៣. បថវីវគ្គោ

១. បថវីអង្គបញ្ហោ

១. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘បថវិយា បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, បថវី ឥដ្ឋានិដ្ឋានិ កប្បូរាគរុតគរចន្ទនកុង្កុមាទីនិ អាកិរន្តេបិ បិត្តសេម្ហបុព្ពរុហិរសេទមេទខេឡសិង្ឃាណិកលសិក- មុត្តករីសាទីនិ អាកិរន្តេបិ តាទិសា យេវ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ឥដ្ឋានិដ្ឋេ លាភាលាភេ យសាយសេ និន្ទាបសំសាយ សុខទុក្ខេ សព្ពត្ថ តាទិនា យេវ ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, បថវិយា បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, បថវី មណ្ឌនវិភូសនាបគតា សកគន្ធបរិភាវិតា, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន វិភូសនាបគតេន សកសីលគន្ធបរិភាវិតេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, បថវិយា ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, បថវី និរន្តរា អខណ្ឌច្ឆិទ្ទា អសុសិរា ពហលា ឃនា វិត្ថិណ្ណា, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន និរន្តរមខណ្ឌច្ឆិទ្ទមសុសិរពហលឃនវិត្ថិណ្ណសីលេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, បថវិយា តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, បថវី គាមនិគមនគរជនបទរុក្ខបព្ពតនទីតឡាកបោក្ខរណីមិគបក្ខិមនុជនរនារិគណំ ធារេន្តីបិ អកិលាសុ ហោតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ឱវទន្តេនបិ អនុសាសន្តេនបិ វិញ្ញាបេន្តេនបិ សន្ទស្សេន្តេនបិ សមាទបេន្តេនបិ សមុត្តេជេន្តេនបិ សម្បហំសេន្តេនបិ ធម្មទេសនាសុ អកិលាសុនា ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, បថវិយា ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, បថវី អនុនយប្បដិឃវិប្បមុត្តា, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អនុនយប្បដិឃវិប្បមុត្តេន បថវិសមេន ចេតសា វិហរិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, បថវិយា បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ឧបាសិកាយ ចូឡសុភទ្ទាយ សកសមណេ បរិកិត្តយមានាយ –

‘‘‘ឯកញ្ចេ ពាហំ វាសិយា, តច្ឆេ កុបិតមានសា [កុបិតមានសោ (ក.)];

ឯកញ្ចេពាហំ គន្ធេន, អាលិម្បេយ្យ បមោទិតា [បមោទិតោ (ក.)].

‘‘‘អមុស្មិំ បដិឃោ នត្ថិ, រាគោ អស្មិំ ន វិជ្ជតិ;

បថវីសមចិត្តា តេ, តាទិសា សមណា មមា’’’តិ.

បថវីអង្គបញ្ហោ បឋមោ.

២. អាបង្គបញ្ហោ

២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘អាបស្ស បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, អាបោ សុសណ្ឋិតមកម្បិតមលុឡិតសភាវបរិសុទ្ធោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន កុហនលបននេមិត្តកនិប្បេសិកតំ អបនេត្វា សុសណ្ឋិតមកម្បិតមលុឡិតសភាវបរិសុទ្ធាចារេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, អាបស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អាបោ សីតលសភាវសណ្ឋិតោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សព្ពសត្តេសុ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នេន ហិតេសិនា អនុកម្បកេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, អាបស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អាបោ អសុចិំ សុចិំ ករោតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន គាមេ វា អរញ្ញេ វា ឧបជ្ឈាយេ ឧបជ្ឈាយមត្តេសុ អាចរិយេ អាចរិយមត្តេសុ សព្ពត្ថ អនធិករណេន ភវិតព្ពំ អនវសេសការិនា. ឥទំ, មហារាជ, អាបស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អាបោ ពហុជនបត្ថិតោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋបវិវិត្តបដិសល្លានេន សតតំ សព្ពលោកមភិបត្ថិតេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, អាបស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អាបោ ន កស្សចិ អហិតមុបទហតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន បរភណ្ឌនកលហវិគ្គហវិវាទរិត្តជ្ឈានអរតិជននំ កាយវចីចិត្តេហិ បាបកំ ន ករណីយំ. ឥទំ, មហារាជ, អាបស្ស បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ មហារាជ, ភគវតា, ទេវាតិទេវេន កណ្ហជាតកេ –

‘‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ន មនោ វា សរីរំ វា, មំ-កតេ សក្ក កស្សចិ;

កទាចិ ឧបហញ្ញេថ, ឯតំ សក្ក វរំ វរេ’’’តិ.

អាបង្គបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. តេជង្គបញ្ហោ

៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘តេជស្ស បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, តេជោ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ ឌហតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន យេ តេ អព្ភន្តរា វា ពាហិរា វា កិលេសា ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណានុភវនា, សព្ពេ តេ ញាណគ្គិនា ឌហិតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, តេជស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, តេជោ និទ្ទយោ អការុណិកោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សព្ពកិលេសេសុ ការុញ្ញានុទ្ទយា ន កាតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, តេជស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, តេជោ សីតំ បដិហនតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន វីរិយសន្តាបតេជំ អភិជនេត្វា កិលេសា បដិហន្តព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, តេជស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, តេជោ អនុនយប្បដិឃវិប្បមុត្តោ ឧណ្ហមភិជនេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អនុនយប្បដិឃវិប្បមុត្តេន តេជោសមេន ចេតសា វិហរិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, តេជស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, តេជោ អន្ធការំ វិធមិត្វា [វិធមតិ (សី. បី. ក.)] អាលោកំ ទស្សយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា ញាណាលោកំ ទស្សយិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, តេជស្ស បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន សកំ បុត្តំ រាហុលំ ឱវទន្តេន –

‘តេជោសមំ [ម. និ. ២.១១៩], រាហុល, ភាវនំ ភាវេហិ, តេជោសមំ ហិ តេ, រាហុល, ភាវនំ ភាវយតោ ឧប្បន្នា? មនាបាមនាបា ផស្សា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ ឋស្សន្តី’’’តិ.

តេជង្គបញ្ហោ តតិយោ.

៤. វាយុង្គបញ្ហោ

៤. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘វាយុស្ស បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, វាយុ សុបុប្ផិតវនសណ្ឌន្តរំ អភិវាយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន វិមុត្តិវរកុសុមបុប្ផិតារម្មណវនន្តរេ រមិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, វាយុស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, វាយុ ធរណីរុហបាទបគណេ មថយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន វនន្តរគតេន សង្ខារេ វិចិនន្តេន កិលេសា មថយិតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, វាយុស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, វាយុ អាកាសេ ចរតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន លោកុត្តរធម្មេសុ មានសំ សញ្ចារយិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, វាយុស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, វាយុ គន្ធំ អនុភវតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អត្តនោ សីលវរសុរភិគន្ធោ [សីលសុរភិគន្ទោ (សី. បី.)] អនុភវិតព្ពោ. ឥទំ, មហារាជ, វាយុស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, វាយុ និរាលយោ អនិកេតវាសី, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន និរាលយមនិកេតមសន្ថវេន សព្ពត្ថ វិមុត្តេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, វាយុស្ស បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន សុត្តនិបាតេ –

‘‘‘សន្ថវាតោ ភយំ ជាតំ, និកេតា ជាយតេ រជោ;

អនិកេតមសន្ថវំ, ឯតំ វេ មុនិទស្សន’’’ន្តិ.

វាយុង្គបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. បព្ពតង្គបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘បព្ពតស្ស បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, បព្ពតោ អចលោ អកម្បិតោ [អកម្បិយោ (សី. បី.)] អសម្បវេធី, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សម្មាននេ វិមាននេ សក្ការេ អសក្ការេ គរុការេ អគរុការេ យសេ អយសេ និន្ទាយ បសំសាយ សុខេ ទុក្ខេ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សព្ពត្ថ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មេសុ រជនីយេសុ ន រជ្ជិតព្ពំ, ទុស្សនីយេសុ ន ទុស្សិតព្ពំ, មុយ្ហនីយេសុ ន មុយ្ហិតព្ពំ, ន កម្បិតព្ពំ ន ចលិតព្ពំ, បព្ពតេន វិយ អចលេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, បព្ពតស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន –

‘‘‘សេលោ យថា ឯកឃនោ [ឯកគ្ឃនោ (ក.) ធ. ប. ៨១ ធម្មបទេ], វាតេន ន សមីរតិ;

ឯវំ និន្ទាបសំសាសុ, ន សមិញ្ជន្តិ បណ្ឌិតា’តិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, បព្ពតោ ថទ្ធោ ន កេនចិ សំសដ្ឋោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ថទ្ធេន អសំសដ្ឋេន ភវិតព្ពំ, ន កេនចិ សំសគ្គោ ករណីយោ. ឥទំ, មហារាជ, បព្ពតស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន –

‘‘‘អសំសដ្ឋំ គហដ្ឋេហិ, អនាគារេហិ ចូភយំ;

អនោកសារិមប្បិច្ឆំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’ន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, បព្ពតេ ពីជំ ន វិរូហតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សកមានសេ កិលេសា ន វិរូហាបេតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, បព្ពតស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន សុភូតិនា –

‘‘‘រាគូបសំហិតំ ចិត្តំ, យទា ឧប្បជ្ជតេ មម;

សយំវ បច្ចវេក្ខាមិ [បច្ចវេក្ខិត្វា (សព្ពត្ថ)], ឯកគ្គោ [ឯកកោ (សព្ពត្ថ)] តំ ទមេមហំ.

‘‘‘រជ្ជសេ [រជ្ជសិ (សី.), រញ្ជសិ (បី.)] រជនីយេ ច, ទុស្សនីយេ ច ទុស្សសេ;

មុយ្ហសេ [មុយ្ហសិ (សី.)] មោហនីយេ ច, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘‘វិសុទ្ធានំ អយំ វាសោ, និម្មលានំ តបស្សិនំ;

មា ខោ វិសុទ្ធំ ទូសេសិ, និក្ខមស្សុ វនា តុវ’ន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, បព្ពតោ អច្ចុគ្គតោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ញាណច្ចុគ្គតេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, បព្ពតស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន –

‘‘‘បមាទំ អប្បមាទេន, យទា នុទតិ បណ្ឌិតោ;

បញ្ញាបាសាទមារុយ្ហ, អសោកោ សោកិនិំ បជំ;

បព្ពតដ្ឋោវ ភូមដ្ឋេ [ភុម្មដ្ឋេ (សី. បី.)], ធីរោ ពាលេ អវេក្ខតី’តិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, បព្ពតោ អនុន្នតោ អនោនតោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ឧន្នតាវនតិ ន ករណីយា. ឥទំ, មហារាជ, បព្ពតស្ស បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ឧបាសិកាយ ចូឡសុភទ្ទាយ សកសមណេ បរិកិត្តយមានាយ –

‘‘‘លាភេន ឧន្នតោ លោកោ, អលាភេន ច ឱនតោ;

លាភាលាភេន ឯកត្ថា [ឯកដ្ឋា (សី. បី.)], តាទិសា សមណា មមា’’’តិ.

បព្ពតង្គបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. អាកាសង្គបញ្ហោ

៦. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘អាកាសស្ស បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, អាកាសោ សព្ពសោ អគយ្ហោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សព្ពសោ កិលេសេហិ អគយ្ហេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, អាកាសស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អាកាសោ ឥសិតាបសភូតទិជគណានុសញ្ចរិតោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’តិ សង្ខារេសុ មានសំ សញ្ចារយិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, អាកាសស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អាកាសោ សន្តាសនីយោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សព្ពភវបដិសន្ធីសុ មានសំ ឧព្ពេជយិតព្ពំ, អស្សាទោ ន កាតព្ពោ. ឥទំ, មហារាជ, អាកាសស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អាកាសោ អនន្តោ អប្បមាណោ អបរិមេយ្យោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អនន្តសីលេន អបរិមិតញាណេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, អាកាសស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អាកាសោ អលគ្គោ អសត្តោ អប្បតិដ្ឋិតោ អបលិពុទ្ធោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន កុលេ គណេ លាភេ អាវាសេ បលិពោធេ បច្ចយេ សព្ពកិលេសេសុ ច សព្ពត្ថ អលគ្គេន ភវិតព្ពំ, អនាសត្តេន អប្បតិដ្ឋិតេន អបលិពុទ្ធេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, អាកាសស្ស បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន សកំ បុត្តំ រាហុលំ ឱវទន្តេន – ‘សេយ្យថាបិ, រាហុល [ម. និ. ២.១១៩], អាកាសោ ន កត្ថចិ បតិដ្ឋិតោ, ឯវមេវ ខោ ត្វំ, រាហុល, អាកាសសមំ ភាវនំ ភាវេហិ, អាកាសសមំ ហិ តេ, រាហុល, ភាវនំ ភាវយតោ ឧប្បន្នា មនាបាមនាបា ផស្សា ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សន្តី’’’តិ.

អាកាសង្គបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. ចន្ទង្គបញ្ហោ

៧. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘ចន្ទស្ស បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ បញ្ច អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, ចន្ទោ សុក្កបក្ខេ ឧទយន្តោ ឧត្តរុត្តរិំ វឌ្ឍតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អាចារសីលគុណវត្តប្បដិបត្តិយា អាគមាធិគមេ បដិសល្លានេ សតិបដ្ឋានេ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ ជាគរិយានុយោគេ ឧត្តរុត្តរិំ វឌ្ឍិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ចន្ទស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ចន្ទោ ឧឡារាធិបតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ឧឡារេន ឆន្ទាធិបតិនា ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ចន្ទស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ចន្ទោ និសាយ ចរតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន បវិវិត្តេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ចន្ទស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ចន្ទោ វិមានកេតុ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សីលកេតុនា ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ចន្ទស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ចន្ទោ អាយាចិតបត្ថិតោ ឧទេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អាយាចិតបត្ថិតេន កុលានិ ឧបសង្កមិតព្ពានិ. ឥទំ, មហារាជ, ចន្ទស្ស បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន សំយុត្តនិកាយវរេ ‘ចន្ទូបមា, ភិក្ខវេ, កុលានិ ឧបសង្កមថ, អបកស្សេវ កាយំ អបកស្ស ចិត្តំ និច្ចនវកា កុលេសុ អប្បគព្ភា’’’តិ [អប្បគព្ពាតិ (ក.) សំ. និ. ២.១៤៦].

ចន្ទង្គបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. សូរិយង្គបញ្ហោ

៨. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘សូរិយស្ស [សុរិយស្ស (សី. ស្យា. បី.)] សត្ត អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ សត្ត អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, សូរិយោ សព្ពំ ឧទកំ បរិសោសេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សព្ពកិលេសា អនវសេសំ បរិសោសេតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, សូរិយស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សូរិយោ តមន្ធការំ វិធមតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សព្ពំ រាគតមំ ទោសតមំ មោហតមំ មានតមំ ទិដ្ឋិតមំ កិលេសតមំ សព្ពំ ទុច្ចរិតតមំ វិធមយិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, សូរិយស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សូរិយោ អភិក្ខណំ ចរតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អភិក្ខណំ យោនិសោ មនសិការោ កាតព្ពោ. ឥទំ, មហារាជ, សូរិយស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សូរិយោ រំសិមាលី, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អារម្មណមាលិនា ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, សូរិយស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សូរិយោ មហាជនកាយំ សន្តាបេន្តោ ចរតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អាចារសីលគុណវត្តប្បដិបត្តិយា ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តិឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គសតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទេហិ សទេវកោ លោកោ សន្តាបយិតព្ពោ. ឥទំ, មហារាជ, សូរិយស្ស បញ្ចមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សូរិយោ រាហុភយា ភីតោ ចរតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ទុច្ចរិតទុគ្គតិវិសមកន្តារវិបាកវិនិបាតកិលេសជាលជដិតេ ទិដ្ឋិសង្ឃាដបដិមុក្កេ កុបថបក្ខន្ទេ កុម្មគ្គបដិបន្នេ [កុមគ្គបដិបន្នេ (ស្យា. ក.)] សត្តេ ទិស្វា មហតា សំវេគភយេន មានសំ សំវេជេតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, សូរិយស្ស ឆដ្ឋំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សូរិយោ កល្យាណបាបកេ ទស្សេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គសតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទលោកិយលោកុត្តរធម្មា ទស្សេតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, សូរិយស្ស សត្តមំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន វង្គីសេន –

‘‘‘យថាបិ សូរិយោ ឧទយន្តោ, រូបំ ទស្សេតិ បាណិនំ;

សុចិញ្ច អសុចិញ្ចាបិ, កល្យាណញ្ចាបិ បាបកំ.

‘‘‘តថា ភិក្ខុ ធម្មធរោ, អវិជ្ជាបិហិតំ ជនំ;

បថំ ទស្សេតិ វិវិធំ, អាទិច្ចោវុទយំ យថា’’’តិ.

សូរិយង្គបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. សក្កង្គបញ្ហោ

៩. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘សក្កស្ស តីណិ អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ តីណិ អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, សក្កោ ឯកន្តសុខសមប្បិតោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ឯកន្តបវិវេកសុខាភិរតេន ភវិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, សក្កស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សក្កោ ទេវេ ទិស្វា បគ្គណ្ហាតិ, ហាសមភិជនេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន កុសលេសុ ធម្មេសុ អលីនមតន្ទិតំ សន្តំ មានសំ បគ្គហេតព្ពំ, ហាសមភិជនេតព្ពំ, ឧដ្ឋហិតព្ពំ ឃដិតព្ពំ វាយមិតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, សក្កស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សក្កស្ស អនភិរតិ នុប្បជ្ជតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន សុញ្ញាគារេ អនភិរតិ ន ឧប្បាទេតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, សក្កស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន សុភូតិនា –

‘‘‘សាសនេ តេ មហាវីរ, យតោ បព្ពជិតោ អហំ;

នាភិជានាមិ ឧប្បន្នំ, មានសំ កាមសំហិត’’’ន្តិ.

សក្កង្គបញ្ហោ នវមោ.

១០. ចក្កវត្តិង្គបញ្ហោ

១០. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘ចក្កវត្តិស្ស ចត្តារិ អង្គានិ គហេតព្ពានី’តិ យំ វទេសិ, កតមានិ តានិ ចត្តារិ អង្គានិ គហេតព្ពានី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, ចក្កវត្តី ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ជនំ សង្គណ្ហាតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន ចតស្សន្នំ បរិសានំ មានសំ សង្គហេតព្ពំ អនុគ្គហេតព្ពំ សម្បហំសេតព្ពំ. ឥទំ, មហារាជ, ចក្កវត្តិស្ស បឋមំ អង្គំ គហេតព្ពំ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ចក្កវត្តិស្ស វិជិតេ ចោរា ន ឧដ្ឋហន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន កាមរាគព្យាបាទវិហិំសាវិតក្កា ន ឧប្បាទេតព្ពា. ឥទំ, មហារាជ, ចក្កវត្តិស្ស ទុតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន –

‘‘‘វិតក្កូបសមេ ច យោ រតោ, អសុភំ ភាវយតេ [ភាវយតី (ស្យា.) ធ. ប. ៣៥០ ធម្មបទេ] សទា សតោ;

ឯស ខោ ព្យន្តិកាហិតិ, ឯស ឆេច្ឆតិ មារពន្ធន’ន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ចក្កវត្តី ទិវសេ ទិវសេ សមុទ្ទបរិយន្តំ មហាបថវិំ អនុយាយតិ កល្យាណបាបកានិ វិចិនមានោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ ទិវសេ ទិវសេ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ‘កិំ នុ ខោ មេ ឥមេហិ តីហិ ឋានេហិ អនុបវជ្ជស្ស ទិវសោ វីតិវត្តតី’តិ. ឥទំ, មហារាជ, ចក្កវត្តិស្ស តតិយំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន អង្គុត្តរនិកាយវរេ –

‘កថម្ភូតស្ស មេ រត្តិន្ទិវា វីតិវត្តន្តីតិ [វីតិបតន្តីតិ (សី. បី.)] បព្ពជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ព’ន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ចក្កវត្តិស្ស អព្ភន្តរពាហិរារក្ខា សុសំវិហិតា ហោតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគិនា យោគាវចរេន អព្ភន្តរានំ ពាហិរានំ កិលេសានំ អារក្ខាយ សតិទោវារិកោ ឋបេតព្ពោ. ឥទំ, មហារាជ, ចក្កវត្តិស្ស ចតុត្ថំ អង្គំ គហេតព្ពំ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន –

‘សតិទោវារិកោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតី’’’តិ.

ចក្កវត្តិង្គបញ្ហោ ទសមោ.

បថវីវគ្គោ តតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

បថវី អាបោ ច តេជោ ច, វាយោ ច បព្ពតេន ច;

អាកាសោ ចន្ទសូរិយោ ច, សក្កោ ច ចក្កវត្តិនាតិ.