២. វេទនាសំយុត្តំ

១. សគាថាវគ្គោ

១. សមាធិសុត្តំ

២៤៩. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វេទនាតិ.

‘‘សមាហិតោ សម្បជានោ, សតោ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;

វេទនា ច បជានាតិ, វេទនានញ្ច សម្ភវំ.

‘‘យត្ថ ចេតា និរុជ្ឈន្តិ, មគ្គញ្ច ខយគាមិនំ;

វេទនានំ ខយា ភិក្ខុ, និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. បឋមំ;

២. សុខសុត្តំ

២៥០. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វេទនាតិ.

‘‘សុខំ វា យទិ វា ទុក្ខំ, អទុក្ខមសុខំ សហ;

អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, យំ កិញ្ចិ អត្ថិ វេទិតំ.

‘‘ឯតំ ទុក្ខន្តិ ញត្វាន, មោសធម្មំ បលោកិនំ;

ផុស្ស ផុស្ស វយំ បស្សំ, ឯវំ តត្ថ វិរជ្ជតី’’តិ. ទុតិយំ;

៣. បហានសុត្តំ

២៥១. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. សុខាយ, ភិក្ខវេ, វេទនាយ រាគានុសយោ បហាតព្ពោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ បហាតព្ពោ, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ អវិជ្ជានុសយោ បហាតព្ពោ. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ បហីនោ ហោតិ, ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ បហីនោ ហោតិ, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ អវិជ្ជានុសយោ បហីនោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ និរនុសយោ សម្មទ្ទសោ អច្ឆេច្ឆិ [អច្ឆេជ្ជិ (ពហូសុ)] តណ្ហំ, វិវត្តយិ [វាវត្តយិ (សី.)] សំយោជនំ, សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’’’តិ.

‘‘សុខំ វេទយមានស្ស [វេទិយមានស្ស (សី. បី.)], វេទនំ អប្បជានតោ;

សោ រាគានុសយោ ហោតិ, អនិស្សរណទស្សិនោ.

‘‘ទុក្ខំ វេទយមានស្ស, វេទនំ អប្បជានតោ;

បដិឃានុសយោ ហោតិ, អនិស្សរណទស្សិនោ.

‘‘អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, ភូរិបញ្ញេន ទេសិតំ;

តញ្ចាបិ អភិនន្ទតិ, នេវ ទុក្ខា បមុច្ចតិ.

‘‘យតោ ច ភិក្ខុ អាតាបី, សម្បជញ្ញំ ន រិញ្ចតិ;

តតោ សោ វេទនា សព្ពា, បរិជានាតិ បណ្ឌិតោ.

‘‘សោ វេទនា បរិញ្ញាយ, ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនាសវោ;

កាយស្ស ភេទា ធម្មដ្ឋោ, សង្ខ្យំ នោបេតិ វេទគូ’’តិ. តតិយំ;

៤. បាតាលសុត្តំ

២៥២. ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ យំ វាចំ ភាសតិ – ‘អត្ថិ មហាសមុទ្ទេ បាតាលោ’តិ. តំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អសន្តំ អវិជ្ជមានំ ឯវំ វាចំ ភាសតិ – ‘អត្ថិ មហាសមុទ្ទេ បាតាលោ’តិ. សារីរិកានំ ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខានំ វេទនានំ អធិវចនំ យទិទំ ‘បាតាលោ’តិ. អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ សារីរិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ បាតាលេ ន បច្ចុដ្ឋាសិ, គាធញ្ច នាជ្ឈគា’. សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ សារីរិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ នេវ សោចតិ, ន កិលមតិ, ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘សុតវា អរិយសាវកោ បាតាលេ បច្ចុដ្ឋាសិ, គាធញ្ច អជ្ឈគា’’’តិ.

‘‘យោ ឯតា នាធិវាសេតិ, ឧប្បន្នា វេទនា ទុខា;

សារីរិកា បាណហរា, យាហិ ផុដ្ឋោ បវេធតិ.

‘‘អក្កន្ទតិ បរោទតិ, ទុព្ពលោ អប្បថាមកោ;

ន សោ បាតាលេ បច្ចុដ្ឋាសិ, អថោ គាធម្បិ នាជ្ឈគា.

‘‘យោ ចេតា អធិវាសេតិ, ឧប្បន្នា វេទនា ទុខា;

សារីរិកា បាណហរា, យាហិ ផុដ្ឋោ ន វេធតិ;

ស វេ បាតាលេ បច្ចុដ្ឋាសិ, អថោ គាធម្បិ អជ្ឈគា’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. ទដ្ឋព្ពសុត្តំ

២៥៣. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. សុខា, ភិក្ខវេ, វេទនា ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពា, ទុក្ខា វេទនា សល្លតោ ទដ្ឋព្ពា, អទុក្ខមសុខា វេទនា អនិច្ចតោ ទដ្ឋព្ពា. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សុខា វេទនា ទុក្ខតោ ទិដ្ឋា ហោតិ, ទុក្ខា វេទនា សល្លតោ ទិដ្ឋា ហោតិ, អទុក្ខមសុខា វេទនា អនិច្ចតោ ទិដ្ឋា ហោតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ សម្មទ្ទសោ អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហំ, វិវត្តយិ សំយោជនំ, សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’’’តិ.

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទ្ទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ.

‘‘ស វេ សម្មទ្ទសោ ភិក្ខុ, បរិជានាតិ វេទនា;

សោ វេទនា បរិញ្ញាយ, ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនាសវោ;

កាយស្ស ភេទា ធម្មដ្ឋោ, សង្ខ្យំ នោបេតិ វេទគូ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. សល្លសុត្តំ

២៥៤. ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ សុខម្បិ វេទនំ វេទយតិ [វេទិយតិ (សី. បី.)], ទុក្ខម្បិ វេទនំ វេទយតិ, អទុក្ខមសុខម្បិ វេទនំ វេទយតិ. សុតវា, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ សុខម្បិ វេទនំ វេទយតិ, ទុក្ខម្បិ វេទនំ វេទយតិ, អទុក្ខមសុខម្បិ វេទនំ វេទយតិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, កោ វិសេសោ កោ អធិប្បយាសោ [អធិប្បាយោ (សី. ក.), អធិប្បាយសោ (ស្យា. កំ.), អធិប្បាយោសោ (បី.)] កិំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេនា’’តិ? ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា…បេ… អស្សុតវា. ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. សោ ទ្វេ វេទនា វេទយតិ – កាយិកញ្ច, ចេតសិកញ្ច. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសំ សល្លេន វិជ្ឈេយ្យ [សល្លេន អនុវិជ្ឈេយ្យុំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. តមេនំ ទុតិយេន សល្លេន អនុវេធំ វិជ្ឈេយ្យ [សល្លេន អនុវិជ្ឈេយ្យុំ (សី.), សល្លេន អនុវេធំ វិជ្ឈេយ្យុំ (ស្យា. កំ.), សល្លេន វិជ្ឈេយ្យុំ (បី.)]. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ទ្វិសល្លេន វេទនំ វេទយតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. សោ ទ្វេ វេទនា វេទយតិ – កាយិកញ្ច, ចេតសិកញ្ច. តស្សាយេវ ខោ បន ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ បដិឃវា ហោតិ. តមេនំ ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃវន្តំ, យោ ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ, សោ អនុសេតិ. សោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ កាមសុខំ អភិនន្ទតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ន ហិ សោ, ភិក្ខវេ, បជានាតិ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អញ្ញត្រ កាមសុខា ទុក្ខាយ វេទនាយ និស្សរណំ, តស្ស កាមសុខញ្ច អភិនន្ទតោ, យោ សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ, សោ អនុសេតិ. សោ តាសំ វេទនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តស្ស តាសំ វេទនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ អប្បជានតោ, យោ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ អវិជ្ជានុសយោ, សោ អនុសេតិ. សោ សុខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, សញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ. ទុក្ខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, សញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ. អទុក្ខមសុខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, សញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ សញ្ញុត្តោ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, សញ្ញុត្តោ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ.

‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ ន សោចតិ, ន កិលមតិ, ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. សោ ឯកំ វេទនំ វេទយតិ – កាយិកំ, ន ចេតសិកំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសំ សល្លេន វិជ្ឈេយ្យ. តមេនំ ទុតិយេន សល្លេន អនុវេធំ ន វិជ្ឈេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ ឯកសល្លេន វេទនំ វេទយតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ ន សោចតិ, ន កិលមតិ, ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. សោ ឯកំ វេទនំ វេទយតិ – កាយិកំ, ន ចេតសិកំ. តស្សាយេវ ខោ បន ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ បដិឃវា ន ហោតិ. តមេនំ ទុក្ខាយ វេទនាយ អប្បដិឃវន្តំ, យោ ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ, សោ នានុសេតិ. សោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ កាមសុខំ នាភិនន្ទតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? បជានាតិ ហិ សោ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អញ្ញត្រ កាមសុខា ទុក្ខាយ វេទនាយ និស្សរណំ. តស្ស កាមសុខំ នាភិនន្ទតោ យោ សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ, សោ នានុសេតិ. សោ តាសំ វេទនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវំ ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ. តស្ស តាសំ វេទនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានតោ, យោ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ អវិជ្ជានុសយោ, សោ នានុសេតិ. សោ សុខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ. ទុក្ខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ. អទុក្ខមសុខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘សុតវា អរិយសាវកោ វិសញ្ញុត្តោ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, វិសញ្ញុត្តោ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ, អយំ អធិប្បយាសោ, ឥទំ នានាករណំ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេនា’’តិ.

‘‘ន វេទនំ វេទយតិ សបញ្ញោ,

សុខម្បិ ទុក្ខម្បិ ពហុស្សុតោបិ;

អយញ្ច ធីរស្ស បុថុជ្ជនេន,

មហា [អយំ (ស្យា. កំ. ក.)] វិសេសោ កុសលស្ស ហោតិ.

‘‘សង្ខាតធម្មស្ស ពហុស្សុតស្ស,

វិបស្សតោ [សម្បស្សតោ (សី. បី.)] លោកមិមំ បរញ្ច;

ឥដ្ឋស្ស ធម្មា ន មថេន្តិ ចិត្តំ,

អនិដ្ឋតោ នោ បដិឃាតមេតិ.

‘‘តស្សានុរោធា អថវា វិរោធា,

វិធូបិតា អត្ថគតា ន សន្តិ;

បទញ្ច ញត្វា វិរជំ អសោកំ,

សម្មា បជានាតិ ភវស្ស បារគូ’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. បឋមគេលញ្ញសុត្តំ

២៥៥. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន គិលានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘សតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានោ កាលំ អាគមេយ្យ. អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរតិ…បេ… ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរតិ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានការី ហោតិ. សតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានោ កាលំ អាគមេយ្យ. អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី.

‘‘តស្ស ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ឯវំ សតស្ស សម្បជានស្ស អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា, សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឧប្បន្នា ខោ ម្យាយំ សុខា វេទនា. សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អប្បដិច្ច. កិំ បដិច្ច? ឥមមេវ កាយំ បដិច្ច. អយំ ខោ បន កាយោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. អនិច្ចំ ខោ បន សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ កាយំ បដិច្ច ឧប្បន្នា សុខា វេទនា កុតោ និច្ចា ភវិស្សតី’តិ! សោ កាយេ ច សុខាយ ច វេទនាយ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ, វយានុបស្សី វិហរតិ, វិរាគានុបស្សី វិហរតិ, និរោធានុបស្សី វិហរតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរតិ. តស្ស កាយេ ច សុខាយ ច វេទនាយ អនិច្ចានុបស្សិនោ វិហរតោ, វយានុបស្សិនោ វិហរតោ, វិរាគានុបស្សិនោ វិហរតោ, និរោធានុបស្សិនោ វិហរតោ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ វិហរតោ, យោ កាយេ ច សុខាយ ច វេទនាយ រាគានុសយោ, សោ បហីយតិ.

‘‘តស្ស ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ឯវំ សតស្ស សម្បជានស្ស អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឧប្បន្នា ខោ ម្យាយំ ទុក្ខា វេទនា. សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អប្បដិច្ច. កិំ បដិច្ច? ឥមមេវ កាយំ បដិច្ច. អយំ ខោ បន កាយោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. អនិច្ចំ ខោ បន សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ កាយំ បដិច្ច ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា កុតោ និច្ចា ភវិស្សតី’តិ! សោ កាយេ ច ទុក្ខាយ វេទនាយ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ, វយានុបស្សី វិហរតិ, វិរាគានុបស្សី វិហរតិ, និរោធានុបស្សី វិហរតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរតិ. តស្ស កាយេ ច ទុក្ខាយ ច វេទនាយ អនិច្ចានុបស្សិនោ វិហរតោ…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ វិហរតោ, យោ កាយេ ច ទុក្ខាយ ច វេទនាយ បដិឃានុសយោ, សោ បហីយតិ.

‘‘តស្ស ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ឯវំ សតស្ស សម្បជានស្ស អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា, សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឧប្បន្នា ខោ ម្យាយំ អទុក្ខមសុខា វេទនា. សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អប្បដិច្ច. កិំ បដិច្ច? ឥមមេវ កាយំ បដិច្ច. អយំ ខោ បន កាយោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. អនិច្ចំ ខោ បន សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ កាយំ បដិច្ច ឧប្បន្នា អទុក្ខមសុខា វេទនា កុតោ និច្ចា ភវិស្សតី’តិ! សោ កាយេ ច អទុក្ខមសុខាយ ច វេទនាយ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ, វយានុបស្សី វិហរតិ, វិរាគានុបស្សី វិហរតិ, និរោធានុបស្សី វិហរតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរតិ. តស្ស កាយេ ច អទុក្ខមសុខាយ ច វេទនាយ អនិច្ចានុបស្សិនោ វិហរតោ…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ វិហរតោ, យោ កាយេ ច អទុក្ខមសុខាយ ច វេទនាយ អវិជ្ជានុសយោ, សោ បហីយតិ.

‘‘សោ សុខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ; ទុក្ខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ; អទុក្ខមសុខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ. សោ សុខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ; ទុក្ខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ; អទុក្ខមសុខញ្ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសញ្ញុត្តោ នំ វេទយតិ. សោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ‘កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមី’តិ បជានាតិ, ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមី’តិ បជានាតិ. ‘កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តី’តិ [សីតិភវិស្សន្តីតិ (សី. បី. ក.)] បជានាតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តេលញ្ច បដិច្ច វដ្ដិញ្ច បដិច្ច តេលប្បទីបោ ឈាយេយ្យ, តស្សេវ តេលស្ស ច វដ្ដិយា ច បរិយាទានា អនាហារោ និព្ពាយេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ‘កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមី’តិ បជានាតិ. ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមី’តិ បជានាតិ. ‘កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តី’តិ បជានាតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយគេលញ្ញសុត្តំ

២៥៦. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន គិលានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘សតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានោ កាលំ អាគមេយ្យ. អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរតិ… ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរតិ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ…បេ… ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានោ ហោតិ. សតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានោ កាលំ អាគមេយ្យ. អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី.

‘‘តស្ស ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ឯវំ សតស្ស សម្បជានស្ស អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឧប្បន្នា ខោ ម្យាយំ សុខា វេទនា; សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អប្បដិច្ច. កិំ បដិច្ច? ឥមមេវ ផស្សំ បដិច្ច. អយំ ខោ បន ផស្សោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. អនិច្ចំ ខោ បន សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា សុខា វេទនា កុតោ និច្ចា ភវិស្សតី’តិ! សោ ផស្សេ ច សុខាយ ច វេទនាយ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ, វយានុបស្សី វិហរតិ, វិរាគានុបស្សី វិហរតិ, និរោធានុបស្សី វិហរតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរតិ. តស្ស ផស្សេ ច សុខាយ ច វេទនាយ អនិច្ចានុបស្សិនោ វិហរតោ, វយានុបស្សិនោ វិហរតោ, វិរាគានុបស្សិនោ វិហរតោ, និរោធានុបស្សិនោ វិហរតោ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សិនោ វិហរតោ យោ ផស្សេ ច សុខាយ ច វេទនាយ រាគានុសយោ, សោ បហីយតិ.

‘‘តស្ស ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ឯវំ សតស្ស…បេ… វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា…បេ… ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឧប្បន្នា ខោ ម្យាយំ អទុក្ខមសុខា វេទនា; សា ច ខោ បដិច្ច, នោ អប្បដិច្ច. កិំ បដិច្ច? ឥមមេវ ផស្សំ បដិច្ច…បេ… កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តី’តិ បជានាតិ’’.

៩. អនិច្ចសុត្តំ

២៥៧. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វេទនា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា’’តិ. នវមំ.

១០. ផស្សមូលកសុត្តំ

២៥៨. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា ផស្សជា ផស្សមូលកា ផស្សនិទានា ផស្សបច្ចយា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. សុខវេទនិយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា. តស្សេវ សុខវេទនិយស្ស ផស្សស្ស និរោធា, យំ តជ្ជំ វេទយិតំ សុខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា សុខា វេទនា, សា និរុជ្ឈតិ, សា វូបសម្មតិ. ទុក្ខវេទនិយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា. តស្សេវ ទុក្ខវេទនិយស្ស ផស្សស្ស និរោធា, យំ តជ្ជំ វេទយិតំ ទុក្ខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា, សា និរុជ្ឈតិ, សា វូបសម្មតិ. អទុក្ខមសុខវេទនិយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា. តស្សេវ អទុក្ខមសុខវេទនិយស្ស ផស្សស្ស និរោធា, យំ តជ្ជំ វេទយិតំ អទុក្ខមសុខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា អទុក្ខមសុខា វេទនា, សា និរុជ្ឈតិ, សា វូបសម្មតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ កដ្ឋានំ សង្ឃដ្ដនសមោធានា [សង្ខត្តា តស្ស សមោធានា (ស្យា. កំ.) សង្ឃត្តា តស្ស សមោធានា (ក.) សំ. និ. ២.៦២ បស្សិតព្ពំ] ឧស្មា ជាយតិ, តេជោ អភិនិព្ពត្តតិ. តេសំយេវ កដ្ឋានំ នានាភាវា វិនិក្ខេបា, យា តជ្ជា ឧស្មា, សា និរុជ្ឈតិ, សា វូបសម្មតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមា តិស្សោ វេទនា ផស្សជា ផស្សមូលកា ផស្សនិទានា ផស្សបច្ចយា. តជ្ជំ ផស្សំ បដិច្ច តជ្ជា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ. តជ្ជស្ស ផស្សស្ស និរោធា តជ្ជា វេទនា និរុជ្ឈន្តី’’តិ. ទសមំ.

សគាថាវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

សមាធិ សុខំ បហានេន, បាតាលំ ទដ្ឋព្ពេន ច;

សល្លេន ចេវ គេលញ្ញា, អនិច្ច ផស្សមូលកាតិ.

២. រហោគតវគ្គោ

១. រហោគតសុត្តំ

២៥៩. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា. សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា. វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា – ‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ តំ ទុក្ខស្មិ’ន្តិ. កិំ នុ ខោ ឯតំ ភគវតា សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ តំ ទុក្ខស្មិ’’’ន្តិ?

‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខុ! តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខុ, វេទនា វុត្តា មយា. សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា តិស្សោ វេទនា វុត្តា មយា. វុត្តំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខុ, មយា – ‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, តំ ទុក្ខស្មិ’ន្តិ. តំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខុ, មយា សង្ខារានំយេវ អនិច្ចតំ សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ តំ ទុក្ខស្មិ’ន្តិ. តំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខុ, មយា សង្ខារានំយេវ ខយធម្មតំ…បេ… វយធម្មតំ…បេ… វិរាគធម្មតំ …បេ… និរោធធម្មតំ…បេ… វិបរិណាមធម្មតំ សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ តំ ទុក្ខស្មិ’ន្តិ. អថ ខោ បន, ភិក្ខុ, មយា អនុបុព្ពសង្ខារានំ និរោធោ អក្ខាតោ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា និរុទ្ធា ហោតិ. ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារា និរុទ្ធា ហោន្តិ. តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិ និរុទ្ធា ហោតិ. ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសបស្សាសា និរុទ្ធា ហោន្តិ. អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញា និរុទ្ធា ហោតិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា និរុទ្ធា ហោតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា និរុទ្ធា ហោតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា និរុទ្ធា ហោតិ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច និរុទ្ធា ហោន្តិ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ និរុទ្ធោ ហោតិ, ទោសោ និរុទ្ធោ ហោតិ, មោហោ និរុទ្ធោ ហោតិ. អថ ខោ, ភិក្ខុ, មយា អនុបុព្ពសង្ខារានំ វូបសមោ អក្ខាតោ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា វូបសន្តា ហោតិ. ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារា វូបសន្តា ហោន្តិ…បេ… សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច វូបសន្តា ហោន្តិ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ វូបសន្តោ ហោតិ, ទោសោ វូបសន្តោ ហោតិ, មោហោ វូបសន្តោ ហោតិ. ឆយិមា, ភិក្ខុ, បស្សទ្ធិយោ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ. ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារា បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិ បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ. ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសបស្សាសា បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, ទោសោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, មោហោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតី’’តិ. បឋមំ.

២. បឋមអាកាសសុត្តំ

២៦០. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាកាសេ វិវិធា វាតា វាយន្តិ. បុរត្ថិមាបិ វាតា វាយន្តិ, បច្ឆិមាបិ វាតា វាយន្តិ, ឧត្តរាបិ វាតា វាយន្តិ, ទក្ខិណាបិ វាតា វាយន្តិ, សរជាបិ វាតា វាយន្តិ, អរជាបិ វាតា វាយន្តិ, សីតាបិ វាតា វាយន្តិ, ឧណ្ហាបិ វាតា វាយន្តិ, បរិត្តាបិ វាតា វាយន្តិ, អធិមត្តាបិ វាតា វាយន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ កាយស្មិំ វិវិធា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, សុខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, អទុក្ខមសុខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘យថាបិ វាតា អាកាសេ, វាយន្តិ វិវិធា បុថូ;

បុរត្ថិមា បច្ឆិមា ចាបិ, ឧត្តរា អថ ទក្ខិណា.

‘‘សរជា អរជា ចបិ, សីតា ឧណ្ហា ច ឯកទា;

អធិមត្តា បរិត្តា ច, បុថូ វាយន្តិ មាលុតា.

‘‘តថេវិមស្មិំ កាយស្មិំ, សមុប្បជ្ជន្តិ វេទនា;

សុខទុក្ខសមុប្បត្តិ, អទុក្ខមសុខា ច យា.

‘‘យតោ ច ភិក្ខុ អាតាបី, សម្បជញ្ញំ ន រិញ្ចតិ [សម្បជានោ និរូបធិ (ក.)];

តតោ សោ វេទនា សព្ពា, បរិជានាតិ បណ្ឌិតោ.

‘‘សោ វេទនា បរិញ្ញាយ, ទិដ្ឋេ ធម្មេ អនាសវោ;

កាយស្ស ភេទា ធម្មដ្ឋោ, សង្ខ្យំ នោបេតិ វេទគូ’’តិ. ទុតិយំ;

៣. ទុតិយអាកាសសុត្តំ

២៦១. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាកាសេ វិវិធា វាតា វាយន្តិ. បុរត្ថិមាបិ វាតា វាយន្តិ…បេ… អធិមត្តាបិ វាតា វាយន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ កាយស្មិំ វិវិធា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, សុខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, អទុក្ខមសុខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តតិយំ.

៤. អគារសុត្តំ

២៦២. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាគន្តុកាគារំ. តត្ថ បុរត្ថិមាយបិ ទិសាយ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេន្តិ, បច្ឆិមាយបិ ទិសាយ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេន្តិ, ឧត្តរាយបិ ទិសាយ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេន្តិ, ទក្ខិណាយបិ ទិសាយ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេន្តិ. ខត្តិយាបិ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេន្តិ, ព្រាហ្មណាបិ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេន្តិ, វេស្សាបិ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេន្តិ, សុទ្ទាបិ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ កាយស្មិំ វិវិធា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ. សុខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, អទុក្ខមសុខាបិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ. សាមិសាបិ សុខា វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, សាមិសាបិ ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, សាមិសាបិ អទុក្ខមសុខា វេទនា ឧប្បជ្ជតិ. និរាមិសាបិ សុខា វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, និរាមិសាបិ ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, និរាមិសាបិ អទុក្ខមសុខា វេទនា ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមអានន្ទសុត្តំ

២៦៣. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កតមា នុ ខោ, ភន្តេ, វេទនា, កតមោ វេទនាសមុទយោ, កតមោ វេទនានិរោធោ, កតមា វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា? កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណន្តិ? តិស្សោ ឥមា, អានន្ទ, វេទនា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា វុច្ចន្តិ, អានន្ទ, វេទនា. ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ; ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. យំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វេទនាយ អស្សាទោ. យា វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ វេទនាយ អាទីនវោ. យោ វេទនាយ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វេទនាយ និស្សរណំ. អថ ខោ បនានន្ទ, មយា អនុបុព្ពសង្ខារានំ និរោធោ អក្ខាតោ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា និរុទ្ធា ហោតិ…បេ… សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច និរុទ្ធា ហោន្តិ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ និរុទ្ធោ ហោតិ, ទោសោ និរុទ្ធោ ហោតិ, មោហោ និរុទ្ធោ ហោតិ. អថ ខោ បនានន្ទ, មយា អនុបុព្ពសង្ខារានំ វូបសមោ អក្ខាតោ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា វូបសន្តា ហោតិ…បេ… សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច វូបសន្តា ហោន្តិ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ វូបសន្តោ ហោតិ, ទោសោ វូបសន្តោ ហោតិ, មោហោ វូបសន្តោ ហោតិ. អថ ខោ បនានន្ទ, មយា អនុបុព្ពសង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិ អក្ខាតា. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ…បេ… អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញា បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, ទោសោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, មោហោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយអានន្ទសុត្តំ

២៦៤. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កតមា នុ ខោ, អានន្ទ, វេទនា, កតមោ វេទនាសមុទយោ, កតមោ វេទនានិរោធោ, កតមា វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា? កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’’ន្តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវន្នេត្តិកា ភគវម្បដិសរណា. សាធុ, ភន្តេ, ភគវន្តញ្ញេវ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, អានន្ទ, សុណោហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘តិស្សោ ឥមា, អានន្ទ, វេទនា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា វុច្ចន្តិ, អានន្ទ, វេទនា…បេ… ផស្សសមុទយា…បេ… ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, ទោសោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, មោហោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បឋមសម្ពហុលសុត្តំ

២៦៥. អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កតមា នុ ខោ, ភន្តេ, វេទនា, កតមោ វេទនាសមុទយោ, កតមោ វេទនានិរោធោ, កតមា វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា? កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’’ន្តិ? ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, វេទនា. ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ; ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. យំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វេទនាយ អស្សាទោ. យា វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ វេទនាយ អាទីនវោ. យោ វេទនាយ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វេទនាយ និស្សរណំ.

‘‘អថ ខោ បន, ភិក្ខវេ, មយា អនុបុព្ពសង្ខារានំ និរោធោ អក្ខាតោ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា និរុទ្ធា ហោតិ…បេ… ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ និរុទ្ធោ ហោតិ, ទោសោ និរុទ្ធោ ហោតិ, មោហោ និរុទ្ធោ ហោតិ. អថ ខោ បន, ភិក្ខវេ, មយា អនុបុព្ពសង្ខារានំ វូបសមោ អក្ខាតោ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា វូបសន្តា ហោតិ…បេ… ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ វូបសន្តោ ហោតិ, ទោសោ វូបសន្តោ ហោតិ, មោហោ វូបសន្តោ ហោតិ. ឆយិមា, ភិក្ខវេ, បស្សទ្ធិយោ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វាចា បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ. ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារា បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. តតិយំ ឈានំ សមាបន្នស្ស បីតិ បដិប្បស្សទ្ធា ហោតិ. ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសបស្សាសា បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ រាគោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, ទោសោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតិ, មោហោ បដិប្បស្សទ្ធោ ហោតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយសម្ពហុលសុត្តំ

២៦៦. អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘កតមា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, វេទនា, កតមោ វេទនាសមុទយោ, កតមោ វេទនានិរោធោ, កតមា វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា? កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’’ន្តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា…បេ…’’ ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, វេទនា…បេ… ផស្សសមុទយា…បេ…. (យថា បុរិមសុត្តន្តេ, តថា វិត្ថារេតព្ពោ.) អដ្ឋមំ.

៩. បញ្ចកង្គសុត្តំ

២៦៧. អថ ខោ បញ្ចកង្គោ ថបតិ យេនាយស្មា ឧទាយី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ បញ្ចកង្គោ ថបតិ អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ ឯតទវោច – ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ ឧទាយិ, វេទនា វុត្តា ភគវតា’’តិ? ‘‘តិស្សោ ខោ, ថបតិ, វេទនា វុត្តា ភគវតា. សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា ខោ, ថបតិ, តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, បញ្ចកង្គោ ថបតិ អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, ភន្តេ ឧទាយិ, តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា. ទ្វេ វេទនា វុត្តា ភគវតា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា. យាយំ, ភន្តេ, អទុក្ខមសុខា វេទនា, សន្តស្មិំ ឯសា បណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា ឧទាយី បញ្ចកង្គំ ថបតិំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, ថបតិ, ទ្វេ វេទនា វុត្តា ភគវតា. តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា. សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ បញ្ចកង្គោ ថបតិ អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, ភន្តេ ឧទាយិ, តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា. ទ្វេ វេទនា វុត្តា ភគវតា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា. យាយំ, ភន្តេ, អទុក្ខមសុខា វេទនា, សន្តស្មិំ ឯសា បណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ. តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា ឧទាយី បញ្ចកង្គំ ថបតិំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, ថបតិ, ទ្វេ វេទនា វុត្តា ភគវតា. តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា. សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា’’តិ. តតិយម្បិ ខោ បញ្ចកង្គោ ថបតិ អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, ភន្តេ ឧទាយិ, តិស្សោ វេទនា វុត្តា ភគវតា. ទ្វេ វេទនា វុត្តា ភគវតា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា. យាយំ, ភន្តេ, អទុក្ខមសុខា វេទនា, សន្តស្មិំ ឯសា បណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ. នេវ សក្ខិ អាយស្មា ឧទាយី បញ្ចកង្គំ ថបតិំ សញ្ញាបេតុំ, ន បនាសក្ខិ បញ្ចកង្គោ ថបតិ អាយស្មន្តំ ឧទាយិំ សញ្ញាបេតុំ. អស្សោសិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អាយស្មតោ ឧទាយិស្ស បញ្ចកង្គេន ថបតិនា សទ្ធិំ ឥមំ កថាសល្លាបំ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យាវតកោ អាយស្មតោ ឧទាយិស្ស បញ្ចកង្គេន ថបតិនា សទ្ធិំ អហោសិ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ.

‘‘សន្តមេវ, អានន្ទ, បរិយាយំ បញ្ចកង្គោ ថបតិ ឧទាយិស្ស ភិក្ខុនោ នាព្ភនុមោទិ; សន្តញ្ច បនានន្ទ, បរិយាយំ ឧទាយី ភិក្ខុ បញ្ចកង្គស្ស ថបតិនោ នាព្ភនុមោទិ. ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. តិស្សោបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. បញ្ចបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. ឆបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. អដ្ឋារសាបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. ឆត្តិំសាបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. អដ្ឋសតម្បិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. ឯវំ បរិយាយទេសិតោ ខោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ. ឯវំ បរិយាយទេសិតេ ខោ, អានន្ទ, មយា ធម្មេ យេ អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតំ សុលបិតំ, ន សមនុមញ្ញិស្សន្តិ, ន សមនុជានិស្សន្តិ, ន សមនុមោទិស្សន្តិ, តេសំ ឯតំ បាដិកង្ខំ – ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរិស្សន្តីតិ [វិហរិស្សន្តិ (សី. បី. ក.)]. ឯវំ បរិយាយទេសិតោ ខោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ. ឯវំ បរិយាយទេសិតេ ខោ, អានន្ទ, មយា ធម្មេ យេ អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតំ សុលបិតំ សមនុមញ្ញិស្សន្តិ សមនុជានិស្សន្តិ សមនុមោទិស្សន្តិ, តេសំ ឯតំ បាដិកង្ខំ – សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរិស្សន្តី’’តិ.

‘‘បញ្ចិមេ, អានន្ទ, កាមគុណា. កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា…បេ… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. ឥមេ ខោ, អានន្ទ, បញ្ច កាមគុណា. យំ ខោ, អានន្ទ, ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – ឥទំ វុច្ចតិ កាមសុខំ. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ, វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា, បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា, នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា, ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម, ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម, ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច. យេ ខោ, អានន្ទ, ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘ឯតំបរមំ សន្តំ សុខំ សោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តី’តិ – ឥទំ នេសាហំ នានុជានាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘កតមញ្ចានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតម្ហា សុខា អញ្ញំ សុខំ អភិក្កន្តតរញ្ច បណីតតរញ្ច.

‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, អានន្ទ, វិជ្ជតិ យំ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមណោ គោតមោ អាហ, តញ្ច សុខស្មិំ បញ្ញបេតិ. តយិទំ កិំសុ, តយិទំ កថំសូ’តិ? ឯវំវាទិនោ, អានន្ទ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវមស្សុ វចនីយា – ‘ន ខោ, អាវុសោ, ភគវា សុខញ្ញេវ វេទនំ សន្ធាយ សុខស្មិំ បញ្ញបេតិ. យត្ថ យត្ថ, អាវុសោ, សុខំ ឧបលព្ភតិ, យហិំ យហិំ [យំ ហិយំ ហិ សុខំ (សី. បី.), យហិំ យហិំ សុខំ (ស្យា. កំ. ក.) ម. និ. ២.៩១], តំ តំ តថាគតោ សុខស្មិំ បញ្ញបេតី’’’តិ. នវមំ.

១០. ភិក្ខុសុត្តំ

២៦៨. ‘‘ទ្វេបិ មយា, ភិក្ខវេ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេន, តិស្សោបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន, បញ្ចបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន, ឆបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន, អដ្ឋារសាបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន, ឆត្តិំសាបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន, អដ្ឋសតម្បិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. ឯវំ បរិយាយទេសិតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ. ឯវំ បរិយាយទេសិតេ ខោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ យេ អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតំ សុលបិតំ ន សមនុមញ្ញិស្សន្តិ, ន សមនុជានិស្សន្តិ, ន សមនុមោទិស្សន្តិ, តេសំ ឯតំ បាដិកង្ខំ – ភណ្ឌនជាតា កលហជាតា វិវាទាបន្នា អញ្ញមញ្ញំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរិស្សន្តីតិ. ឯវំ បរិយាយទេសិតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ. ឯវំ បរិយាយទេសិតេ ខោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ យេ អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតំ សុលបិតំ សមនុមញ្ញិស្សន្តិ សមនុជានិស្សន្តិ សមនុមោទិស្សន្តិ, តេសំ ឯតំ បាដិកង្ខំ – សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរិស្សន្តីតិ.

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, កាមគុណា…បេ… ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមណោ គោតមោ អាហ, តញ្ច សុខស្មិំ បញ្ញបេតិ. តយិទំ កិំសុ, តយិទំ កថំសូ’តិ? ឯវំវាទិនោ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវមស្សុ វចនីយា – ‘ន ខោ, អាវុសោ, ភគវា សុខញ្ញេវ វេទនំ សន្ធាយ សុខស្មិំ បញ្ញបេតិ. យត្ថ យត្ថ, អាវុសោ, សុខំ ឧបលព្ភតិ យហិំ យហិំ [យំ ហិ យំ ហិ (សី. បី.)], តំ តំ តថាគតោ សុខស្មិំ បញ្ញបេតី’’តិ. ទសមំ.

រហោគតវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

រហោគតំ ទ្វេ អាកាសំ, អគារំ ទ្វេ ច អានន្ទា;

សម្ពហុលា ទុវេ វុត្តា, បញ្ចកង្គោ ច ភិក្ខុនាតិ.

៣. អដ្ឋសតបរិយាយវគ្គោ

១. សីវកសុត្តំ

២៦៩. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ មោឡិយសីវកោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មោឡិយសីវកោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សន្តិ, ភោ គោតម, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតូ’តិ. ឥធ [ឥធ បន (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ភវំ គោតមោ កិមាហា’’តិ?

‘‘បិត្តសមុដ្ឋានានិបិ ខោ, សីវក, ឥធេកច្ចានិ វេទយិតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. សាមម្បិ ខោ ឯតំ, សីវក, វេទិតព្ពំ [ឯវំ វេទិតព្ពំ (ស្យា. កំ. ក.)] យថា បិត្តសមុដ្ឋានានិបិ ឥធេកច្ចានិ វេទយិតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ; លោកស្សបិ ខោ ឯតំ, សីវក, សច្ចសម្មតំ យថា បិត្តសមុដ្ឋានានិបិ ឥធេកច្ចានិ វេទយិតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តត្រ, សីវក, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតូ’តិ. យញ្ច សាមំ ញាតំ តញ្ច អតិធាវន្តិ, យញ្ច លោកេ សច្ចសម្មតំ តញ្ច អតិធាវន្តិ. តស្មា តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ មិច្ឆាតិ វទាមិ.

‘‘សេម្ហសមុដ្ឋានានិបិ ខោ, សីវក…បេ… វាតសមុដ្ឋានានិបិ ខោ, សីវក…បេ… សន្និបាតិកានិបិ ខោ, សីវក…បេ… ឧតុបរិណាមជានិបិ ខោ, សីវក…បេ… វិសមបរិហារជានិបិ ខោ, សីវក…បេ… ឱបក្កមិកានិបិ ខោ, សីវក…បេ… កម្មវិបាកជានិបិ ខោ, សីវក, ឥធេកច្ចានិ វេទយិតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. សាមម្បិ ខោ ឯតំ, សីវក, វេទិតព្ពំ. យថា កម្មវិបាកជានិបិ ឥធេកច្ចានិ វេទយិតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ; លោកស្សបិ ខោ ឯតំ, សីវក, សច្ចសម្មតំ. យថា កម្មវិបាកជានិបិ ឥធេកច្ចានិ វេទយិតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ; តត្រ, សីវក, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ឯវំវាទិនោ ឯវំទិដ្ឋិនោ – ‘យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតូ’តិ. យញ្ច សាមំ ញាតំ តញ្ច អតិធាវន្តិ យញ្ច លោកេ សច្ចសម្មតំ តញ្ច អតិធាវន្តិ. តស្មា តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ មិច្ឆាតិ វទាមីតិ. ឯវំ វុត្តេ, មោឡិយសីវកោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម …បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’’ន្តិ.

‘‘បិត្តំ សេម្ហញ្ច វាតោ ច, សន្និបាតា ឧតូនិ ច;

វិសមំ ឱបក្កមិកំ, កម្មវិបាកេន អដ្ឋមី’’តិ. បឋមំ;

២. អដ្ឋសតសុត្តំ

២៧០. ‘‘អដ្ឋសតបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មបរិយាយំ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អដ្ឋសតបរិយាយោ, ធម្មបរិយាយោ? ទ្វេបិ មយា, ភិក្ខវេ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេន; តិស្សោបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន; បញ្ចបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន; ឆបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន; អដ្ឋារសាបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន; ឆត្តិំសាបិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន; អដ្ឋសតម្បិ មយា វេទនា វុត្តា បរិយាយេន. ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ទ្វេ វេទនា? កាយិកា ច ចេតសិកា ច – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ វេទនា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វេទនា? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វេទនា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, បញ្ច វេទនា? សុខិន្ទ្រិយំ, ទុក្ខិន្ទ្រិយំ, សោមនស្សិន្ទ្រិយំ, ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច វេទនា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, ឆ វេទនា? ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… មនោសម្ផស្សជា វេទនា – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ឆ វេទនា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, អដ្ឋារស វេទនា? ឆ សោមនស្សូបវិចារា, ឆ ទោមនស្សូបវិចារា, ឆ ឧបេក្ខូបវិចារា – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋារស វេទនា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, ឆត្តិំស វេទនា? ឆ គេហសិតានិ [គេហស្សិតានិ (អដ្ឋ.)] សោមនស្សានិ, ឆ នេក្ខម្មសិតានិ [នេក្ខម្មស្សិតានិ (អដ្ឋ.)] សោមនស្សានិ, ឆ គេហសិតានិ ទោមនស្សានិ, ឆ នេក្ខម្មសិតានិ ទោមនស្សានិ, ឆ គេហសិតា ឧបេក្ខា, ឆ នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ឆត្តិំស វេទនា. កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, អដ្ឋសតំ វេទនា? អតីតា ឆត្តិំស វេទនា, អនាគតា ឆត្តិំស វេទនា, បច្ចុប្បន្នា ឆត្តិំស វេទនា – ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋសតំ វេទនា. អយំ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋសតបរិយាយោ ធម្មបរិយាយោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. អញ្ញតរភិក្ខុសុត្តំ

២៧១. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កតមា នុ ខោ, ភន្តេ, វេទនា, កតមោ វេទនាសមុទយោ, កតមា វេទនាសមុទយគាមិនី បដិបទា? កតមោ វេទនានិរោធោ, កតមា វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា? កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’’ន្តិ?

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខុ, វេទនា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. ឥមា វុច្ចន្តិ, ភិក្ខុ, វេទនា. ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ. តណ្ហា វេទនាសមុទយគាមិនី បដិបទា. ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. យំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វេទនាយ អស្សាទោ; យា វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ វេទនាយ អាទីនវោ; យោ វេទនាយ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វេទនាយ និស្សរណ’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. បុព្ពសុត្តំ

២៧២. ‘‘បុព្ពេវ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘កតមា នុ ខោ វេទនា, កតមោ វេទនាសមុទយោ, កតមា វេទនាសមុទយគាមិនី បដិបទា, កតមោ វេទនានិរោធោ, កតមា វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា? កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘តិស្សោ ឥមា វេទនា – សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. ឥមា វុច្ចន្តិ វេទនា. ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ. តណ្ហា វេទនាសមុទយគាមិនី បដិបទា…បេ… យោ វេទនាយ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ. ឥទំ វេទនាយ និស្សរណ’’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.