៤. ឧបចិកាវគ្គោ

១. ឧបចិកង្គបញ្ហោ

១. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘ឧបចិកាយ ឯកំ អង្គំ គហេតព្ព’ន្តិ យំ វទេសិ, កតមំ តំ ឯកំ អង្គំ គហេតព្ព’’ន្តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, ឧបចិកា ឧបរិ ឆទនំ កត្វា អត្តានំ បិទហិត្វា គោចរាយ ចរតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សីលសំវរឆទនំ កត្វា មានសំ បិទហិត្វា បិណ្ឌាយ ចរិតព្ពំ, សីលសំវរឆទនេន ខោ, មហារាជ, យោគី យោគាវចរោ សព្ពភយសមតិក្កន្តោ ហោតិ. ឥទំ, មហារាជ, ឧបចិកាយ ឯកំ អង្គំ គហេតព្ពំ, ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន ឧបសេនេន វង្គន្តបុត្តេន –

‘‘‘សីលសំវរឆទនំ, យោគី កត្វាន មានសំ;

អនុបលិត្តោ លោកេន, ភយា ច បរិមុច្ចតី’’’តិ.

ឧបចិកង្គបញ្ហោ បឋមោ.

២. ពិឡារង្គបញ្ហោ

២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘ពិឡារស្ស ទ្វេ អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ ទ្វេ អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, ពិឡារោ គុហាគតោបិ សុសិរគតោបិ ហម្មិយន្តរគតោបិ ឧន្ទូរំ យេវ បរិយេសតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន គាមគតេនាបិ អរញ្ញគតេនាបិ រុក្ខមូលគតេនាបិ សុញ្ញាគារគតេនាបិ សតតំ សមិតំ អប្បមត្តេន កាយគតាសតិភោជនំ យេវ បរិយេសិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ពិឡារស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ពិឡារោ អាសន្នេ យេវ គោចរំ បរិយេសតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ឥមេសុ យេវ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សិនា វិហរិតព្ពំ ‘ឥតិ រូបំ ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ, ឥតិ វេទនា ឥតិ វេទនាយ សមុទយោ ឥតិ វេទនាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សញ្ញា ឥតិ សញ្ញាយ សមុទយោ ឥតិ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សង្ខារា ឥតិ សង្ខារានំ សមុទយោ ឥតិ សង្ខារានំ អត្ថង្គមោ, ឥតិ វិញ្ញាណំ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ. ឥទំ, មហារាជ, ពិឡារស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន –

‘‘‘ន ឥតោ ទូរេ ភវិតព្ពំ, ភវគ្គំ កិំ ករិស្សតិ;

បច្ចុប្បន្នម្ហិ វោហារេ, សកេ កាយម្ហិ វិន្ទថា’’’តិ.

ពិឡារង្គបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. ឧន្ទូរង្គបញ្ហោ

៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘ឧន្ទូរស្ស [ឧន្ទុរស្ស (ស្យា. ក.)] ឯកំ អង្គំ គហេតព្ព’ន្តិ យំ វទេសិ, កតមំ តំ ឯកំ អង្គំ គហេតព្ព’’ន្តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, ឧន្ទូរោ ឥតោចិតោ ច វិចរន្តោ អាហារូបាសីសកោ យេវ ចរតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ឥតោចិតោ ច វិចរន្តេន យោនិសោ មនសិការូបាសីសកេនេវ ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ឧន្ទូរស្ស ឯកំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន ឧបសេនេន វង្គន្តបុត្តេន –

‘‘‘ធម្មាសីសំ [ធម្មសីសំ (សី. បី.)] ករិត្វាន, វិហរន្តោ វិបស្សកោ;

អនោលីនោ វិហរតិ, ឧបសន្តោ សទា សតោ’’’តិ.

ឧន្ទូរង្គបញ្ហោ តតិយោ.

៤. វិច្ឆិកង្គបញ្ហោ

៤. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘វិច្ឆិកស្ស ឯកំ អង្គំ គហេតព្ព’ន្តិ យំ វទេសិ, កតមំ តំ ឯកំ អង្គំ គហេតព្ព’’ន្តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, វិច្ឆិកោ នង្គុលាវុធោ នង្គុលំ ឧស្សាបេត្វា ចរតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ញាណាវុធេន ភវិតព្ពំ, ញាណំ ឧស្សាបេត្វា វិហរិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, វិច្ឆិកស្ស ឯកំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន ឧបសេនេន វង្គន្តបុត្តេន –

‘‘‘ញាណខគ្គំ គហេត្វាន, វិហរន្តោ វិបស្សកោ;

បរិមុច្ចតិ សព្ពភយា, ទុប្បសហោ ច សោ ភវេ’’’តិ.

វិច្ឆិកង្គបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. នកុលង្គបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘នកុលស្ស ឯកំ អង្គំ គហេតព្ព’ន្តិ យំ វទេសិ, កតមំ តំ ឯកំ អង្គំ គហេតព្ព’’ន្តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, នកុលោ ឧរគមុបគច្ឆន្តោ ភេសជ្ជេន កាយំ បរិភាវេត្វា ឧរគមុបគច្ឆតិ គហេតុំ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន កោធាឃាតពហុលំ កលហវិគ្គហវិវាទវិរោធាភិភូតំ លោកមុបគច្ឆន្តេន មេត្តាភេសជ្ជេន មានសំ អនុលិម្បិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, នកុលស្ស ឯកំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន សារិបុត្តេន ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘‘តស្មា សកំ បរេសម្បិ, កាតព្ពា មេត្តភាវនា;

មេត្តចិត្តេន ផរិតព្ពំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’’ន្តិ.

នកុលង្គបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. ជរសិង្គាលង្គបញ្ហោ

៦. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘ជរសិង្គាលស្ស ទ្វេ អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ ទ្វេ អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, ជរសិង្គាលោ ភោជនំ បដិលភិត្វា អជិគុច្ឆមានោ យាវទត្ថំ អាហរយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ភោជនំ បដិលភិត្វា អជិគុច្ឆមានេន សរីរយាបនមត្តមេវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ជរសិង្គាលស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន មហាកស្សបេន –

‘‘‘សេនាសនម្ហា ឱរុយ្ហ, គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ;

ភុញ្ជន្តំ បុរិសំ កុដ្ឋិំ, សក្កច្ច នំ ឧបដ្ឋហិំ.

‘‘‘សោ មេ បក្កេន ហត្ថេន, អាលោបំ ឧបនាមយិ;

អាលោបំ បក្ខិបន្តស្ស, អង្គុលិបេត្ថ ឆិជ្ជថ.

‘‘‘កុដ្ដមូលញ្ច និស្សាយ, អាលោបំ តំ អភុញ្ជិសំ;

ភុញ្ជមានេ វា ភុត្តេ វា, ជេគុច្ឆំ មេ ន វិជ្ជតី’តិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ជរសិង្គាលោ ភោជនំ បដិលភិត្វា ន វិចិនាតិ លូខំ វា បណីតំ វាតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ភោជនំ បដិលភិត្វា ន វិចិនិតព្ពំ ‘លូខំ វា បណីតំ វា សម្បន្នំ វា អសម្បន្នំ វា’តិ, យថាលទ្ធេន សន្តុស្សិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ជរសិង្គាលស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន ឧបសេនេន វង្គន្តបុត្តេន –

‘‘‘លូខេនបិ ច សន្តុស្សេ, នាញ្ញំ បត្ថេ រសំ ពហុំ;

រសេសុ អនុគិទ្ធស្ស, ឈានេ ន រមតេ [រមតី (សី. បី.)] មនោ;

ឥតរីតរេន សន្តុដ្ឋោ [សន្តុដ្ឋេ (សី. បី.)], សាមញ្ញំ បរិបូរតី’’’តិ.

ជរសិង្គាលង្គបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. មិគង្គបញ្ហោ

៧. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘មិគស្ស តីណិ អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ តីណិ អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, មិគោ ទិវា អរញ្ញេ ចរតិ, រត្តិំ អព្ភោកាសេ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ទិវា អរញ្ញេ វិហរិតព្ពំ, រត្តិំ អព្ភោកាសេ. ឥទំ, មហារាជ, មិគស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន លោមហំសនបរិយាយេ –

‘សោ ខោ អហំ, សារិបុត្ត, យា តា រត្តិយោ សីតា ហេមន្តិកា អន្តរដ្ឋកា ហិមបាតសមយា [អន្តរដ្ឋកេ ហិមបាតសមយេ (សី. បី. ក.)], តថារូបាសុ រត្តីសុ រត្តិំ អព្ភោកាសេ វិហរាមិ, ទិវា វនសណ្ឌេ. គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ ទិវា អព្ភោកាសេ វិហរាមិ, រត្តិំ វនសណ្ឌេ’តិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, មិគោ សត្តិម្ហិ វា សរេ វា ឱបតន្តេ វញ្ចេតិ [វជ្ជេតិ (ក.)] បលាយតិ, ន កាយមុបនេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន កិលេសេសុ ឱបតន្តេសុ វញ្ចយិតព្ពំ [វជ្ជយិតព្ពំ (ក.)] បលាយិតព្ពំ, ន ចិត្តមុបនេតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, មិគស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, មិគោ មនុស្សេ ទិស្វា យេន វា តេន វា បលាយតិ ‘មា មំ តេ អទ្ទសំសូ’តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ភណ្ឌនកលហវិគ្គហវិវាទសីលេ ទុស្សីលេ កុសីតេ សង្គណិការាមេ ទិស្វា យេន វា តេន វា បលាយិតព្ពំ ‘មា មំ តេ អទ្ទសំសុ, អហញ្ច តេ មា អទ្ទស’ន្តិ. ឥទំ, មហារាជ, មិគស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន សារិបុត្តេន ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘‘មា មេ កទាចិ បាបិច្ឆោ, កុសីតោ ហីនវីរិយោ;

អប្បស្សុតោ អនាចារោ, សម្មតោ [សមេតោ (សី. បី.)] អហុ កត្ថចី’’’តិ.

មិគង្គបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. គោរូបង្គបញ្ហោ

៨. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘គោរូបស្ស ចត្តារិ អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ ចត្តារិ អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, គោរូបោ សកំ គេហំ ន វិជហតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សកោ កាយោ ន វិជហិតព្ពោ ‘អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិកិរណវិទ្ធំសនធម្មោ អយំ កាយោ’តិ. ឥទំ, មហារាជ, គោរូបស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, គោរូបោ អាទិន្នធុរោ សុខទុក្ខេន ធុរំ វហតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អាទិន្នព្រហ្មចរិយេន សុខទុក្ខេន យាវ ជីវិតបរិយាទានា អាបាណកោដិកំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, គោរូបស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, គោរូបោ ឆន្ទេន ឃាយមានោ បានីយំ បិវតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អនុសិដ្ឋិ ឆន្ទេន បេមេន បសាទេន ឃាយមានេន បដិគ្គហេតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, គោរូបស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, គោរូបោ យេន កេនចិ វាហិយមានោ វហតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ថេរនវមជ្ឈិមភិក្ខូនម្បិ គិហិឧបាសកស្សាបិ ឱវាទានុសាសនី សិរសា សម្បដិច្ឆិតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, គោរូបស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន សារិបុត្តេន ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘‘តទហុ បព្ពជិតោ សន្តោ, ជាតិយា សត្តវស្សិកោ;

សោបិ មំ អនុសាសេយ្យ, សម្បដិច្ឆាមិ មត្ថកេ [មុទ្ធនា (សី.)].

‘‘‘តិព្ពំ ឆន្ទញ្ច បេមញ្ច, តស្មិំ ទិស្វា ឧបដ្ឋបេ;

ឋបេយ្យាចរិយដ្ឋានេ, សក្កច្ច នំ បុនប្បុន’’’ន្តិ.

គោរូបង្គបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. វរាហង្គបញ្ហោ

៩. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘វរាហស្ស ទ្វេ អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ ទ្វេ អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, វរាហោ សន្តត្តកឋិតេ [សន្តត្តកឋិនេ (សី. បី.)] គិម្ហសមយេ សម្បត្តេ ឧទកំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ទោសេន ចិត្តេ អាលុឡិតខលិតវិព្ភន្តសន្តត្តេ សីតលាមតបណីតមេត្តាភាវនំ ឧបគន្តព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, វរាហស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, វរាហោ ចិក្ខល្លមុទកមុបគន្ត្វា នាសិកាយ បថវិំ ខណិត្វា ទោណិំ កត្វា ទោណិកាយ សយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន មានសេ កាយំ និក្ខិបិត្វា អារម្មណន្តរគតេន សយិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, វរាហស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន បិណ្ឌោលភារទ្វាជេន –

‘‘‘កាយេ [កាយេន (ក.)] សភាវំ ទិស្វាន, វិចិនិត្វា វិបស្សកោ;

ឯកាកិយោ អទុតិយោ, សេតិ អារម្មណន្តរេ’’’តិ.

វរាហង្គបញ្ហោ នវមោ.

១០. ហត្ថិង្គបញ្ហោ

១០. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘ហត្ថិស្ស បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, ហត្ថី នាម ចរន្តោ យេវ បថវិំ ទាលេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន កាយំ សម្មសមានេនេវ សព្ពេ កិលេសា ទាលេតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, ហត្ថិស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ហត្ថី សព្ពកាយេនេវ អបលោកេតិ, ឧជុកំ យេវ បេក្ខតិ, ន ទិសាវិទិសា វិលោកេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សព្ពកាយេន អបលោកិនា ភវិតព្ពំ, ន ទិសាវិទិសា វិលោកេតព្ពា, ន ឧទ្ធំ ឧល្លោកេតព្ពំ, ន អធោ ឱលោកេតព្ពំ, យុគមត្តបេក្ខិនា ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ហត្ថិស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ហត្ថី អនិពទ្ធសយនោ គោចរាយមនុគន្ត្វា ន តមេវ ទេសំ វាសត្ថមុបគច្ឆតិ, ន ធុវប្បតិដ្ឋាលយោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អនិពទ្ធសយនេន ភវិតព្ពំ, និរាលយេន បិណ្ឌាយ គន្តព្ពំ, យទិ បស្សតិ វិបស្សកោ មនុញ្ញំ បតិរូបំ រុចិរទេសេ ភវំ មណ្ឌបំ វា រុក្ខមូលំ វា គុហំ វា បព្ភារំ វា, តត្ថេវ វាសមុបគន្តព្ពំ, ធុវប្បតិដ្ឋាលយោ ន កាតព្ពោ. ឥទំ, មហារាជ, ហត្ថិស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ហត្ថី ឧទកំ ឱគាហិត្វា សុចិវិមលសីតលសលិលបរិបុណ្ណំ កុមុទុប្បលបទុមបុណ្ឌរីកសញ្ឆន្នំ មហតិមហន្តំ បទុមសរំ ឱគាហិត្វា កីឡតិ គជវរកីឡំ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សុចិវិមលវិប្បសន្នមនាវិលធម្មវរវារិបុណ្ណំ វិមុត្តិកុសុមសញ្ឆន្នំ មហាសតិបដ្ឋានបោក្ខរណិំ ឱគាហិត្វា ញាណេន សង្ខារា ឱធុនិតព្ពា វិធុនិតព្ពា, យោគាវចរកីឡា កីឡិតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, ហត្ថិស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ហត្ថី សតោ បាទំ ឧទ្ធរតិ, សតោ បាទំ និក្ខិបតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សតេន សម្បជានេន បាទំ ឧទ្ធរិតព្ពំ, សតេន សម្បជានេន បាទំ និក្ខិបិតព្ពំ, អភិក្កមបដិក្កមេ សមិញ្ជនបសារណេ សព្ពត្ថ សតេន សម្បជានេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ហត្ថិស្ស បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន សំយុត្តនិកាយវរេ –

‘‘‘កាយេន សំវរោ សាធុ, សាធុ វាចាយ សំវរោ;

មនសា សំវរោ សាធុ, សាធុ សព្ពត្ថ សំវរោ;

សព្ពត្ថ សំវុតោ លជ្ជី, រក្ខិតោតិ បវុច្ចតី’’’តិ.

ហត្ថិង្គបញ្ហោ ទសមោ.ឧបចិកាវគ្គោ ចតុត្ថោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ឧបចិកា ពិឡារោ ច, ឧន្ទូរោ វិច្ឆិកេន ច;

នកុលោ សិង្គាលោ មិគោ,

គោរូបោ វរាហោ ហត្ថិនា ទសាតិ.