៣. កុសលាកុសលពលវតរបញ្ហោ

៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ អធិមត្តំ ពលវតរំ កុសលំ វា អកុសលំ វា’’តិ? ‘‘កុសលំ, មហារាជ, អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា អកុសល’ន្តិ. ‘‘នាហំ, ភន្តេ នាគសេន, តំ វចនំ សម្បដិច្ឆាមិ ‘កុសលំ អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា អកុសល’ន្តិ, ទិស្សន្តិ, ភន្តេ នាគសេន, ឥធ បាណាតិបាតិនោ អទិន្នាទាយិនោ កាមេសុមិច្ឆាចារិនោ មុសាវាទិនោ គាមឃាតិកា បន្ថទូសកា នេកតិកា វញ្ចនិកា, សព្ពេ តេ តាវតកេន បាបេន លភន្តិ ហត្ថច្ឆេទំ បាទច្ឆេទំ ហត្ថបាទច្ឆេទំ កណ្ណច្ឆេទំ នាសច្ឆេទំ កណ្ណនាសច្ឆេទំ ពិលង្គថាលិកំ សង្ខមុណ្ឌិកំ រាហុមុខំ ជោតិមាលិកំ ហត្ថបជ្ជោតិកំ ឯរកវត្តិកំ ចីរកវាសិកំ ឯណេយ្យកំ ពឡិសមំសិកំ កហាបណិកំ ខារាបតច្ឆិកំ បលិឃបរិវត្តិកំ បលាលបីឋកំ តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចនំ សុនខេហិបិ ខាទាបនំ ជីវសូលារោបនំ អសិនាបិ សីសច្ឆេទំ, កេចិ រត្តិំ បាបំ កត្វា រត្តិំ យេវ វិបាកំ អនុភវន្តិ, កេចិ រត្តិំ កត្វា ទិវា យេវ អនុភវន្តិ, កេចិ ទិវា កត្វា ទិវា យេវ អនុភវន្តិ, កេចិ ទិវា កត្វា រត្តិំ យេវ អនុភវន្តិ, កេចិ ទ្វេ តយោ ទិវសេ វីតិវត្តេ អនុភវន្តិ, សព្ពេបិ តេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ វិបាកំ អនុភវន្តិ. អត្ថិ បន, ភន្តេ នាគសេន, កោចិ ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វា ចតុន្នំ វា បញ្ចន្នំ វា ទសន្នំ វា សតស្ស វា សហស្សស្ស វា សតសហស្សស្ស វា សបរិវារំ ទានំ ទត្វា ទិដ្ឋធម្មិកំ ភោគំ វា យសំ វា សុខំ វា អនុភវិតា សីលេន វា ឧបោសថកម្មេន វា’’តិ?

‘‘អត្ថិ, មហារាជ, ចត្តារោ បុរិសា ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ តេនេវ សរីរទេហេន តិទសបុរេ សមនុប្បត្តា’’តិ [យសមនុបត្តាតិ (សី. បី.)]. ‘‘កោ ច កោ ច ភន្តេ’’តិ? ‘‘មន្ធាតា, មហារាជ, រាជា, និមិ រាជា, សាធីនោ រាជា, គុត្តិលោ ច គន្ធព្ពោ’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អនេកេហិ តំ ភវសហស្សេហិ អន្តរិតំ, ទ្វិន្នម្បេតំ អម្ហាកំ [ទីបិតំ, អម្ហាកម្បេតំ (ក.)] បរោក្ខំ, យទិ សមត្ថោសិ វត្តមានកេ ភវេ ភគវតោ ធរមានកាលេ កថេហី’’តិ? ‘‘វត្តមានកេបិ, មហារាជ, ភវេ បុណ្ណកោ ទាសោ ថេរស្ស សារិបុត្តស្ស ភោជនំ ទត្វា តទហេវ សេដ្ឋិដ្ឋានំ អជ្ឈុបគតោ, សោ ឯតរហិ បុណ្ណកោ សេដ្ឋីតិ បញ្ញាយិ, គោបាលមាតា ទេវី អត្តនោ កេសេ វិក្កិណិត្វា លទ្ធេហិ អដ្ឋហិ កហាបណេហិ ថេរស្ស មហាកច្ចាយនស្ស អត្តដ្ឋមកស្ស បិណ្ឌបាតំ ទត្វា តទហេវ រញ្ញោ ចន្ទបជ្ជោតស្ស [ឧទេនស្ស (សី. បី.)] អគ្គមហេសិដ្ឋានំ បត្តា. សុប្បិយា ឧបាសិកា អញ្ញតរស្ស គិលានភិក្ខុនោ អត្តនោ ឩរុមំសេន បដិច្ឆាទនីយំ ទត្វា ទុតិយទិវសេ យេវ រូឡ្ហវណា សញ្ឆវី [សច្ឆវី (សី. បី.)] អរោគា ជាតា. មល្លិកា ទេវី ភគវតោ អាភិទោសិកំ កុម្មាសបិណ្ឌំ ទត្វា តទហេវ រញ្ញោ កោសលស្ស អគ្គមហេសី ជាតា. សុមនោ មាលាការោ អដ្ឋហិ សុមនបុប្ផមុដ្ឋីហិ ភគវន្តំ បូជេត្វា តំ ទិវសំ យេវ មហាសម្បត្តិំ បត្តោ. ឯកសាដកោ ព្រាហ្មណោ ឧត្តរសាដកេន ភគវន្តំ បូជេត្វា តំ ទិវសំ យេវ សព្ពដ្ឋកំ លភិ, សព្ពេបេតេ, មហារាជ, ទិដ្ឋធម្មិកំ ភោគញ្ច យសញ្ច អនុភវិំសូ’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, វិចិនិត្វា បរិយេសិត្វា ឆ ជនេ យេវ អទ្ទសាសី’’តិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, អកុសលំ យេវ អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា កុសលំ. អហញ្ហិ, ភន្តេ នាគសេន, ឯកទិវសំ យេវ ទសបិ បុរិសេ បស្សាមិ បាបស្ស កម្មស្ស វិបាកេន សូលេសុ អារោបេន្តេ, វីសម្បិ តិំសម្បិ ចត្តាលីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ បុរិសសតម្បិ បុរិសសហស្សម្បិ បស្សាមិ បាបស្ស កម្មស្ស វិបាកេន សូលេសុ អារោបេន្តេ. នន្ទកុលស្ស, ភន្តេ នាគសេន, ភទ្ទសាលោ នាម សេនាបតិបុត្តោ អហោសិ. តេន ច រញ្ញា ចន្ទគុត្តេន សង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ អហោសិ. តស្មិំ ខោ បន, ភន្តេ នាគសេន, សង្គាមេ ឧភតោ ពលកាយេ អសីតិកពន្ធរូបានិ អហេសុំ, ឯកស្មិំ កិរ សីសកពន្ធេ បរិបាតេ [បរិបុណ្ណេ (សព្ពត្ថ)] ឯកំ កពន្ធរូបំ ឧដ្ឋហតិ, សព្ពេបេតេ បាបស្សេវ កម្មស្ស វិបាកេន អនយព្យសនំ អាបន្នា. ឥមិនាបិ, ភន្តេ នាគសេន, ការណេន ភណាមិ អកុសលំ យេវ អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា កុសល’’ន្តិ.

‘‘សុយ្យតិ, ភន្តេ នាគសេន, ឥមស្មិំ ពុទ្ធសាសនេ កោសលេន រញ្ញា អសទិសទានំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, សុយ្យតី’’តិ. ‘‘អបិ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, កោសលរាជា តំ អសទិសំ ទានំ ទត្វា តតោនិទានំ កញ្ចិ ទិដ្ឋធម្មិកំ ភោគំ វា យសំ វា សុខំ វា បដិលភី’’តិ [បដិលភតីតិ (ក.)]? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, កោសលរាជា ឯវរូបំ អនុត្តរំ ទានំ ទត្វាបិ ន លភិ [ន លភតិ (ក.)] តតោនិទានំ កញ្ចិ ទិដ្ឋធម្មិកំ ភោគំ វា យសំ វា សុខំ វា, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, អកុសលំ យេវ អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា កុសល’’ន្តិ.

‘‘បរិត្តត្តា, មហារាជ, អកុសលំ ខិប្បំ បរិណមតិ, វិបុលត្តា កុសលំ ទីឃេន កាលេន បរិណមតិ, ឧបមាយបិ, មហារាជ, ឯតំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. យថា, មហារាជ, អបរន្តេ ជនបទេ កុមុទភណ្ឌិកា នាម ធញ្ញជាតិ មាសលូនា [មាសបូរា (ក.)] អន្តោគេហគតា ហោតិ, សាលយោ ឆប្បញ្ចមាសេហិ បរិណមន្តិ, កិំ បនេត្ថ, មហារាជ, អន្តរំ កោ វិសេសោ កុមុទភណ្ឌិកាយ ច សាលីនញ្ចា’’តិ? ‘‘បរិត្តត្តា, ភន្តេ, កុមុទភណ្ឌិកាយ, វិបុលត្តា ច សាលីនំ. សាលយោ, ភន្តេ នាគសេន, រាជារហា រាជភោជនំ, កុមុទភណ្ឌិកា ទាសកម្មករានំ ភោជន’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បរិត្តត្តា អកុសលំ ខិប្បំ បរិណមតិ, វិបុលត្តា កុសលំ ទីឃេន កាលេន បរិណមតី’’តិ.

‘‘យំ តត្ថ, ភន្តេ នាគសេន, ខិប្បំ បរិណមតិ, តំ នាម លោកេ អធិមត្តំ ពលវតរំ, តស្មា អកុសលំ ពលវតរំ, នោ តថា កុសលំ. យថា នាម, ភន្តេ នាគសេន, យោ កោចិ យោធោ មហតិមហាយុទ្ធំ បវិសិត្វា បដិសត្តុំ ឧបកច្ឆកេ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ខិប្បតរំ សាមិនោ ឧបនេយ្យ, សោ យោធោ លោកេ សមត្ថោ សូរោ នាម. យោ ច ភិសក្កោ ខិប្បំ សល្លំ ឧទ្ធរតិ រោគមបនេតិ, សោ ភិសក្កោ ឆេកោ នាម. យោ គណកោ សីឃសីឃំ គណេត្វា ខិប្បំ ទស្សយតិ, សោ គណកោ ឆេកោ នាម. យោ មល្លោ ខិប្បំ បដិមល្លំ ឧក្ខិបិត្វា ឧត្តានកំ បាតេតិ, សោ មល្លោ សមត្ថោ សូរោ នាម. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យំ ខិប្បំ បរិណមតិ កុសលំ វា អកុសលំ វា, តំ លោកេ អធិមត្តំ ពលវតរ’’ន្តិ.

‘‘ឧភយម្បិ តំ, មហារាជ, កម្មំ សម្បរាយវេទនីយមេវ, អបិ ច ខោ អកុសលំ សាវជ្ជតាយ ខណេន ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហោតិ, បុព្ពកេហិ, មហារាជ, ខត្តិយេហិ ឋបិតោ ឯសោ និយមោ ‘យោ បាណំ ហនតិ, សោ ទណ្ឌារហោ…បេ… យោ អទិន្នំ អាទិយតិ…បេ… យោ បរទារំ គច្ឆតិ…បេ… យោ មុសា ភណតិ…បេ… យោ គាមំ ឃាតេតិ…បេ… យោ បន្ថំ ទូសេតិ…បេ… យោ និកតិំ ករោតិ…បេ… យោ វញ្ចនំ ករោតិ, សោ ទណ្ឌារហោ វធិតព្ពោ ឆេត្តព្ពោ ភេត្តព្ពោ ហន្តព្ពោ’តិ. តំ តេ ឧបាទាយ វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា ទណ្ឌេន្តិ វធេន្តិ ឆិន្ទន្តិ ភិន្ទន្តិ ហនន្តិ ច, អបិ នុ, មហារាជ, អត្ថិ កេហិចិ ឋបិតោ និយមោ ‘យោ ទានំ វា ទេតិ, សីលំ វា រក្ខតិ, ឧបោសថកម្មំ វា ករោតិ, តស្ស ធនំ វា យសំ វា ទាតព្ព’ន្តិ; អបិ នុ តំ វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា ធនំ វា យសំ វា ទេន្តិ, ចោរស្ស កតកម្មស្ស វធពន្ធនំ វិយា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យទិ, មហារាជ, ទាយកានំ វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា ធនំ វា យសំ វា ទទេយ្យុំ, កុសលម្បិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ភវេយ្យ, យស្មា ច ខោ, មហារាជ, ទាយកេ ន វិចិនន្តិ ‘ធនំ វា យសំ វា ទស្សាមា’តិ, តស្មា កុសលំ ន ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. ឥមិនា, មហារាជ, ការណេន អកុសលំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ, សម្បរាយេវ សោ អធិមត្តំ ពលវតរំ វេទនំ វេទយតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, តវាទិសេន ពុទ្ធិមន្តេន វិនា នេសោ បញ្ហោ សុនិព្ពេឋិយោ, លោកិកំ, ភន្តេ នាគសេន, លោកុត្តរេន វិញ្ញាបិត’’ន្តិ.

កុសលាកុសលពលវតរបញ្ហោ តតិយោ.