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ទេវាសុរសង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ [សមុបព្ពូឡ្ហោ (សី. បី.)] អហោសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វេបចិត្តិ អសុរិន្ទោ អសុរេ អាមន្តេសិ – ‘សចេ, មារិសា, ទេវាសុរសង្គាមេ សមុបព្យូឡ្ហេ អសុរា ជិនេយ្យុំ ទេវា បរាជិនេយ្យុំ, យេន នំ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ កណ្ឋបញ្ចមេហិ ពន្ធនេហិ ពន្ធិត្វា មម សន្តិកេ អានេយ្យាថ អសុរបុរ’ន្តិ. សក្កោបិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទេវានមិន្ទោ ទេវេ តាវតិំសេ អាមន្តេសិ – ‘សចេ, មារិសា, ទេវាសុរសង្គាមេ សមុបព្យូឡ្ហេ ទេវា ជិនេយ្យុំ អសុរា បរាជិនេយ្យុំ, យេន នំ វេបចិត្តិំ អសុរិន្ទំ កណ្ឋបញ្ចមេហិ ពន្ធនេហិ ពន្ធិត្វា មម សន្តិកេ អានេយ្យាថ សុធម្មំ ទេវសភ’ន្តិ. តស្មិំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សង្គាមេ ទេវា ជិនិំសុ, អសុរា បរាជិនិំសុ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា វេបចិត្តិំ អសុរិន្ទំ កណ្ឋបញ្ចមេហិ ពន្ធនេហិ ពន្ធិត្វា សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស សន្តិកេ អានេសុំ សុធម្មំ ទេវសភំ. តត្រ សុទំ, ភិក្ខវេ, វេបចិត្តិ អសុរិន្ទោ កណ្ឋបញ្ចមេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធោ [ពន្ធោ (សី. ស្យា. កំ. ក.)] ហោតិ. យទា ខោ, ភិក្ខវេ, វេបចិត្តិស្ស អសុរិន្ទស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ធម្មិកា ខោ ទេវា, អធម្មិកា អសុរា, ឥធេវ ទានាហំ ទេវបុរំ គច្ឆាមី’តិ. អថ កណ្ឋបញ្ចមេហិ ពន្ធនេហិ មុត្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ, ទិព្ពេហិ ច បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេតិ. យទា ច ខោ, ភិក្ខវេ, វេបចិត្តិស្ស អសុរិន្ទស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ធម្មិកា ខោ អសុរា, អធម្មិកា ទេវា, តត្ថេវ ទានាហំ អសុរបុរំ គមិស្សាមី’តិ, អថ កណ្ឋបញ្ចមេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ. ទិព្ពេហិ ច បញ្ចហិ កាមគុណេហិ បរិហាយតិ. ឯវំ សុខុមំ ខោ, ភិក្ខវេ, វេបចិត្តិពន្ធនំ. តតោ សុខុមតរំ មារពន្ធនំ. មញ្ញមានោ ខោ, ភិក្ខវេ, ពទ្ធោ មារស្ស, អមញ្ញមានោ មុត្តោ បាបិមតោ.

‘‘‘អស្មី’តិ, ភិក្ខវេ, មញ្ញិតមេតំ, ‘អយមហមស្មី’តិ មញ្ញិតមេតំ, ‘ភវិស្ស’ន្តិ មញ្ញិតមេតំ, ‘ន ភវិស្ស’ន្តិ មញ្ញិតមេតំ, ‘រូបី ភវិស្ស’ន្តិ មញ្ញិតមេតំ, ‘អរូបី ភវិស្ស’ន្តិ មញ្ញិតមេតំ, ‘សញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ មញ្ញិតមេតំ, ‘អសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ មញ្ញិតមេតំ, ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ មញ្ញិតមេតំ. មញ្ញិតំ, ភិក្ខវេ, រោគោ, មញ្ញិតំ គណ្ឌោ, មញ្ញិតំ សល្លំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘អមញ្ញមានេន [អមញ្ញិតមានេន (បី. ក.)] ចេតសា វិហរិស្សាមា’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘‘អស្មី’តិ, ភិក្ខវេ, ឥញ្ជិតមេតំ, ‘អយមហមស្មី’តិ ឥញ្ជិតមេតំ, ‘ភវិស្ស’ន្តិ ឥញ្ជិតមេតំ, ‘ន ភវិស្ស’ន្តិ ឥញ្ជិតមេតំ, ‘រូបី ភវិស្ស’ន្តិ ឥញ្ជិតមេតំ, ‘អរូបី ភវិស្ស’ន្តិ ឥញ្ជិតមេតំ, ‘សញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ ឥញ្ជិតមេតំ, ‘អសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ ឥញ្ជិតមេតំ, ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ ឥញ្ជិតមេតំ. ឥញ្ជិតំ, ភិក្ខវេ, រោគោ, ឥញ្ជិតំ គណ្ឌោ, ឥញ្ជិតំ សល្លំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘អនិញ្ជមានេន [អនិញ្ជិយមានេន (ស្យា. កំ. ក.)] ចេតសា វិហរិស្សាមា’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘‘អស្មី’តិ, ភិក្ខវេ, ផន្ទិតមេតំ, ‘អយមហមស្មី’តិ ផន្ទិតមេតំ, ‘ភវិស្ស’ន្តិ…បេ… ‘ន ភវិស្ស’ន្តិ… ‘រូបី ភវិស្ស’ន្តិ… ‘អរូបី ភវិស្ស’ន្តិ… ‘សញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ… ‘អសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ… ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ ផន្ទិតមេតំ. ផន្ទិតំ, ភិក្ខវេ, រោគោ, ផន្ទិតំ គណ្ឌោ, ផន្ទិតំ សល្លំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘អផន្ទមានេន [អផន្ទិយមានេន (ស្យា. កំ. ក.)] ចេតសា វិហរិស្សាមា’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘‘អស្មី’តិ, ភិក្ខវេ, បបញ្ចិតមេតំ, ‘អយមហមស្មី’តិ បបញ្ចិតមេតំ, ‘ភវិស្ស’ន្តិ…បេ… ‘ន ភវិស្ស’ន្តិ… ‘រូបី ភវិស្ស’ន្តិ… ‘អរូបី ភវិស្ស’ន្តិ… ‘សញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ… ‘អសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ… ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ បបញ្ចិតមេតំ. បបញ្ចិតំ, ភិក្ខវេ, រោគោ, បបញ្ចិតំ គណ្ឌោ, បបញ្ចិតំ សល្លំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘និប្បបញ្ចេន ចេតសា វិហរិស្សាមា’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘‘អស្មី’តិ, ភិក្ខវេ, មានគតមេតំ, ‘អយមហមស្មី’តិ មានគតមេតំ, ‘ភវិស្ស’ន្តិ មានគតមេតំ, ‘ន ភវិស្ស’ន្តិ មានគតមេតំ, ‘រូបី ភវិស្ស’ន្តិ មានគតមេតំ, ‘អរូបី ភវិស្ស’ន្តិ មានគតមេតំ, ‘សញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ មានគតមេតំ, ‘អសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ មានគតមេតំ, ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិ មានគតមេតំ. មានគតំ, ភិក្ខវេ, រោគោ, មានគតំ គណ្ឌោ, មានគតំ សល្លំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘និហតមានេន ចេតសា វិហរិស្សាមា’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. ឯកាទសមំ.

អាសីវិសវគ្គោ ឯកូនវីសតិមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អាសីវិសោ រថោ កុម្មោ, ទ្វេ ទារុក្ខន្ធា អវស្សុតោ;

ទុក្ខធម្មា កិំសុកា វីណា, ឆប្បាណា យវកលាបីតិ.

សឡាយតនវគ្គេ ចតុត្ថបណ្ណាសកោ សមត្តោ.

តស្ស វគ្គុទ្ទានំ –

នន្ទិក្ខយោ សដ្ឋិនយោ, សមុទ្ទោ ឧរគេន ច;

ចតុបណ្ណាសកា ឯតេ, និបាតេសុ បកាសិតាតិ.

សឡាយតនសំយុត្តំ សមត្តំ.