៣. វេស្សន្តរវគ្គោ

១. វេស្សន្តរបញ្ហោ

១. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេវ ពោធិសត្តា បុត្តទារំ ទេន្តិ, ឧទាហុ វេស្សន្តរេនេវ រញ្ញា បុត្តទារំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សព្ពេបិ, មហារាជ, ពោធិសត្តា បុត្តទារំ ទេន្តិ, ន វេស្សន្តរេនេវ រញ្ញា បុត្តទារំ ទិន្ន’’ន្តិ. ‘‘អបិ ច ខោ, ភន្តេ នាគសេន, តេសំ អនុមតេន ទេន្តី’’តិ. ‘‘ភរិយា, មហារាជ, អនុមតា, ទារកា បន ពាលតាយ វិលបិំសុ [លាលបិំសុ (សី. បី.)], យទិ តេ អត្ថតោ ជានេយ្យុំ, តេបិ អនុមោទេយ្យុំ, ន តេ វិលបេយ្យុ’’ន្តិ.

‘‘ទុក្ករំ, ភន្តេ នាគសេន, ពោធិសត្តេន កតំ, យំ សោ អត្តនោ ឱរសេ បិយេ បុត្តេ ព្រាហ្មណស្ស ទាសត្ថាយ អទាសិ.

‘‘ឥទម្បិ ទុតិយំ ទុក្ករតោ ទុក្ករតរំ, យំ សោ អត្តនោ ឱរសេ បិយេ បុត្តេ ពាលកេ តរុណកេ លតាយ ពន្ធិត្វា តេន ព្រាហ្មណេន លតាយ អនុមជ្ជីយន្តេ ទិស្វា អជ្ឈុបេក្ខិ.

‘‘ឥទម្បិ តតិយំ ទុក្ករតោ ទុក្ករតរំ, យំ សោ សកេន ពលេន ពន្ធនា មុច្ចិត្វា អាគតេ ទារកេ សារជ្ជមុបគតេ បុនទេវ លតាយ ពន្ធិត្វា អទាសិ.

‘‘ឥទម្បិ ចតុត្ថំ ទុក្ករតោ ទុក្ករតរំ, យំ សោ ទារកេ ‘អយំ ខោ, តាត, យក្ខោ ខាទិតុំ នេតិ អម្ហេ’តិ វិលបន្តេ ‘មា ភាយិត្ថា’តិ ន អស្សាសេសិ.

‘‘ឥទម្បិ បញ្ចមំ ទុក្ករតោ ទុក្ករតរំ, យំ សោ ជាលិស្ស កុមារស្ស រុទមានស្ស បាទេសុ និបតិត្វា ‘អលំ, តាត, កណ្ហាជិនំ និវត្តេហិ, អហមេវ គច្ឆាមិ យក្ខេន សហ, ខាទតុ មំ យក្ខោ’តិ យាចមានស្ស ឯវំ ន សម្បដិច្ឆិ.

‘‘ឥទម្បិ ឆដ្ឋំ ទុក្ករតោ ទុក្ករតរំ, យំ សោ ជាលិស្ស កុមារស្ស ‘បាសាណសមំ នូន តេ, តាត, ហទយំ, យំ ត្វំ អម្ហាកំ ទុក្ខិតានំ បេក្ខមានោ និម្មនុស្សកេ ព្រហារញ្ញេ យក្ខេន នីយមានេ ន និវារេសី’តិ វិលបមានស្ស ការុញ្ញំ នាកាសិ.

‘‘ឥទម្បិ សត្តមំ ទុក្ករតោ ទុក្ករតរំ, យំ តស្ស រុឡរុឡស្ស ភីមភីមស្ស នីតេ ទារកេ អទស្សនំ គមិតេ ន ផលិ ហទយំ សតធា វា សហស្សធា វា, បុញ្ញកាមេន មនុជេន កិំ បរទុក្ខាបនេន, ននុ នាម សកទានំ ទាតព្ពំ ហោតី’’តិ?

‘‘ទុក្ករស្ស, មហារាជ, កតត្តា ពោធិសត្តស្ស កិត្តិសទ្ទោ ទសសហស្សិយា លោកធាតុយា សទេវមនុស្សេសុ អព្ភុគ្គតោ, ទេវា ទេវភវនេ បកិត្តេន្តិ, អសុរា អសុរភវនេ បកិត្តេន្តិ, គរុឡា គរុឡភវនេ បកិត្តេន្តិ, នាគា នាគភវនេ បកិត្តេន្តិ, យក្ខា យក្ខភវនេ បកិត្តេន្តិ, អនុបុព្ពេន តស្ស កិត្តិសទ្ទោ បរម្បរាយ អជ្ជេតរហិ ឥធ អម្ហាកំ សមយំ អនុប្បត្តោ, តំ មយំ ទានំ បកិត្តេន្តា វិកោបេន្តា និសិន្នា សុទិន្នំ, ឧទាហុ ទុទ្ទិន្នន្តិ. សោ ខោ បនាយំ, មហារាជ, កិត្តិសទ្ទោ និបុណានំ វិញ្ញូនំ វិទូនំ វិភាវីនំ ពោធិសត្តានំ ទស គុណេ អនុទស្សតិ. កតមេ ទស? អគេធតា និរាលយតា ចាគោ បហានំ អបុនរាវត្តិតា សុខុមតា មហន្តតា ទុរនុពោធតា ទុល្លភតា អសទិសតា ពុទ្ធធម្មស្ស, សោ ខោ បនាយំ, មហារាជ, កិត្តិសទ្ទោ និបុណានំ វិញ្ញូនំ វិទូនំ វិភាវីនំ ពោធិសត្តានំ ឥមេ ទស គុណេ អនុទស្សតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ បរំ ទុក្ខាបេត្វា ទានំ ទេតិ, អបិ នុ តំ ទានំ សុខវិបាកំ ហោតិ សគ្គសំវត្តនិក’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, កិំ វត្តព្ព’’ន្តិ. ‘‘ឥង្ឃ, ភន្តេ នាគសេន, ការណំ ឧបទស្សេហី’’តិ. ‘‘ឥធ, មហារាជ, កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ, សោ ភវេយ្យ បក្ខហតោ វា បីឋសប្បី វា អញ្ញតរំ វា ព្យាធិំ អាបន្នោ, តមេនំ យោ កោចិ បុញ្ញកាមោ យានំ អារោបេត្វា បត្ថិតំ ទេសមនុបាបេយ្យ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស បុរិសស្ស តតោនិទានំ កិញ្ចិ សុខំ និព្ពត្តេយ្យ សគ្គសំវត្តនិកំ តំ កម្ម’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, កិំ វត្តព្ពំ? ហត្ថិយានំ វា សោ, ភន្តេ, បុរិសោ លភេយ្យ អស្សយានំ វា រថយានំ វា, ថលេ ថលយានំ ជលេ ជលយានំ ទេវេសុ ទេវយានំ មនុស្សេសុ មនុស្សយានំ, តទនុច្ឆវិកំ តទនុលោមិកំ ភវេ ភវេ និព្ពត្តេយ្យ, តទនុច្ឆវិកានិ តទនុលោមិកានិ ចស្ស សុខានិ និព្ពត្តេយ្យុំ, សុគតិតោ សុគតិំ គច្ឆេយ្យ, តេនេវ កម្មាភិសន្ទេន ឥទ្ធិយានំ អភិរុយ្ហ បត្ថិតំ និព្ពាននគរំ បាបុណេយ្យា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, បរទុក្ខាបនេន ទិន្នទានំ សុខវិបាកំ ហោតិ សគ្គសំវត្តនិកំ, យំ សោ បុរិសោ ពលីពទ្ទេ ទុក្ខាបេត្វា ឯវរូបំ សុខំ អនុភវតិ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យថា បរទុក្ខាបនេន ទិន្នទានំ សុខវិបាកំ ហោតិ សគ្គសំវត្តនិកំ. ឥធ, មហារាជ, យោ កោចិ រាជា ជនបទតោ ធម្មិកំ ពលិំ ឧទ្ធរាបេត្វា អាណាបវត្តនេន ទានំ ទទេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, រាជា តតោនិទានំ កិញ្ចិ សុខំ អនុភវេយ្យ សគ្គសំវត្តនិកំ តំ ទាន’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, កិំ វត្តព្ពំ, តតោនិទានំ សោ, ភន្តេ, រាជា ឧត្តរិំ អនេកសតសហស្សគុណំ លភេយ្យ. រាជូនំ អតិរាជា ភវេយ្យ, ទេវានំ អតិទេវោ ភវេយ្យ, ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា ភវេយ្យ, សមណានំ អតិសមណោ ភវេយ្យ, ព្រាហ្មណានំ អតិព្រាហ្មណោ ភវេយ្យ, អរហន្តានំ អតិអរហា [អតិអរហន្តោ (ស្យា. ក.)] ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, បរទុក្ខាបនេន ទិន្នទានំ សុខវិបាកំ ហោតិ សគ្គសំវត្តនិកំ, យំ សោ រាជា ពលិនា ជនំ បីឡេត្វា ទិន្នទានេន ឯវរូបំ ឧត្តរិំ យសសុខំ អនុភវតី’’តិ.

‘‘អតិទានំ, ភន្តេ នាគសេន, វេស្សន្តរេន រញ្ញា ទិន្នំ, យំ សោ សកំ ភរិយំ បរស្ស ភរិយត្ថាយ អទាសិ, សកេ ឱរសេ បុត្តេ ព្រាហ្មណស្ស ទាសត្ថាយ អទាសិ, អតិទានំ នាម, ភន្តេ នាគសេន, លោកេ វិទូហិ និន្ទិតំ គរហិតំ, យថា នាម, ភន្តេ នាគសេន, អតិភារេន សកដស្ស អក្ខោ ភិជ្ជតិ, អតិភារេន នាវា ឱសីទតិ, អតិភុត្តេន ភោជនំ វិសមំ បរិណមតិ, អតិវស្សេន ធញ្ញំ វិនស្សតិ, អតិទានេន ភោគក្ខយំ ឧបេតិ, អតិតាបេន បថវី ឧបឌយ្ហតិ, អតិរាគេន ឧម្មត្តកោ ហោតិ, អតិទោសេន វជ្ឈោ ហោតិ, អតិមោហេន អនយំ អាបជ្ជតិ, អតិលោភេន ចោរគ្គហណមុបគច្ឆតិ, អតិភយេន និរុជ្ឈតិ, អតិបូរេន នទី ឧត្តរតិ, អតិវាតេន អសនិ បតតិ, អតិអគ្គិនា ឱទនំ ឧត្តរតិ, អតិសញ្ចរណេន ន ចិរំ ជីវតិ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អតិទានំ នាម លោកេ វិទូហិ និន្ទិតំ គរហិតំ, អតិទានំ, ភន្តេ នាគសេន, វេស្សន្តរេន រញ្ញា ទិន្នំ, ន តត្ថ កិញ្ចិ ផលំ ឥច្ឆិតព្ព’’ន្តិ.

‘‘អតិទានំ, មហារាជ, លោកេ វិទូហិ វណ្ណិតំ ថុតំ បសត្ថំ, យេ កេចិ យាទិសំ កីទិសំ ទានំ ទេន្តិ [កេចិ យាទិសំ តាទិសំ ទានំ ទេន្តិ (ស្យា.)], អតិទានទាយី លោកេ កិត្តិំ បាបុណាតិ. យថា, មហារាជ, អតិបវរតាយ ទិព្ពំ វនមូលំ គហិតម្បិ ហត្ថបាសេ ឋិតានំ បរជនានំ ន ទស្សយតិ, អគទោ អតិជច្ចតាយ [អតិឧសភតាយ (ក.)] បីឡាយ សមុគ្ឃាតកោ រោគានំ អន្តករោ, អគ្គិ អតិជោតិតាយ ឌហតិ, ឧទកំ អតិសីតតាយ និព្ពាបេតិ, បទុមំ បរិសុទ្ធតាយ ន ឧបលិម្បតិ វារិកទ្ទមេន, មណិ អតិគុណតាយ កាមទទោ, វជិរំ អតិតិខិណតាយ វិជ្ឈតិ មណិមុត្តាផលិកំ, បថវី អតិមហន្តតាយ នរោរគមិគបក្ខិជលសេលបព្ពតទុមេ ធារេតិ, សមុទ្ទោ អតិមហន្តតាយ អបរិបូរណោ, សិនេរុ អតិភារតាយ អចលោ, អាកាសោ អតិវិត្ថារតាយ អនន្តោ, សូរិយោ អតិប្បភតាយ តិមិរំ ឃាតេតិ, សីហោ អតិជាតិតាយ វិគតភយោ, មល្លោ អតិពលវតាយ បដិមល្លំ ខិប្បំ ឧក្ខិបតិ, រាជា អតិបុញ្ញតាយ អធិបតិ, ភិក្ខុ អតិសីលវន្តតាយ នាគយក្ខនរមរូហិ នមស្សនីយោ, ពុទ្ធោ អតិអគ្គតាយ [អតិវិសិដ្ឋតាយ (ស្យា.)] អនុបមោ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អតិទានំ នាម លោកេ វិទូហិ វណ្ណិតំ ថុតំ បសត្ថំ, យេ កេចិ យាទិសំ កីទិសំ ទានំ ទេន្តិ, អតិទានទាយី លោកេ កិត្តិំ បាបុណាតិ, អតិទានេន វេស្សន្តរោ រាជា ទសសហស្សិយា លោកធាតុយា វណ្ណិតោ ថុតោ បសត្ថោ មហិតោ កិត្តិតោ, តេនេវ អតិទានេន វេស្សន្តរោ រាជា អជ្ជេតរហិ ពុទ្ធោ ជាតោ អគ្គោ សទេវកេ លោកេ.

‘‘អត្ថិ បន, មហារាជ, លោកេ ឋបនីយំ ទានំ, យំ ទក្ខិណេយ្យេ អនុប្បត្តេ ន ទាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘ទស ខោ បនិមានិ, ភន្តេ នាគសេន, ទានានិ, យានិ លោកេ អទានសម្មតានិ, យោ តានិ ទានានិ ទេតិ, សោ អបាយគាមី ហោតិ. កតមានិ ទស? មជ្ជទានំ, ភន្តេ នាគសេន, លោកេ អទានសម្មតំ, យោ តំ ទានំ ទេតិ, សោ អបាយគាមី ហោតិ. សមជ្ជទានំ…បេ… ឥត្ថិទានំ…បេ… ឧសភទានំ…បេ… ចិត្តកម្មទានំ…បេ… សត្ថទានំ …បេ… វិសទានំ…បេ… សង្ខលិកទានំ…បេ… កុក្កុដសូករទានំ…បេ… តុលាកូដមានកូដទានំ, ភន្តេ នាគសេន, លោកេ អទានសម្មតំ ហោតិ, យោ តំ ទានំ ទេតិ, សោ អបាយគាមី ហោតិ. ឥមានិ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ទស ទានានិ លោកេ អទានសម្មតានិ, យោ តានិ ទានានិ ទេតិ, សោ អបាយគាមី ហោតី’’តិ.

‘‘នាហំ តំ, មហារាជ, អទានសម្មតំ បុច្ឆាមិ, ឥមំ ខ្វាហំ, មហារាជ, តំ បុច្ឆាមិ ‘អត្ថិ បន, មហារាជ, លោកេ ឋបនីយំ ទានំ, យំ ទក្ខិណេយ្យេ អនុប្បត្តេ ន ទាតព្ព’ន្តិ. ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ នាគសេន, លោកេ ឋបនីយំ ទានំ. យំ ទក្ខិណេយ្យេ អនុប្បត្តេ ន ទាតព្ពំ, ចិត្តប្បសាទេ ឧប្បន្នេ កេចិ ទក្ខិណេយ្យានំ ភោជនំ ទេន្តិ, កេចិ អច្ឆាទនំ, កេចិ សយនំ, កេចិ អាវសថំ, កេចិ អត្ថរណបាវុរណំ, កេចិ ទាសិទាសំ, កេចិ ខេត្តវត្ថុំ, កេចិ ទ្វិបទចតុប្បទំ, កេចិ សតំ សហស្សំ សតសហស្សំ, កេចិ មហារជ្ជំ, កេចិ ជីវិតម្បិ ទេន្តី’’តិ. ‘‘យទិ បន, មហារាជ, កេចិ ជីវិតម្បិ ទេន្តិ, កិំ ការណា វេស្សន្តរំ ទានបតិំ អតិពាឡ្ហំ បរិបាតេសិ សុទិន្នេ បុត្តេ ច ទារេ ច?

‘‘អបិ នុ ខោ, មហារាជ, អត្ថិ លោកបកតិ លោកាចិណ្ណំ, លភតិ បិតា បុត្តំ ឥណដ្ដោ វា អាជីវិកបកតោ វា អាវបិតុំ វា [អាធាបេតុំ វា (ស្យា.), អាធបិតុំ វា (ក.)] វិក្កិណិតុំ វា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, លភតិ បិតា បុត្តំ ឥណដ្ដោ វា អាជីវិកបកតោ វា អាវបិតុំ វា វិក្កិណិតុំ វា’’តិ. ‘‘យទិ, មហារាជ, លភតិ បិតា បុត្តំ ឥណដ្ដោ វា អាជីវិកបកតោ វា អាវបិតុំ វា វិក្កិណិតុំ វា, វេស្សន្តរោបិ, មហារាជ, រាជា អលភមានោ សព្ពញ្ញុតញាណំ ឧបទ្ទុតោ ទុក្ខិតោ តស្ស ធម្មធនស្ស បដិលាភាយ បុត្តទារំ អាវបេសិ ច វិក្កិណិ ច. ឥតិ, មហារាជ, វេស្សន្តរេន រញ្ញា អញ្ញេសំ ទិន្នំ យេវ ទិន្នំ, កតំ យេវ កតំ. កិស្ស បន ត្វំ, មហារាជ, តេន ទានេន វេស្សន្តរំ ទានបតិំ អតិពាឡ្ហំ អបសាទេសី’’តិ?

‘‘នាហំ, ភន្តេ នាគសេន, វេស្សន្តរស្ស ទានបតិនោ ទានំ គរហាមិ, អបិ ច បុត្តទារំ យាចន្តេ និមិនិត្វា អត្តានំ ទាតព្ព’’ន្តិ. ‘‘ឯតំ ខោ, មហារាជ, អសព្ភិការណំ, យំ បុត្តទារំ យាចន្តេ អត្តានំ ទទេយ្យ, យំ យំ ហិ យាចន្តេ តំ តទេវ ទាតព្ពំ, ឯតំ សប្បុរិសានំ កម្មំ. យថា, មហារាជ, កោចិ បុរិសោ បានីយំ អាហរាបេយ្យ, តស្ស យោ ភោជនំ ទទេយ្យ, អបិ នុ សោ, មហារាជ, បុរិសោ តស្ស កិច្ចការី អស្សា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យំ សោ អាហរាបេតិ, តមេវ តស្ស ទេន្តោ កិច្ចការី អស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វេស្សន្តរោ រាជា ព្រាហ្មណេ បុត្តទារំ យាចន្តេ បុត្តទារំ យេវ អទាសិ. សចេ, មហារាជ, ព្រាហ្មណោ វេស្សន្តរស្ស សរីរំ យាចេយ្យ, ន សោ, មហារាជ, អត្តានំ រក្ខេយ្យ ន កម្បេយ្យ ន រជ្ជេយ្យ, តស្ស ទិន្នំ បរិច្ចត្តំ យេវ សរីរំ ភវេយ្យ. សចេ, មហារាជ, កោចិ វេស្សន្តរំ ទានបតិំ ឧបគន្ត្វា យាចេយ្យ ‘ទាសត្តំ មេ ឧបេហី’តិ, ទិន្នំ បរិច្ចត្តំ យេវស្ស សរីរំ ភវេយ្យ, ន សោ ទត្វា តបេយ្យ [ឋបេយ្យ (សី.)], រញ្ញោ, មហារាជ, វេស្សន្តរស្ស កាយោ ពហុសាធារណោ.

‘‘យថា, មហារាជ, បក្កា មំសបេសិ ពហុសាធារណា, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, រញ្ញោ វេស្សន្តរស្ស កាយោ ពហុសាធារណោ. យថា វា បន, មហារាជ, ផលិតោ [ផលិនោ (?)] រុក្ខោ នានាទិជគណសាធារណោ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, រញ្ញោ វេស្សន្តរស្ស កាយោ ពហុសាធារណោ. កិំ ការណា? ‘ឯវាហំ បដិបជ្ជន្តោ សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណិស្សាមី’តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ អធនោ ធនត្ថិកោ ធនបរិយេសនំ ចរមានោ អជបថំ សង្កុបថំ វេត្តបថំ គច្ឆតិ, ជលថលវាណិជ្ជំ ករោតិ, កាយេន វាចាយ មនសា ធនំ អារាធេតិ, ធនប្បដិលាភាយ វាយមតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វេស្សន្តរោ ទានបតិ អធនោ ពុទ្ធធនេន សព្ពញ្ញុតញាណរតនប្បដិលាភាយ យាចកានំ ធនធញ្ញំ ទាសិទាសំ យានវាហនំ សកលសាបតេយ្យំ សកំ បុត្តទារំ អត្តានញ្ច ចជិត្វា សម្មាសម្ពោធិំ យេវ បរិយេសតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, អមច្ចោ មុទ្ទកាមោ មុទ្ទាធិករណំ យំ កិញ្ចិ គេហេ ធនធញ្ញំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ, តំ សព្ពំ ទត្វាបិ មុទ្ទប្បដិលាភាយ វាយមតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វេស្សន្តរោ ទានបតិ សព្ពំ តំ ពាហិរព្ភន្តរធនំ ទត្វា ជីវិតម្បិ បរេសំ ទត្វា សម្មាសម្ពោធិំ យេវ បរិយេសតិ.

‘‘អបិ ច, មហារាជ, វេស្សន្តរស្ស ទានបតិនោ ឯវំ អហោសិ ‘យំ សោ ព្រាហ្មណោ យាចតិ, តមេវាហំ តស្ស ទេន្តោ កិច្ចការី នាម ហោមី’តិ, ឯវំ សោ តស្ស បុត្តទារមទាសិ. ន ខោ, មហារាជ, វេស្សន្តរោ ទានបតិ ទេស្សតាយ ព្រាហ្មណស្ស បុត្តទារមទាសិ, ន អទស្សនកាមតាយ បុត្តទារមទាសិ, ន អតិពហុកា មេ បុត្តទារា, ‘ន សក្កោមិ តេ បោសេតុ’ន្តិ បុត្តទារមទាសិ, ន ឧក្កណ្ឋិតោ ‘អប្បិយា មេ’តិ នីហរិតុកាមតាយ បុត្តទារមទាសិ. អថ ខោ សព្ពញ្ញុតញាណរតនស្សេវ បិយត្តា សព្ពញ្ញុតញាណស្ស ការណា វេស្សន្តរោ រាជា ឯវរូបំ អតុលំ វិបុលមនុត្តរំ បិយំ មនាបំ ទយិតំ បាណសមំ បុត្តទារទានវរំ ព្រាហ្មណស្ស អទាសិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន ចរិយាបិដកេ –

‘‘‘ន មេ ទេស្សា ឧភោ បុត្តា, មទ្ទី ទេវី ន ទេស្សិយា;

សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហំ, តស្មា បិយេ អទាសហ’ន្តិ.

‘‘តស្មា, មហារាជ, វេស្សតរោ រាជា បុត្តទានំ [បុត្តទារំ (ក.)] ទត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា និបជ្ជិ. តស្ស អតិបេមេន ទុក្ខិតស្ស ពលវសោកោ ឧប្បជ្ជិ, ហទយវត្ថុ ឧណ្ហមហោសិ. នាសិកាយ អប្បហោន្តិយា មុខេន ឧណ្ហេ អស្សាសបស្សាសេ វិស្សជ្ជេសិ, អស្សូនិ បរិវត្តិត្វា លោហិតពិន្ទូនិ ហុត្វា នេត្តេហិ និក្ខមិំសុ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ទុក្ខេន វេស្សន្តរោ រាជា ព្រាហ្មណស្ស បុត្តទារមទាសិ ‘មា មេ ទានបថោ បរិហាយី’តិ.

‘‘អបិ ច, មហារាជ, វេស្សន្តរោ រាជា ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច ព្រាហ្មណស្ស ទ្វេ ទារកេ អទាសិ. កតមេ ទ្វេ? ទានបថោ ច មេ អបរិហីនោ ភវិស្សតិ, ទុក្ខិតេ ច មេ បុត្តកេ វនមូលផលេហិ ឥតោនិទានំ អយ្យកោ មោចេស្សតីតិ. ជានាតិ ហិ, មហារាជ, វេស្សន្តរោ រាជា ‘ន មេ ទារកា សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ, ឥមេ ច ទារកេ អយ្យកោ និក្កិណិស្សតិ, ឯវំ អម្ហាកម្បិ គមនំ ភវិស្សតី’តិ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច ព្រាហ្មណស្ស ទ្វេ ទារកេ អទាសិ.

‘‘អបិ ច, មហារាជ, វេស្សន្តរោ រាជា ជានាតិ ‘អយំ ខោ ព្រាហ្មណោ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ ទុព្ពលោ ភគ្គោ ទណ្ឌបរាយណោ ខីណាយុកោ បរិត្តបុញ្ញោ, នេសោ សមត្ថោ ឥមេ ទារកេ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុ’ន្តិ. សក្កុណេយ្យ បន, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន ឥមេ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ គហេត្វា បេឡាយ វា សមុគ្គេ វា បក្ខិបិត្វា និប្បភេ កត្វា ថាលកបរិភោគេន [បទីបបរិភោគេន (ស្យា.)] បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥមស្មិំ លោកេ ចន្ទិមសូរិយប្បដិភាគស្ស វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុន្តិ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ. យថា, មហារាជ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស មណិរតនំ សុភំ ជាតិមន្តំ អដ្ឋំសំ សុបរិកម្មកតំ ចតុហត្ថាយាមំ សកដនាភិបរិណាហំ ន សក្កា កេនចិ បិលោតិកាយ វេឋេត្វា បេឡាយ បក្ខិបិត្វា សត្ថកនិសានបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, លោកេ ចក្កវត្តិរញ្ញោ មណិរតនប្បដិភាគស្ស វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ. យថា, មហារាជ, តិធា បភិន្នោ សព្ពសេតោ សត្តប្បតិដ្ឋិតោ អដ្ឋរតនុព្ពេធោ នវរតនាយាមបរិណាហោ បាសាទិកោ ទស្សនីយោ ឧបោសថោ នាគរាជា ន សក្កា កេនចិ សុប្បេន វា សរាវេន វា បិទហិតុំ, គោវច្ឆកោ វិយ វច្ឆកសាលាយ បក្ខិបិត្វា បរិហរិតុំ វា, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, លោកេ ឧបោសថនាគរាជប្បដិភាគស្ស វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ. យថា, មហារាជ, មហាសមុទ្ទោ ទីឃបុថុលវិត្ថិណ្ណោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុរុត្តរោ អបរិយោគាឡ្ហោ អនាវដោ ន សក្កា កេនចិ សព្ពត្ថ បិទហិត្វា ឯកតិត្ថេន បរិភោគំ កាតុំ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, លោកេ មហាសមុទ្ទប្បដិភាគស្ស វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ. យថា, មហារាជ, ហិមវន្តោ បព្ពតរាជា បញ្ចយោជនសតំ អច្ចុគ្គតោ នភេ តិសហស្សយោជនាយាមវិត្ថារោ ចតុរាសីតិកូដសហស្សប្បដិមណ្ឌិតោ បញ្ចន្នំ មហានទីសតានំ បភវោ មហាភូតគណាលយោ នានាវិធគន្ធធរោ ទិព្ពោសធសតសមលង្កតោ នភេ វលាហកោ វិយ អច្ចុគ្គតោ ទិស្សតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, លោកេ ហិមវន្តបព្ពតរាជប្បដិភាគស្ស វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ. យថា, មហារាជ, រត្តន្ធការតិមិសាយំ ឧបរិបព្ពតគ្គេ ជលមានោ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ សុវិទូរេបិ បញ្ញាយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វេស្សន្តរោ រាជា បព្ពតគ្គេ ជលមានោ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ វិយ សុវិទូរេបិ បាកដោ បញ្ញាយតិ, តស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន វេស្សន្តរស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ. យថា, មហារាជ, ហិមវន្តេ បព្ពតេ នាគបុប្ផសមយេ ឧជុវាតេ វាយន្តេ ទស ទ្វាទស យោជនានិ បុប្ផគន្ធោ វាយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វេស្សន្តរស្ស រញ្ញោ អបិ យោជនសហស្សេហិបិ យាវ អកនិដ្ឋភវនំ ឯត្ថន្តរេ សុរាសុរគរុឡគន្ធព្ពយក្ខរក្ខសមហោរគកិន្នរឥន្ទភវនេសុ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ, សីលវរគន្ធោ ចស្ស សម្បវាយតិ, តេន តស្ស ទារកា ន សក្កា កេនចិ ទាសភោគេន ភុញ្ជិតុំ. អនុសិដ្ឋោ, មហារាជ, ជាលី កុមារោ បិតរា វេស្សន្តរេន រញ្ញា ‘អយ្យកោ តេ, តាត, តុម្ហេ ព្រាហ្មណស្ស ធនំ ទត្វា និក្កិណន្តោ តំ និក្ខសហស្សំ ទត្វា និក្កិណាតុ, កណ្ហាជិនំ និក្កិណន្តោ ទាសសតំ ទាសិសតំ ហត្ថិសតំ អស្សសតំ ធេនុសតំ ឧសភសតំ និក្ខសតន្តិ សព្ពសតំ ទត្វា និក្កិណាតុ, យទិ តេ, តាត, អយ្យកោ តុម្ហេ ព្រាហ្មណស្ស ហត្ថតោ អាណាយ ពលសា មុធា គណ្ហាតិ, មា តុម្ហេ អយ្យកស្ស វចនំ ករិត្ថ, ព្រាហ្មណស្សេវ អនុយាយិនោ ហោថា’តិ, ឯវមនុសាសិត្វា បុត្តេ បេសេសិ, តតោ ជាលីកុមារោ គន្ត្វា អយ្យកេន បុដ្ឋោ កថេសិ –

‘‘‘សហស្សគ្ឃំ ហិ មំ តាត, ព្រាហ្មណស្ស បិតា អទា;

អថោ កណ្ហាជិនំ កញ្ញំ, ហត្ថីនញ្ច សតេន ចា’’’តិ.

‘‘សុនិព្ពេឋិតោ, ភន្តេ នាគសេន, បញ្ហោ; សុភិន្នំ ទិដ្ឋិជាលំ; សុមទ្ទិតោ បរវាទោ; សកសមយោ សុទីបិតោ; ព្យញ្ជនំ សុបរិសោធិតំ; សុវិភត្តោ អត្ថោ; ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

វេស្សន្តរបញ្ហោ បឋមោ.

២. ទុក្ករការិកបញ្ហោ

២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេវ ពោធិសត្តា ទុក្ករការិកំ ករោន្តិ, ឧទាហុ គោតមេនេវ ពោធិសត្តេន ទុក្ករការិកា កតា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, សព្ពេសំ ពោធិសត្តានំ ទុក្ករការិកា, គោតមេនេវ ពោធិសត្តេន ទុក្ករការិកា កតា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យទិ ឯវំ អយុត្តំ, យំ ពោធិសត្តានំ ពោធិសត្តេហិ វេមត្តតា ហោតី’’តិ. ‘‘ចតូហិ, មហារាជ, ឋានេហិ ពោធិសត្តានំ ពោធិសត្តេហិ វេមត្តតា ហោតិ. កតមេហិ ចតូហិ? កុលវេមត្តតា បធានវេមត្តតា [អទ្ធានវេមត្តតា (សី. ស្យា. បី.)] អាយុវេមត្តតា បមាណវេមត្តតាតិ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, ចតូហិ ឋានេហិ ពោធិសត្តានំ ពោធិសត្តេហិ វេមត្តតា ហោតិ. សព្ពេសម្បិ, មហារាជ, ពុទ្ធានំ រូបេ សីលេ សមាធិម្ហិ បញ្ញាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តិញាណទស្សនេ ចតុវេសារជ្ជេ ទសតថាគតពលេ ឆអសាធារណញាណេ ចុទ្ទសពុទ្ធញាណេ អដ្ឋារសពុទ្ធធម្មេ កេវលេ ច ពុទ្ធគុណេ [ពុទ្ធធម្មេ (សី. បី.)] នត្ថិ វេមត្តតា, សព្ពេបិ ពុទ្ធា ពុទ្ធធម្មេហិ សមសមា’’តិ.

‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេបិ ពុទ្ធា ពុទ្ធធម្មេហិ សមសមា, កេន ការណេន គោតមេនេវ ពោធិសត្តេន ទុក្ករការិកា កតា’’តិ? ‘‘អបរិបក្កេ, មហារាជ, ញាណេ អបរិបក្កាយ ពោធិយា គោតមោ ពោធិសត្តោ នេក្ខម្មមភិនិក្ខន្តោ អបរិបក្កំ ញាណំ បរិបាចយមានេន ទុក្ករការិកា កតា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេន ការណេន ពោធិសត្តោ អបរិបក្កេ ញាណេ អបរិបក្កាយ ពោធិយា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ, ននុ នាម ញាណំ បរិបាចេត្វា បរិបក្កេ ញាណេ និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ?

‘‘ពោធិសត្តោ, មហារាជ, វិបរីតំ ឥត្ថាគារំ ទិស្វា វិប្បដិសារី អហោសិ, តស្ស វិប្បដិសារិស្ស អរតិ ឧប្បជ្ជិ, អរតិចិត្តំ ឧប្បន្នំ ទិស្វា អញ្ញតរោ មារកាយិកោ ទេវបុត្តោ ‘អយំ ខោ កាលោ អរតិចិត្តស្ស វិនោទនាយា’តិ វេហាសេ ឋត្វា ឥទំ វចនមព្រវិ –

‘‘មារិស, មា ខោ ត្វំ ឧក្កណ្ឋិតោ អហោសិ, ឥតោ តេ សត្តមេ ទិវសេ ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុភវិស្សតិ សហស្សារំ សនេមិកំ សនាភិកំ សព្ពាការបរិបូរំ, បថវិគតានិ ច តេ រតនានិ អាកាសដ្ឋានិ ច សយមេវ ឧបគច្ឆិស្សន្តិ, ទ្វិសហស្សបរិត្តទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ ឯកមុខេន អាណា បវត្តិស្សតិ, បរោសហស្សញ្ច តេ បុត្តា ភវិស្សន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា, តេហិ បុត្តេហិ បរិកិណ្ណោ សត្តរតនសមន្នាគតោ ចតុទ្ទីបមនុសាសិស្សសី’តិ.

‘‘យថា នាម ទិវសសន្តត្តំ អយោសូលំ សព្ពត្ថ ឧបឌហន្តំ កណ្ណសោតំ បវិសេយ្យ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តស្ស តំ វចនំ កណ្ណសោតំ បវិសិត្ថ, ឥតិ សោ បកតិយាវ ឧក្កណ្ឋិតោ តស្សា ទេវតាយ វចនេន ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧព្ពិជ្ជិ សំវិជ្ជិ សំវេគមាបជ្ជិ.

‘‘យថា បន, មហារាជ, មហតិមហាអគ្គិក្ខន្ធោ ជលមានោ អញ្ញេន កដ្ឋេន ឧបឌហិតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ជលេយ្យ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ បកតិយាវ ឧក្កណ្ឋិតោ តស្សា ទេវតាយ វចនេន ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧព្ពិជ្ជិ សំវិជ្ជិ សំវេគមាបជ្ជិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, មហាបថវី បកតិតិន្តា និព្ពត្តហរិតសទ្ទលា អាសិត្តោទកា ចិក្ខល្លជាតា បុនទេវ មហាមេឃេ អភិវុដ្ឋេ ភិយ្យោសោមត្តាយ ចិក្ខល្លតរា អស្ស, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ បកតិយាវ ឧក្កណ្ឋិតោ តស្សា ទេវតាយ វចនេន ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧព្ពិជ្ជិ សំវិជ្ជិ សំវេគមាបជ្ជី’’តិ.

‘‘អបិ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ពោធិសត្តស្ស យទិ សត្តមេ ទិវសេ ទិព្ពំ ចក្ករតនំ និព្ពត្តេយ្យ, បដិនិវត្តេយ្យ ពោធិសត្តោ ទិព្ពេ ចក្ករតនេ និព្ពត្តេ’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, សត្តមេ ទិវសេ ពោធិសត្តស្ស ទិព្ពំ ចក្ករតនំ និព្ពត្តេយ្យ, អបិ ច បលោភនត្ថាយ តាយ ទេវតាយ មុសា ភណិតំ, យទិបិ, មហារាជ, សត្តមេ ទិវសេ ទិព្ពំ ចក្ករតនំ និព្ពត្តេយ្យ, ពោធិសត្តោ ន និវត្តេយ្យ. កិំ ការណំ? ‘អនិច្ច’ន្តិ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ទឡ្ហំ អគ្គហេសិ, ‘ទុក្ខំ អនត្តា’តិ ទឡ្ហំ អគ្គហេសិ, ឧបាទានក្ខយំ បត្តោ.

‘‘យថា, មហារាជ, អនោតត្តទហតោ ឧទកំ គង្គំ នទិំ បវិសតិ, គង្គាយ នទិយា មហាសមុទ្ទំ បវិសតិ, មហាសមុទ្ទតោ បាតាលមុខំ បវិសតិ, អបិ នុ, មហារាជ, តំ ឧទកំ បាតាលមុខគតំ បដិនិវត្តិត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសេយ្យ, មហាសមុទ្ទតោ គង្គំ នទិំ បវិសេយ្យ, គង្គាយ នទិយា បុន អនោតត្តំ បវិសេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តេន កប្បានំ សតសហស្សំ ចតុរោ ច អសង្ខ្យេយ្យេ កុសលំ បរិបាចិតំ ឥមស្ស ភវស្ស ការណា, សោយំ អន្តិមភវោ អនុប្បត្តោ បរិបក្កំ ពោធិញាណំ ឆហិ វស្សេហិ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ សព្ពញ្ញូ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ចក្ករតនការណា [ចក្ករតនស្ស ការណា (សី. ស្យា. បី.)] បដិនិវត្តេយ្យា’’តិ [បរិនិវត្តេយ្យាតិ (សី. បី. ក.)]? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ.

‘‘អបិ ច, មហារាជ, មហាបថវី បរិវត្តេយ្យ សកាននា សបព្ពតា, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ. អារោហេយ្យបិ ចេ, មហារាជ, គង្គាយ ឧទកំ បដិសោតំ, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ; វិសុស្សេយ្យបិ ចេ, មហារាជ, មហាសមុទ្ទោ អបរិមិតជលធរោ គោបទេ ឧទកំ វិយ, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ; ផលេយ្យបិ ចេ, មហារាជ, សិនេរុបព្ពតរាជា សតធា វា សហស្សធា វា, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ; បតេយ្យុម្បិ ចេ, មហារាជ, ចន្ទិមសូរិយា សតារកា លេឌ្ឌុ វិយ ឆមាយំ, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ; សំវត្តេយ្យបិ ចេ, មហារាជ, អាកាសោ កិលញ្ជមិវ, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ. កិំ ការណា? បទាលិតត្តា សព្ពពន្ធនាន’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតិ លោកេ ពន្ធនានី’’តិ? ‘‘ទស ខោ បនិមានិ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនានិ, យេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធា សត្តា ន និក្ខមន្តិ, និក្ខមិត្វាបិ បដិនិវត្តន្តិ. កតមានិ ទស? មាតា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, បិតា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ភរិយា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, បុត្តា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ញាតី, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, មិត្តំ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ធនំ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, លាភសក្ការោ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ឥស្សរិយំ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, បញ្ច កាមគុណា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ឥមានិ ខោ មហារាជ ទស លោកេ ពន្ធនានិ, យេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធា សត្តា ន និក្ខមន្តិ, និក្ខមិត្វាបិ បដិនិវត្តន្តិ, តានិ ទស ពន្ធនានិ ពោធិសត្តស្ស ឆិន្នានិ បទាលិតានិ, តស្មា, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ន បដិនិវត្តតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យទិ ពោធិសត្តោ ឧប្បន្នេ អរតិចិត្តេ ទេវតាយ វចនេន អបរិបក្កេ ញាណេ អបរិបក្កាយ ពោធិយា នេក្ខម្មមភិនិក្ខន្តោ, កិំ តស្ស ទុក្ករការិកាយ កតាយ, ននុ នាម សព្ពភក្ខេន ភវិតព្ពំ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានេនា’’តិ?

‘‘ទស ខោ បនិមេ, មហារាជ, បុគ្គលា លោកស្មិំ ឱញ្ញាតា អវញ្ញាតា ហីឡិតា ខីឡិតា គរហិតា បរិភូតា អចិត្តីកតា. កតមេ ទស? ឥត្ថី, មហារាជ, វិធវា លោកស្មិំ ឱញ្ញាតា អវញ្ញាតា ហីឡិតា ខីឡិតា គរហិតា បរិភូតា អចិត្តីកតា. ទុព្ពលោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… អមិត្តញាតិ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… មហគ្ឃសោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… អគរុកុលវាសិកោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… បាបមិត្តោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… ធនហីនោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… អាចារហីនោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… កម្មហីនោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… បយោគហីនោ, មហារាជ, បុគ្គលោ លោកស្មិំ ឱញ្ញាតោ អវញ្ញាតោ ហីឡិតោ ខីឡិតោ គរហិតោ បរិភូតោ អចិត្តីកតោ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទស បុគ្គលា លោកស្មិំ ឱញ្ញាតា អវញ្ញាតា ហីឡិតា ខីឡិតា គរហិតា បរិភូតា អចិត្តីកតា. ឥមានិ ខោ, មហារាជ, ទស ឋានានិ អនុស្សរមានស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯវំ សញ្ញា ឧប្បជ្ជិ ‘មាហំ កម្មហីនោ អស្សំ បយោគហីនោ គរហិតោ ទេវមនុស្សានំ, យំនូនាហំ កម្មស្សាមី អស្សំ កម្មគរុ កម្មាធិបតេយ្យោ កម្មសីលោ កម្មធោរយ្ហោ កម្មនិកេតវា អប្បមត្តោ វិហរេយ្យ’ន្តិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ញាណំ បរិបាចេន្តោ ទុក្ករការិកំ អកាសី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, ពោធិសត្តោ ទុក្ករការិកំ ករោន្តោ ឯវមាហ ‘ន ខោ បនាហំ ឥមាយ កដុកាយ ទុក្ករការិកាយ អធិគច្ឆាមិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ, សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយា’តិ. អបិ នុ តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តស្ស មគ្គំ អារព្ភ សតិសម្មោសោ អហោសី’’តិ?

‘‘បញ្ចវីសតិ ខោ បនិមេ, មហារាជ, ចិត្តទុព្ពលីករណា ធម្មា, យេហិ ទុព្ពលីកតំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. កតមេ បញ្ចវីសតិ? កោធោ, មហារាជ, ចិត្តទុព្ពលីករណោ ធម្មោ, យេន ទុព្ពលីកតំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ, ឧបនាហោ…បេ… មក្ខោ…បេ… បឡាសោ…បេ… ឥស្សា…បេ… មច្ឆរិយំ…បេ… មាយា…បេ… សាឋេយ្យំ…បេ… ថម្ភោ…បេ… សារម្ភោ…បេ… មានោ…បេ… អតិមានោ …បេ… មទោ…បេ… បមាទោ…បេ… ថិនមិទ្ធំ…បេ… តន្ទិ [នន្ទី (បី. ក.)] …បេ… អាលស្យំ…បេ… បាបមិត្តតា…បេ… រូបា…បេ… សទ្ទា…បេ… គន្ធា…បេ… រសា…បេ… ផោដ្ឋព្ពា…បេ… ខុទាបិបាសា…បេ… អរតិ, មហារាជ, ចិត្តទុព្ពលីករណោ ធម្មោ, យេន ទុព្ពលីកតំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, បញ្ចវីសតិ ចិត្តទុព្ពលីករណា ធម្មា, យេហិ ទុព្ពលីកតំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ.

ពោធិសត្តស្ស ខោ, មហារាជ, ខុទាបិបាសា [ខុទាបិបាសា (សី. បី. ក.)] កាយំ បរិយាទិយិំសុ, កាយេ បរិយាទិន្នេ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. សតសហស្សំ, មហារាជ, កប្បានំ [កប្បេ (ក.)] ចតុរោ ច អសង្ខ្យេយ្យេ កប្បេ ពោធិសត្តោ ចតុន្នំ យេវ អរិយសច្ចានំ អភិសមយំ អន្វេសិ តាសុ តាសុ ជាតីសុ, កិំ បនស្ស បច្ឆិមេ ភវេ អភិសមយជាតិយំ មគ្គំ អារព្ភ សតិសម្មោសោ ហេស្សតិ? អបិ ច, មហារាជ, ពោធិសត្តស្ស សញ្ញាមត្តំ ឧប្បជ្ជិ ‘សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយា’តិ. បុព្ពេ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ឯកមាសិកោ សមានោ បិតុ សក្កស្ស កម្មន្តេ សីតាយ ជម្ពុច្ឆាយាយ សិរិសយនេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិចិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមិ, ញាណំ បរិបាចេន្តោ ពោធិសត្តោ ទុក្ករការិកំ អកាសី’’តិ.

ទុក្ករការិកបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. កុសលាកុសលពលវតរបញ្ហោ

៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ អធិមត្តំ ពលវតរំ កុសលំ វា អកុសលំ វា’’តិ? ‘‘កុសលំ, មហារាជ, អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា អកុសល’ន្តិ. ‘‘នាហំ, ភន្តេ នាគសេន, តំ វចនំ សម្បដិច្ឆាមិ ‘កុសលំ អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា អកុសល’ន្តិ, ទិស្សន្តិ, ភន្តេ នាគសេន, ឥធ បាណាតិបាតិនោ អទិន្នាទាយិនោ កាមេសុមិច្ឆាចារិនោ មុសាវាទិនោ គាមឃាតិកា បន្ថទូសកា នេកតិកា វញ្ចនិកា, សព្ពេ តេ តាវតកេន បាបេន លភន្តិ ហត្ថច្ឆេទំ បាទច្ឆេទំ ហត្ថបាទច្ឆេទំ កណ្ណច្ឆេទំ នាសច្ឆេទំ កណ្ណនាសច្ឆេទំ ពិលង្គថាលិកំ សង្ខមុណ្ឌិកំ រាហុមុខំ ជោតិមាលិកំ ហត្ថបជ្ជោតិកំ ឯរកវត្តិកំ ចីរកវាសិកំ ឯណេយ្យកំ ពឡិសមំសិកំ កហាបណិកំ ខារាបតច្ឆិកំ បលិឃបរិវត្តិកំ បលាលបីឋកំ តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចនំ សុនខេហិបិ ខាទាបនំ ជីវសូលារោបនំ អសិនាបិ សីសច្ឆេទំ, កេចិ រត្តិំ បាបំ កត្វា រត្តិំ យេវ វិបាកំ អនុភវន្តិ, កេចិ រត្តិំ កត្វា ទិវា យេវ អនុភវន្តិ, កេចិ ទិវា កត្វា ទិវា យេវ អនុភវន្តិ, កេចិ ទិវា កត្វា រត្តិំ យេវ អនុភវន្តិ, កេចិ ទ្វេ តយោ ទិវសេ វីតិវត្តេ អនុភវន្តិ, សព្ពេបិ តេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ វិបាកំ អនុភវន្តិ. អត្ថិ បន, ភន្តេ នាគសេន, កោចិ ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វា ចតុន្នំ វា បញ្ចន្នំ វា ទសន្នំ វា សតស្ស វា សហស្សស្ស វា សតសហស្សស្ស វា សបរិវារំ ទានំ ទត្វា ទិដ្ឋធម្មិកំ ភោគំ វា យសំ វា សុខំ វា អនុភវិតា សីលេន វា ឧបោសថកម្មេន វា’’តិ?

‘‘អត្ថិ, មហារាជ, ចត្តារោ បុរិសា ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ តេនេវ សរីរទេហេន តិទសបុរេ សមនុប្បត្តា’’តិ [យសមនុបត្តាតិ (សី. បី.)]. ‘‘កោ ច កោ ច ភន្តេ’’តិ? ‘‘មន្ធាតា, មហារាជ, រាជា, និមិ រាជា, សាធីនោ រាជា, គុត្តិលោ ច គន្ធព្ពោ’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អនេកេហិ តំ ភវសហស្សេហិ អន្តរិតំ, ទ្វិន្នម្បេតំ អម្ហាកំ [ទីបិតំ, អម្ហាកម្បេតំ (ក.)] បរោក្ខំ, យទិ សមត្ថោសិ វត្តមានកេ ភវេ ភគវតោ ធរមានកាលេ កថេហី’’តិ? ‘‘វត្តមានកេបិ, មហារាជ, ភវេ បុណ្ណកោ ទាសោ ថេរស្ស សារិបុត្តស្ស ភោជនំ ទត្វា តទហេវ សេដ្ឋិដ្ឋានំ អជ្ឈុបគតោ, សោ ឯតរហិ បុណ្ណកោ សេដ្ឋីតិ បញ្ញាយិ, គោបាលមាតា ទេវី អត្តនោ កេសេ វិក្កិណិត្វា លទ្ធេហិ អដ្ឋហិ កហាបណេហិ ថេរស្ស មហាកច្ចាយនស្ស អត្តដ្ឋមកស្ស បិណ្ឌបាតំ ទត្វា តទហេវ រញ្ញោ ចន្ទបជ្ជោតស្ស [ឧទេនស្ស (សី. បី.)] អគ្គមហេសិដ្ឋានំ បត្តា. សុប្បិយា ឧបាសិកា អញ្ញតរស្ស គិលានភិក្ខុនោ អត្តនោ ឩរុមំសេន បដិច្ឆាទនីយំ ទត្វា ទុតិយទិវសេ យេវ រូឡ្ហវណា សញ្ឆវី [សច្ឆវី (សី. បី.)] អរោគា ជាតា. មល្លិកា ទេវី ភគវតោ អាភិទោសិកំ កុម្មាសបិណ្ឌំ ទត្វា តទហេវ រញ្ញោ កោសលស្ស អគ្គមហេសី ជាតា. សុមនោ មាលាការោ អដ្ឋហិ សុមនបុប្ផមុដ្ឋីហិ ភគវន្តំ បូជេត្វា តំ ទិវសំ យេវ មហាសម្បត្តិំ បត្តោ. ឯកសាដកោ ព្រាហ្មណោ ឧត្តរសាដកេន ភគវន្តំ បូជេត្វា តំ ទិវសំ យេវ សព្ពដ្ឋកំ លភិ, សព្ពេបេតេ, មហារាជ, ទិដ្ឋធម្មិកំ ភោគញ្ច យសញ្ច អនុភវិំសូ’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, វិចិនិត្វា បរិយេសិត្វា ឆ ជនេ យេវ អទ្ទសាសី’’តិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, អកុសលំ យេវ អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា កុសលំ. អហញ្ហិ, ភន្តេ នាគសេន, ឯកទិវសំ យេវ ទសបិ បុរិសេ បស្សាមិ បាបស្ស កម្មស្ស វិបាកេន សូលេសុ អារោបេន្តេ, វីសម្បិ តិំសម្បិ ចត្តាលីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ បុរិសសតម្បិ បុរិសសហស្សម្បិ បស្សាមិ បាបស្ស កម្មស្ស វិបាកេន សូលេសុ អារោបេន្តេ. នន្ទកុលស្ស, ភន្តេ នាគសេន, ភទ្ទសាលោ នាម សេនាបតិបុត្តោ អហោសិ. តេន ច រញ្ញា ចន្ទគុត្តេន សង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ អហោសិ. តស្មិំ ខោ បន, ភន្តេ នាគសេន, សង្គាមេ ឧភតោ ពលកាយេ អសីតិកពន្ធរូបានិ អហេសុំ, ឯកស្មិំ កិរ សីសកពន្ធេ បរិបាតេ [បរិបុណ្ណេ (សព្ពត្ថ)] ឯកំ កពន្ធរូបំ ឧដ្ឋហតិ, សព្ពេបេតេ បាបស្សេវ កម្មស្ស វិបាកេន អនយព្យសនំ អាបន្នា. ឥមិនាបិ, ភន្តេ នាគសេន, ការណេន ភណាមិ អកុសលំ យេវ អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា កុសល’’ន្តិ.

‘‘សុយ្យតិ, ភន្តេ នាគសេន, ឥមស្មិំ ពុទ្ធសាសនេ កោសលេន រញ្ញា អសទិសទានំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, សុយ្យតី’’តិ. ‘‘អបិ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, កោសលរាជា តំ អសទិសំ ទានំ ទត្វា តតោនិទានំ កញ្ចិ ទិដ្ឋធម្មិកំ ភោគំ វា យសំ វា សុខំ វា បដិលភី’’តិ [បដិលភតីតិ (ក.)]? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, កោសលរាជា ឯវរូបំ អនុត្តរំ ទានំ ទត្វាបិ ន លភិ [ន លភតិ (ក.)] តតោនិទានំ កញ្ចិ ទិដ្ឋធម្មិកំ ភោគំ វា យសំ វា សុខំ វា, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, អកុសលំ យេវ អធិមត្តំ ពលវតរំ, នោ តថា កុសល’’ន្តិ.

‘‘បរិត្តត្តា, មហារាជ, អកុសលំ ខិប្បំ បរិណមតិ, វិបុលត្តា កុសលំ ទីឃេន កាលេន បរិណមតិ, ឧបមាយបិ, មហារាជ, ឯតំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. យថា, មហារាជ, អបរន្តេ ជនបទេ កុមុទភណ្ឌិកា នាម ធញ្ញជាតិ មាសលូនា [មាសបូរា (ក.)] អន្តោគេហគតា ហោតិ, សាលយោ ឆប្បញ្ចមាសេហិ បរិណមន្តិ, កិំ បនេត្ថ, មហារាជ, អន្តរំ កោ វិសេសោ កុមុទភណ្ឌិកាយ ច សាលីនញ្ចា’’តិ? ‘‘បរិត្តត្តា, ភន្តេ, កុមុទភណ្ឌិកាយ, វិបុលត្តា ច សាលីនំ. សាលយោ, ភន្តេ នាគសេន, រាជារហា រាជភោជនំ, កុមុទភណ្ឌិកា ទាសកម្មករានំ ភោជន’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បរិត្តត្តា អកុសលំ ខិប្បំ បរិណមតិ, វិបុលត្តា កុសលំ ទីឃេន កាលេន បរិណមតី’’តិ.

‘‘យំ តត្ថ, ភន្តេ នាគសេន, ខិប្បំ បរិណមតិ, តំ នាម លោកេ អធិមត្តំ ពលវតរំ, តស្មា អកុសលំ ពលវតរំ, នោ តថា កុសលំ. យថា នាម, ភន្តេ នាគសេន, យោ កោចិ យោធោ មហតិមហាយុទ្ធំ បវិសិត្វា បដិសត្តុំ ឧបកច្ឆកេ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ខិប្បតរំ សាមិនោ ឧបនេយ្យ, សោ យោធោ លោកេ សមត្ថោ សូរោ នាម. យោ ច ភិសក្កោ ខិប្បំ សល្លំ ឧទ្ធរតិ រោគមបនេតិ, សោ ភិសក្កោ ឆេកោ នាម. យោ គណកោ សីឃសីឃំ គណេត្វា ខិប្បំ ទស្សយតិ, សោ គណកោ ឆេកោ នាម. យោ មល្លោ ខិប្បំ បដិមល្លំ ឧក្ខិបិត្វា ឧត្តានកំ បាតេតិ, សោ មល្លោ សមត្ថោ សូរោ នាម. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យំ ខិប្បំ បរិណមតិ កុសលំ វា អកុសលំ វា, តំ លោកេ អធិមត្តំ ពលវតរ’’ន្តិ.

‘‘ឧភយម្បិ តំ, មហារាជ, កម្មំ សម្បរាយវេទនីយមេវ, អបិ ច ខោ អកុសលំ សាវជ្ជតាយ ខណេន ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហោតិ, បុព្ពកេហិ, មហារាជ, ខត្តិយេហិ ឋបិតោ ឯសោ និយមោ ‘យោ បាណំ ហនតិ, សោ ទណ្ឌារហោ…បេ… យោ អទិន្នំ អាទិយតិ…បេ… យោ បរទារំ គច្ឆតិ…បេ… យោ មុសា ភណតិ…បេ… យោ គាមំ ឃាតេតិ…បេ… យោ បន្ថំ ទូសេតិ…បេ… យោ និកតិំ ករោតិ…បេ… យោ វញ្ចនំ ករោតិ, សោ ទណ្ឌារហោ វធិតព្ពោ ឆេត្តព្ពោ ភេត្តព្ពោ ហន្តព្ពោ’តិ. តំ តេ ឧបាទាយ វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា ទណ្ឌេន្តិ វធេន្តិ ឆិន្ទន្តិ ភិន្ទន្តិ ហនន្តិ ច, អបិ នុ, មហារាជ, អត្ថិ កេហិចិ ឋបិតោ និយមោ ‘យោ ទានំ វា ទេតិ, សីលំ វា រក្ខតិ, ឧបោសថកម្មំ វា ករោតិ, តស្ស ធនំ វា យសំ វា ទាតព្ព’ន្តិ; អបិ នុ តំ វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា ធនំ វា យសំ វា ទេន្តិ, ចោរស្ស កតកម្មស្ស វធពន្ធនំ វិយា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យទិ, មហារាជ, ទាយកានំ វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា ធនំ វា យសំ វា ទទេយ្យុំ, កុសលម្បិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ភវេយ្យ, យស្មា ច ខោ, មហារាជ, ទាយកេ ន វិចិនន្តិ ‘ធនំ វា យសំ វា ទស្សាមា’តិ, តស្មា កុសលំ ន ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. ឥមិនា, មហារាជ, ការណេន អកុសលំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ, សម្បរាយេវ សោ អធិមត្តំ ពលវតរំ វេទនំ វេទយតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, តវាទិសេន ពុទ្ធិមន្តេន វិនា នេសោ បញ្ហោ សុនិព្ពេឋិយោ, លោកិកំ, ភន្តេ នាគសេន, លោកុត្តរេន វិញ្ញាបិត’’ន្តិ.

កុសលាកុសលពលវតរបញ្ហោ តតិយោ.

៤. បុព្ពបេតាទិសបញ្ហោ

៤. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឥមេ ទាយកា ទានំ ទត្វា បុព្ពបេតានំ អាទិសន្តិ [ឧទ្ទិសន្តិ (ក. សី.)] ‘ឥទំ តេសំ បាបុណាតូ’តិ, អបិ នុ តេ កិញ្ចិ តតោនិទានំ វិបាកំ បដិលភន្តី’’តិ? ‘‘កេចិ, មហារាជ, បដិលភន្តិ, កេចិ នប្បដិលភន្តី’’តិ. ‘‘កេ, ភន្តេ, បដិលភន្តិ, កេ នប្បដិលភន្តី’’តិ? ‘‘និរយូបបន្នា, មហារាជ, នប្បដិលភន្តិ, សគ្គគតា នប្បដិលភន្តិ, តិរច្ឆានយោនិគតា នប្បដិលភន្តិ, ចតុន្នំ បេតានំ តយោ បេតា នប្បដិលភន្តិ វន្តាសិកា ខុប្បិបាសិនោ និជ្ឈាមតណ្ហិកា, លភន្តិ បេតា បរទត្តូបជីវិនោ, តេបិ សរមានា យេវ លភន្តី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, ទាយកានំ ទានំ វិសោសិតំ [វិសោតំ (សី. បី.)] ហោតិ អផលំ, យេសំ ឧទ្ទិស្ស កតំ យទិ តេ នប្បដិលភន្តី’’តិ? ‘‘ន ហិ តំ, មហារាជ, ទានំ អផលំ ហោតិ អវិបាកំ, ទាយកា យេវ តស្ស ផលំ អនុភវន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, ការណេន មំ សញ្ញាបេហី’’តិ. ‘‘ឥធ, មហារាជ, កេចិ មនុស្សា មច្ឆមំសសុរាភត្តខជ្ជកានិ បដិយាទេត្វា ញាតិកុលំ គច្ឆន្តិ, យទិ តេ ញាតកា តំ ឧបាយនំ ន សម្បដិច្ឆេយ្យុំ, អបិ នុ តំ ឧបាយនំ វិសោសិតំ គច្ឆេយ្យ វិនស្សេយ្យ វា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, សាមិកានំ យេវ តំ ហោតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ទាយកា យេវ តស្ស ផលំ អនុភវន្តិ. យថា បន, មហារាជ, បុរិសោ គព្ភំ បវិដ្ឋោ អសតិ បុរតោ និក្ខមនមុខេ កេន និក្ខមេយ្យា’’តិ. ‘‘បវិដ្ឋេនេវ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ទាយកា យេវ តស្ស ផលំ អនុភវន្តី’’តិ. ‘‘ហោតុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមិ, ទាយកា យេវ តស្ស ផលំ អនុភវន្តិ, ន មយំ តំ ការណំ វិលោមេមាតិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យទិ ឥមេសំ ទាយកានំ ទិន្នទានំ បុព្ពបេតានំ បាបុណាតិ, តេ ច តស្ស វិបាកំ អនុភវន្តិ. តេន ហិ យោ បាណាតិបាតី លុទ្ទោ លោហិតបាណី បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ មនុស្សេ ឃាតេត្វា ទារុណំ កម្មំ កត្វា បុព្ពបេតានំ អាទិសេយ្យ ‘ឥមស្ស មេ កម្មស្ស វិបាកោ បុព្ពបេតានំ បាបុណាតូ’តិ, អបិ នុ តស្ស វិបាកោ បុព្ពបេតានំ បាបុណាតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កោ តត្ថ ហេតុ កិំ ការណំ, យេន កុសលំ បាបុណាតិ អកុសលំ ន បាបុណាតី’’តិ? ‘‘នេសោ, មហារាជ, បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ, មា ច ត្វំ, មហារាជ, ‘វិសជ្ជកោ អត្ថី’តិ អបុច្ឆិតព្ពំ បុច្ឆិ, ‘កិស្ស អាកាសោ និរាលម្ពោ, កិស្ស គង្គា ឧទ្ធម្មុខា ន សន្ទតិ, កិស្ស ឥមេ មនុស្សា ច ទិជា ច ទ្វិបទា មិគា ចតុប្បទា’តិ តម្បិ មំ ត្វំ បុច្ឆិស្សសី’’តិ. ‘‘នាហំ តំ, ភន្តេ នាគសេន, វិហេសាបេក្ខោ បុច្ឆាមិ, អបិ ច និព្ពាហនត្ថាយ [និព្ពានត្ថាយ (ក.)] សន្ទេហស្ស បុច្ឆាមិ, ពហូ មនុស្សា លោកេ វាមគាមិនោ [បាបគាហិនោ (ស្យា.)] វិចក្ខុកា, ‘កិន្តិ តេ ឱតារំ ន លភេយ្យុ’ន្តិ ឯវាហំ តំ បុច្ឆាមី’’តិ. ‘‘ន សក្កា, មហារាជ, សហ អកតេន អននុមតេន សហ បាបំ កម្មំ សំវិភជិតុំ.

‘‘យថា, មហារាជ, មនុស្សា ឧទកនិព្ពាហនេន ឧទកំ សុវិទូរម្បិ ហរន្តិ, អបិ នុ, មហារាជ, សក្កា ឃនមហាសេលបព្ពតោ [បព្ពតតោ (ក.)] និព្ពាហនេន យថិច្ឆិតំ ហរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សក្កា កុសលំ សំវិភជិតុំ, ន សក្កា អកុសលំ សំវិភជិតុំ. យថា វា បន, មហារាជ, សក្កា តេលេន បទីបោ ជាលេតុំ, អបិ នុ, មហារាជ, សក្កា ឧទកេន បទីបោ ជាលេតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សក្កា កុសលំ សំវិភជិតុំ, ន សក្កា អកុសលំ សំវិភជិតុំ. យថា វា បន, មហារាជ, កស្សកា តឡាកតោ ឧទកំ នីហរិត្វា ធញ្ញំ បរិបាចេន្តិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, សក្កា មហាសមុទ្ទតោ ឧទកំ នីហរិត្វា ធញ្ញំ បរិបាចេតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សក្កា កុសលំ សំវិភជិតុំ, ន សក្កា អកុសលំ សំវិភជិតុ’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេន ការណេន សក្កា កុសលំ សំវិភជិតុំ, ន សក្កា អកុសលំ សំវិភជិតុំ. ការណេន មំ សញ្ញាបេហិ, នាហំ អន្ធោ អនាលោកោ សុត្វា វេទិស្សាមី’’តិ. ‘‘អកុសលំ, មហារាជ, ថោកំ, កុសលំ ពហុកំ, ថោកត្តា អកុសលំ កត្តារំ យេវ បរិយាទិយតិ, ពហុកត្តា កុសលំ សទេវកំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរតី’’តិ. ‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, បរិត្តំ ឯកំ ឧទកពិន្ទុ បថវិយំ និបតេយ្យ, អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, ឧទកពិន្ទុ ទសបិ ទ្វាទសបិ យោជនានិ អជ្ឈោត្ថរេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យត្ថ តំ ឧទកពិន្ទុ និបតិតំ, តត្ថេវ បរិយាទិយតី’’តិ. ‘‘កេន ការណេន, មហារាជា’’តិ? ‘‘បរិត្តត្តា, ភន្តេ, ឧទកពិន្ទុស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បរិត្តំ អកុសលំ បរិត្តត្តា កត្តារំ យេវ បរិយាទិយតិ, ន សក្កា សំវិភជិតុំ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, មហតិមហាមេឃោ អភិវស្សេយ្យ តប្បយន្តោ ធរណិតលំ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, មហាមេឃោ សមន្តតោ ឱត្ថរេយ្យា’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, បូរយិត្វា សោ មហាមេឃោ សោព្ភសរ សរិតសាខាកន្ទរបទរទហតឡាក [មាតិកាតឡាក (ក.)] ឧទបានបោក្ខរណិយោ ទសបិ ទ្វាទសបិ យោជនានិ អជ្ឈោត្ថរេយ្យា’’តិ. ‘‘កេន ការណេន, មហារាជា’’តិ? ‘‘មហន្តត្តា, ភន្តេ, មេឃស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កុសលំ ពហុកំ, ពហុកត្តា សក្កា ទេវមនុស្សេហិបិ សំវិភជិតុ’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេន ការណេន អកុសលំ ថោកំ កុសលំ ពហុតរ’’ន្តិ? ‘‘ឥធ, មហារាជ, យោ កោចិ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, សោ ហដ្ឋោ បហដ្ឋោ ហសិតោ បមុទិតោ បសន្នមានសោ វេទជាតោ ហោតិ, តស្ស អបរាបរំ បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, បីតិមនស្ស ភិយ្យោ ភិយ្យោ កុសលំ បវឌ្ឍតិ.

‘‘យថា, មហារាជ, ឧទបានេ ពហុសលិលសម្បុណ្ណេ ឯកេន ទេសេន ឧទកំ បវិសេយ្យ, ឯកេន និក្ខមេយ្យ, និក្ខមន្តេបិ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជតិ, ន សក្កា ហោតិ ខយំ បាបេតុំ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កុសលំ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បវឌ្ឍតិ. វស្សសតេបិ ចេ, មហារាជ, បុរិសោ កតំ កុសលំ អាវជ្ជេយ្យ, អាវជ្ជិតេ អាវជ្ជិតេ ភិយ្យោ ភិយ្យោ កុសលំ បវឌ្ឍតិ. តស្ស តំ កុសលំ សក្កា ហោតិ យថិច្ឆកេហិ សទ្ធិំ សំវិភជិតុំ, ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន កុសលំ ពហុតរំ.

‘‘អកុសលំ បន, មហារាជ, ករោន្តោ បច្ឆា វិប្បដិសារី ហោតិ, វិប្បដិសារិនោ ចិត្តំ បដិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារីយតិ សោចតិ តប្បតិ ហាយតិ ខីយតិ ន បរិវឌ្ឍតិ តត្ថេវ បរិយាទិយតិ. យថា, មហារាជ, សុក្ខាយ នទិយា មហាបុឡិនាយ ឧន្នតាវនតាយ កុដិលសង្កុដិលាយ ឧបរិតោ បរិត្តំ ឧទកំ អាគច្ឆន្តំ ហាយតិ ខីយតិ ន បរិវឌ្ឍតិ តត្ថេវ បរិយាទិយតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អកុសលំ ករោន្តស្ស ចិត្តំ បដិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារីយតិ សោចតិ តប្បតិ ហាយតិ ខីយតិ ន បរិវឌ្ឍតិ តត្ថេវ បរិយាទិយតិ, ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកុសលំ ថោក’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

បុព្ពបេតាទិសបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. សុបិនបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឥមស្មិំ លោកេ នរនារិយោ សុបិនំ បស្សន្តិ កល្យាណម្បិ បាបកម្បិ, ទិដ្ឋបុព្ពម្បិ អទិដ្ឋបុព្ពម្បិ, កតបុព្ពម្បិ អកតបុព្ពម្បិ, ខេមម្បិ សភយម្បិ, ទូរេបិ សន្តិកេបិ, ពហុវិធានិបិ អនេកវណ្ណសហស្សានិ ទិស្សន្តិ, កិញ្ចេតំ សុបិនំ នាម, កោ ចេតំ បស្សតី’’តិ? ‘‘និមិត្តមេតំ, មហារាជ, សុបិនំ នាម, យំ ចិត្តស្ស អាបាត [អាបាថ (សី. បី.)] មុបគច្ឆតិ. ឆយិមេ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សន្តិ, វាតិកោ សុបិនំ បស្សតិ, បិត្តិកោ សុបិនំ បស្សតិ, សេម្ហិកោ សុបិនំ បស្សតិ, ទេវតូបសំហារតោ សុបិនំ បស្សតិ, សមុទាចិណ្ណតោ សុបិនំ បស្សតិ, បុព្ពនិមិត្តតោ សុបិនំ បស្សតិ, តត្រ, មហារាជ, យំ បុព្ពនិមិត្តតោ សុបិនំ បស្សតិ, តំ យេវ សច្ចំ, អវសេសំ មិច្ឆា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ បុព្ពនិមិត្តតោ សុបិនំ បស្សតិ, កិំ តស្ស ចិត្តំ សយំ គន្ត្វា តំ និមិត្តំ វិចិនាតិ, តំ វា និមិត្តំ ចិត្តស្ស អាបាតមុបគច្ឆតិ, អញ្ញោ វា អាគន្ត្វា តស្ស អារោចេតី’’តិ? ‘‘ន, មហារាជ, តស្ស ចិត្តំ សយំ គន្ត្វា តំ និមិត្តំ វិចិនាតិ, នាបិ អញ្ញោ កោចិ អាគន្ត្វា តស្ស អារោចេតិ, អថ ខោ តំ យេវ និមិត្តំ ចិត្តស្ស អាបាតមុបគច្ឆតិ. យថា, មហារាជ, អាទាសោ ន សយំ កុហិញ្ចិ គន្ត្វា ឆាយំ វិចិនាតិ, នាបិ អញ្ញោ កោចិ ឆាយំ អានេត្វា អាទាសំ អារោបេតិ [អារោចេតិ (ក.)], អថ ខោ យតោ កុតោចិ ឆាយា អាគន្ត្វា អាទាសស្ស អាបាតមុបគច្ឆតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ន តស្ស ចិត្តំ សយំ គន្ត្វា តំ និមិត្តំ វិចិនាតិ, នាបិ អញ្ញោ កោចិ អាគន្ត្វា អារោចេតិ, អថ ខោ យតោ កុតោចិ និមិត្តំ អាគន្ត្វា ចិត្តស្ស អាបាតមុបគច្ឆតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ តំ ចិត្តំ សុបិនំ បស្សតិ, អបិ នុ តំ ចិត្តំ ជានាតិ ‘ឯវំ នាម វិបាកោ ភវិស្សតិ ខេមំ វា ភយំ វា’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, តំ ចិត្តំ ជានាតិ ‘ឯវំវិបាកោ ភវិស្សតិ ខេមំ វា ភយំ វា’តិ, និមិត្តេ បន ឧប្បន្នេ អញ្ញេសំ កថេតិ, តតោ តេ អត្ថំ កថេន្តី’’តិ.

‘‘ឥង្ឃ, ភន្តេ នាគសេន, ការណំ មេ ទស្សេហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, សរីរេ តិលកា បីឡកា ទទ្ទូនិ ឧដ្ឋហន្តិ លាភាយ វា អលាភាយ វា, យសាយ វា អយសាយ វា, និន្ទាយ វា បសំសាយ វា, សុខាយ វា ទុក្ខាយ វា, អបិ នុ តា, មហារាជ, បីឡកា ជានិត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ ‘ឥមំ នាម មយំ អត្ថំ និប្ផាទេស្សាមា’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យាទិសេ តា ឱកាសេ បីឡកា សម្ភវន្តិ, តត្ថ តា បីឡកា ទិស្វា នេមិត្តកា ព្យាករោន្តិ ‘ឯវំ នាម វិបាកោ ភវិស្សតី’’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យំ តំ ចិត្តំ សុបិនំ បស្សតិ, ន តំ ចិត្តំ ជានាតិ ‘ឯវំ នាម វិបាកោ ភវិស្សតិ ខេមំ វា ភយំ វា’តិ, និមិត្តេ បន ឧប្បន្នេ អញ្ញេសំ កថេតិ, តតោ តេ អត្ថំ កថេន្តី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ សុបិនំ បស្សតិ, សោ និទ្ទាយន្តោ, ឧទាហុ ជាគរន្តោ [ជគ្គន្តោ (សី. បី.)] បស្សតី’’តិ? ‘‘យោ សោ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សតិ, ន សោ និទ្ទាយន្តោ បស្សតិ, នាបិ ជាគរន្តោ បស្សតិ. អបិ ច ឱក្កន្តេ មិទ្ធេ អសម្បត្តេ ភវង្គេ ឯត្ថន្តរេ សុបិនំ បស្សតិ. មិទ្ធសមារូឡ្ហស្ស, មហារាជ, ចិត្តំ ភវង្គគតំ ហោតិ, ភវង្គគតំ ចិត្តំ នប្បវត្តតិ, អប្បវត្តំ ចិត្តំ សុខទុក្ខំ នប្បជានាតិ, អប្បដិវិជានន្តស្ស សុបិនោ ន ហោតិ, បវត្តមានេ ចិត្តេ សុបិនំ បស្សតិ.

‘‘យថា, មហារាជ, តិមិរេ អន្ធការេ អប្បភាសេ សុបរិសុទ្ធេបិ អាទាសេ ឆាយា ន ទិស្សតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, មិទ្ធសមារូឡ្ហេ ចិត្តេ ភវង្គគតេ តិដ្ឋមានេបិ សរីរេ ចិត្តំ អប្បវត្តំ ហោតិ, អប្បវត្តេ ចិត្តេ សុបិនំ ន បស្សតិ. យថា, មហារាជ, អាទាសោ, ឯវំ សរីរំ ទដ្ឋព្ពំ; យថា អន្ធការោ, ឯវំ មិទ្ធំ ទដ្ឋព្ពំ; យថា អាលោកោ, ឯវំ ចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, មហិកោត្ថដស្ស សូរិយស្ស បភា ន ទិស្សតិ សន្តា យេវ សូរិយរស្មិ អប្បវត្តា ហោតិ, អប្បវត្តាយ សូរិយរស្មិយា អាលោកោ ន ហោតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, មិទ្ធសមារូឡ្ហស្ស ចិត្តំ ភវង្គគតំ ហោតិ, ភវង្គគតំ ចិត្តំ នប្បវត្តតិ, អប្បវត្តេ ចិត្តេ សុបិនំ ន បស្សតិ. យថា, មហារាជ, សូរិយោ, ឯវំ សរីរំ ទដ្ឋព្ពំ; យថា មហិកោត្ថរណំ, ឯវំ មិទ្ធំ ទដ្ឋព្ពំ; យថា សូរិយរស្មិ, ឯវំ ចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ទ្វិន្នំ, មហារាជ, សន្តេបិ សរីរេ ចិត្តំ អប្បវត្តំ ហោតិ, មិទ្ធសមារូឡ្ហស្ស ភវង្គគតស្ស សន្តេបិ សរីរេ ចិត្តំ អប្បវត្តំ ហោតិ, និរោធសមាបន្នស្ស សន្តេបិ សរីរេ ចិត្តំ អប្បវត្តំ ហោតិ, ជាគរន្តស្ស, មហារាជ, ចិត្តំ លោលំ ហោតិ វិវដំ បាកដំ អនិពទ្ធំ, ឯវរូបស្ស ចិត្តេ និមិត្តំ អាបាតំ ន ឧបេតិ. យថា, មហារាជ, បុរិសំ វិវដំ បាកដំ អកិរិយំ អរហស្សំ រហស្សកាមា បរិវជ្ជេន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ជាគរន្តស្ស ទិព្ពោ អត្ថោ អាបាតំ ន ឧបេតិ, តស្មា ជាគរន្តោ សុបិនំ ន បស្សតិ. យថា វា បន, មហារាជ, ភិក្ខុំ ភិន្នាជីវំ អនាចារំ បាបមិត្តំ ទុស្សីលំ កុសីតំ ហីនវីរិយំ កុសលា ពោធិបក្ខិយា ធម្មា អាបាតំ ន ឧបេន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ជាគរន្តស្ស ទិព្ពោ អត្ថោ អាបាតំ ន ឧបេតិ, តស្មា ជាគរន្តោ សុបិនំ ន បស្សតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អត្ថិ មិទ្ធស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសាន’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, អត្ថិ មិទ្ធស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសាន’’ន្តិ. ‘‘កតមំ អាទិ, កតមំ មជ្ឈំ, កតមំ បរិយោសាន’’ន្តិ? ‘‘យោ, មហារាជ, កាយស្ស ឱនាហោ បរិយោនាហោ ទុព្ពល្យំ មន្ទតា អកម្មញ្ញតា កាយស្ស, អយំ មិទ្ធស្ស អាទិ; យោ, មហារាជ, កបិនិទ្ទាបរេតោ វោកិណ្ណកំ ជគ្គតិ [វោកិណ្ណតំ គច្ឆតិ (និស្យ)], ឥទំ មិទ្ធស្ស មជ្ឈំ; ភវង្គគតិ បរិយោសនំ. មជ្ឈូបគតោ, មហារាជ, កបិនិទ្ទាបរេតោ សុបិនំ បស្សតិ. យថា, មហារាជ, កោចិ យតចារី សមាហិតចិត្តោ ឋិតធម្មោ អចលពុទ្ធិ បហីនកោតូហលសទ្ទំ វនមជ្ឈោគាហិត្វា សុខុមំ អត្ថំ ចិន្តយតិ, ន ច សោ តត្ថ មិទ្ធំ ឱក្កមតិ, សោ តត្ថ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ សុខុមំ អត្ថំ បដិវិជ្ឈតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ជាគរោ ន មិទ្ធសមាបន្នោ, មជ្ឈូបគតោ កបិនិទ្ទាបរេតោ សុបិនំ បស្សតិ. យថា, មហារាជ, កោតូហលសទ្ទោ, ឯវំ ជាគរំ ទដ្ឋព្ពំ; យថា វិវិត្តំ វនំ, ឯវំ កបិនិទ្ទាបរេតោ ទដ្ឋព្ពោ; យថា សោ កោតូហលសទ្ទំ ឱហាយ មិទ្ធំ វិវជ្ជេត្វា មជ្ឈត្តភូតោ សុខុមំ អត្ថំ បដិវិជ្ឈតិ, ឯវំ ជាគរោ ន មិទ្ធសមាបន្នោ កបិនិទ្ទាបរេតោ សុបិនំ បស្សតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

សុបិនបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. អកាលមរណបញ្ហោ

៦. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យេ តេ សត្តា មរន្តិ, សព្ពេ តេ កាលេ យេវ មរន្តិ, ឧទាហុ អកាលេបិ មរន្តី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, កាលេបិ មរណំ, អត្ថិ អកាលេបិ មរណ’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេ កាលេ មរន្តិ, កេ អកាលេ មរន្តី’’តិ? ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពា បន, មហារាជ, តយា អម្ពរុក្ខា វា ជម្ពុរុក្ខា វា, អញ្ញស្មា វា បន ផលរុក្ខា ផលានិ បតន្តានិ អាមានិ ច បក្កានិ ចា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យានិ តានិ, មហារាជ, ផលានិ រុក្ខតោ បតន្តិ, សព្ពានិ តានិ កាលេ យេវ បតន្តិ, ឧទាហុ អកាលេបី’’តិ? ‘‘យានិ តានិ, ភន្តេ នាគសេន, ផលានិ បរិបក្កានិ វិលីនានិ បតន្តិ, សព្ពានិ តានិ កាលេ បតន្តិ. យានិ បន តានិ អវសេសានិ ផលានិ តេសុ កានិចិ កិមិវិទ្ធានិ បតន្តិ, កានិចិ លគុឡហតានិ [សកុណបហតា (ស្យា.), លកុដហតានិ (សី. បី. ក.)] បតន្តិ, កានិចិ វាតប្បហតានិ បតន្តិ, កានិចិ អន្តោបូតិកានិ ហុត្វា បតន្តិ, សព្ពានិ តានិ អកាលេ បតន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជរាវេគហតា មរន្តិ, តេ យេវ កាលេ មរន្តិ, អវសេសា កេចិ កម្មប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, កេចិ គតិប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, កេចិ កិរិយប្បដិពាឡ្ហា មរន្តី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យេ តេ កម្មប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, យេបិ តេ គតិប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, យេបិ តេ កិរិយប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, យេបិ តេ ជរាវេគប្បដិពាឡ្ហា មរន្តិ, សព្ពេ តេ កាលេ យេវ មរន្តិ, យោបិ មាតុកុច្ឆិគតោ មរតិ, សោ តស្ស កាលោ, កាលេ យេវ សោ មរតិ. យោបិ វិជាតឃរេ មរតិ, សោ តស្ស កាលោ, សោបិ កាលេ យេវ មរតិ. យោបិ មាសិកោ មរតិ…បេ… យោបិ វស្សសតិកោ មរតិ, សោ តស្ស កាលោ, កាលេ យេវ សោ មរតិ, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, អកាលេ មរណំ នាម ន ហោតិ, យេ កេចិ មរន្តិ, សព្ពេ តេ កាលេ យេវ មរន្តី’’តិ.

‘‘សត្តិមេ, មហារាជ, វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរន្តិ. កតមេ សត្ត? ជិឃច្ឆិតោ, មហារាជ, ភោជនំ អលភមានោ ឧបហតព្ភន្តរោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, បិបាសិតោ, មហារាជ, បានីយំ អលភមានោ បរិសុក្ខហទយោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, អហិនា ទដ្ឋោ, មហារាជ, វិសវេគាភិហតោ តិកិច្ឆកំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, វិសមាសិតោ, មហារាជ, ឌយ្ហន្តេសុ អង្គបច្ចង្គេសុ អគទំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, អគ្គិគតោ, មហារាជ, ឈាយមានោ និព្ពាបនំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, ឧទកគតោ, មហារាជ, បតិដ្ឋំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, សត្តិហតោ, មហារាជ, អាពាធិកោ ភិសក្កំ អលភមានោ វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរតិ, ឥមេ ខោ, មហារាជ, សត្ត វិជ្ជមានេបិ ឧត្តរិំ អាយុស្មិំ អកាលេ មរន្តិ. តត្រាបាហំ, មហារាជ, ឯកំសេន វទាមិ.

‘‘អដ្ឋវិធេន, មហារាជ, សត្តានំ កាលង្កិរិយា ហោតិ, វាតសមុដ្ឋានេន បិត្តសមុដ្ឋានេន សេម្ហសមុដ្ឋានេន សន្និបាតិកេន ឧតុវិបរិណាមេន វិសមបរិហារេន ឱបក្កមិកេន កម្មវិបាកេន, មហារាជ, សត្តានំ កាលង្កិរិយា ហោតិ. តត្រ, មហារាជ, យទិទំ កម្មវិបាកេន កាលង្កិរិយា, សា យេវ តត្ថ សាមយិកា [សាមាយិកា (ក.)] កាលង្កិរិយា, អវសេសា អសាមយិកា កាលង្កិរិយាតិ. ភវតិ ច –

‘‘‘ជិឃច្ឆាយ បិបាសាយ, អហិទដ្ឋា [អហិទដ្ឋោ (សី.), អហិនា ទដ្ឋោ (បី.)] វិសេន ច;

អគ្គិឧទកសត្តីហិ, អកាលេ តត្ថ មីយតិ;

វាតបិត្តេន សេម្ហេន, សន្និបាតេនុតូហិ ច;

វិសមោបក្កមកម្មេហិ, អកាលេ តត្ថ មីយតី’តិ.

‘‘កេចិ, មហារាជ, សត្តា បុព្ពេ កតេន តេន តេន អកុសលកម្មវិបាកេន មរន្តិ. ឥធ, មហារាជ, យោ បុព្ពេ បរេ ជិឃច្ឆាយ មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ជិឃច្ឆាយ បរិបីឡិតោ ឆាតោ បរិកិលន្តោ សុក្ខមិលាតហទយោ ពុភុក្ខិតោ [សុក្ខិតោ (សី. បី. ក.)] វិសុក្ខិតោ ឈាយន្តោ អព្ភន្តរំ បរិឌយ្ហន្តោ ជិឃច្ឆាយ យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ បិបាសាយ មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ បេតោ ហុត្វា និជ្ឈាមតណ្ហិកោ សមានោ លូខោ កិសោ បរិសុក្ខិតហទយោ បិបាសាយ យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ អហិនា ឌំសាបេត្វា មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ អជគរមុខេនេវ អជគរមុខំ កណ្ហសប្បមុខេនេវ កណ្ហសប្បមុខំ បរិវត្តិត្វា តេហិ ខាយិតខាយិតោ អហីហិ ទដ្ឋោ យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ វិសំ ទត្វា មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ឌយ្ហន្តេហិ អង្គបច្ចង្គេហិ ភិជ្ជមានេន សរីរេន កុណបគន្ធំ វាយន្តោ វិសេនេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ អគ្គិនា មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ អង្គារបព្ពតេនេវ អង្គារបព្ពតំ យមវិសយេនេវ យមវិសយំ បរិវត្តិត្វា ទឌ្ឍវិទឌ្ឍគត្តោ អគ្គិនា យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មលល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ ឧទកេន មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ហតវិលុត្តភគ្គទុព្ពលគត្តោ ខុព្ភិតចិត្តោ [ខុភិតចិត្តោ (សី. បី.)] ឧទកេនេវ [ឧទកេ យេវ (ពហូសុ)] មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ.

‘‘យោ បុព្ពេ បរេ សត្តិយា មារេតិ, សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ឆិន្នភិន្នកោដ្ដិតវិកោដ្ដិតោ សត្តិមុខសមាហតោ សត្តិយា យេវ មរតិ ទហរោបិ មជ្ឈិមោបិ មហល្លកោបិ, ឥទម្បិ តស្ស សាមយិកមរណំ’’.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ យំ វទេតិ, ឥង្ឃ មេ ត្វំ តត្ថ ការណំ អតិទិសាតិ’’. ‘‘យថា, មហារាជ, មហតិមហាអគ្គិក្ខន្ធោ អាទិន្នតិណកដ្ឋសាខាបលាសោ បរិយាទិន្នភក្ខោ ឧបាទានសង្ខយា និព្ពាយតិ, សោ អគ្គិ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ សមយេ និព្ពុតោ នាមា’តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ពហូនិ ទិវសសហស្សានិ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘សមយេ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, មហតិមហាអគ្គិក្ខន្ធោ អាទិន្នតិណកដ្ឋសាខាបលាសោ អស្ស, តំ អបរិយាទិន្នេ យេវ តិណកដ្ឋសាខាបលាសេ មហតិមហាមេឃោ អភិប្បវស្សិត្វា និព្ពាបេយ្យ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, មហាអគ្គិក្ខន្ធោ សមយេ និព្ពុតោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន សោ, មហារាជ, បច្ឆិមោ អគ្គិក្ខន្ធោ បុរិមកេន អគ្គិក្ខន្ធេន សមសមគតិកោ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, មេឃេន បដិបីឡិតោ សោ អគ្គិក្ខន្ធោ អសមយេ និព្ពុតោ’’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា បិត្តសមុដ្ឋានេន វា សេម្ហសមុដ្ឋានេន វា សន្និបាតិកេន វា ឧតុបរិណាមជេន វា វិសមបរិហារជេន វា ឱបក្កមិកេន វា ជិឃច្ឆាយ វា បិបាសាយ វា សប្បទដ្ឋេន វា វិសមាសិតេន វា អគ្គិនា វា ឧទកេន វា សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, គគនេ មហតិមហាវលាហកោ ឧដ្ឋហិត្វា និន្នញ្ច ថលញ្ច បរិបូរយន្តោ អភិវស្សតិ, សោ វុច្ចតិ ‘មេឃោ អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ វស្សតី’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ចិរំ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘សមយេ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, គគនេ មហតិមហាវលាហកោ ឧដ្ឋហិត្វា អន្តរាយេវ មហតា វាតេន អព្ភត្ថំ គច្ឆេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, មហាវលាហកោ សមយេ វិគតោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន សោ, មហារាជ, បច្ឆិមោ វលាហកោ បុរិមេន វលាហកេន សមសមគតិកោ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, វាតេន បដិបីឡិតោ សោ វលាហកោ អសមយប្បត្តោ យេវ វិគតោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ពលវា អាសីវិសោ កុបិតោ កិញ្ចិទេវ បុរិសំ ឌំសេយ្យ, តស្ស តំ វិសំ អនីតិកំ អនុបទ្ទវំ មរណំ បាបេយ្យ, តំ វិសំ វុច្ចតិ ‘អនីតិកមនុបទ្ទវំ កោដិគត’ន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ចិរំ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ ជីវិតកោដិគតោ សាមយិកំ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ពលវតា អាសីវិសេន ទដ្ឋស្ស អន្តរាយេវ អាហិតុណ្ឌិកោ អគទំ ទត្វា អវិសំ ករេយ្យ, អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, វិសំ សមយេ វិគតំ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន តំ, មហារាជ, បច្ឆិមំ វិសំ បុរិមកេន វិសេន សមសមគតិកំ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, អគទេន បដិបីឡិតំ វិសំ អកោដិគតំ យេវ វិគត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឥស្សាសោ សរំ បាតេយ្យ, សចេ សោ សរោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គច្ឆតិ, សោ សរោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គតោ នាមា’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ចិរំ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ សមយេ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឥស្សាសោ សរំ បាតេយ្យ, តស្ស តំ សរំ តស្មិំ យេវ ខណេ កោចិ គណ្ហេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, សរោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គតោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន សោ, មហារាជ, បច្ឆិមោ សរោ បុរិមកេន សរេន សមសមគតិកោ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, គហណេន តស្ស សរស្ស គមនំ ឧបច្ឆិន្ន’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, យោ កោចិ លោហមយំ ភាជនំ អាកោដេយ្យ, តស្ស អាកោដនេន សទ្ទោ និព្ពត្តិត្វា យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គច្ឆតិ, សោ សទ្ទោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គតោ នាមា’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ពហូនិ ទិវសសហស្សានិ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ សមយេ មរណមុបាគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, យោ កោចិ លោហមយំ ភាជនំ អាកោដេយ្យ, តស្ស អាកោដនេន សទ្ទោ និព្ពត្តេយ្យ, និព្ពត្តេ សទ្ទេ អទូរគតេ កោចិ អាមសេយ្យ, សហ អាមសនេន សទ្ទោ និរុជ្ឈេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, សទ្ទោ យថាគតិគមនបថមត្ថកំ គតោ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន, មហារាជ, បច្ឆិមោ សទ្ទោ បុរិមកេន សទ្ទេន សមសមគតិកោ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, អាមសនេន សោ សទ្ទោ ឧបរតោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ មហារាជ ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ខេត្តេ សុវិរូឡ្ហំ ធញ្ញពីជំ សម្មា បវត្តមានេន វស្សេន ឱតតវិតតអាកិណ្ណពហុផលំ ហុត្វា [ឧដ្ឋិតអាកិណ្ណពហុផលំ ភវិត្វា (ស្យា.)] សស្សុដ្ឋានសមយំ បាបុណាតិ, តំ ធញ្ញំ វុច្ចតិ ‘អនីតិកមនុបទ្ទវំ សមយសម្បត្តំ នាម ហោតី’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ ពហូនិ ទិវសសហស្សានិ ជីវិត្វា ជរាជិណ្ណោ អាយុក្ខយា អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ មរតិ, សោ វុច្ចតិ ‘អនីតិកោ អនុបទ្ទវោ សមយេ មរណមុបគតោ’តិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ខេត្តេ សុវិរូឡ្ហំ ធញ្ញពីជំ ឧទកេន វិកលំ មរេយ្យ, អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, ធញ្ញំ អសមយសម្បត្តំ នាម ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន តំ, មហារាជ, បច្ឆិមំ ធញ្ញំ បុរិមកេន ធញ្ញេន សមសមគតិកំ នាហោសី’’តិ? ‘‘អាគន្តុកេន, ភន្តេ, ឧណ្ហេន បដិបីឡិតំ តំ ធញ្ញំ មត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘សម្បន្នតរុណសស្សំ កិមយោ ឧដ្ឋហិត្វា សមូលំ នាសេន្តី’’’តិ? ‘‘សុតបុព្ពញ្ចេវ តំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ ទិដ្ឋបុព្ពញ្ចា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ តំ, មហារាជ, សស្សំ កាលេ នដ្ឋំ, ឧទាហុ អកាលេ នដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘អកាលេ, ភន្តេ, យទិ ខោ តំ, ភន្តេ, សស្សំ កិមយោ ន ខាទេយ្យុំ, សស្សុទ្ធរណសមយំ បាបុណេយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ បន, មហារាជ, អាគន្តុកេន ឧបឃាតេន សស្សំ វិនស្សតិ, និរុបឃាតំ សស្សំ សស្សុទ្ធរណសមយំ បាបុណាតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា…បេ… សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា មរតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថីតិ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘សម្បន្នេ សស្សេ ផលភារនមិតេ មញ្ចរិតបត្តេ ករកវស្សំ នាម វស្សជាតិ និបតិត្វា វិនាសេតិ អផលំ ករោតី’តិ? ‘‘សុតបុព្ពញ្ចេវ តំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ ទិដ្ឋបុព្ពញ្ចា’’តិ. ‘‘អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, សស្សំ កាលេ នដ្ឋំ, ឧទាហុ អកាលេ នដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘អកាលេ, ភន្តេ, យទិ ខោ តំ, ភន្តេ, សស្សំ ករកវស្សំ ន វស្សេយ្យ សស្សុទ្ធរណសមយំ បាបុណេយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ បន, មហារាជ, អាគន្តុកេន ឧបឃាតេន សស្សំ វិនស្សតិ, និរុបឃាតំ សស្សំ សស្សុទ្ធរណសមយំ បាបុណាតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ កោចិ អកាលេ មរតិ, សោ អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ វាតសមុដ្ឋានេន វា បិត្តសមុដ្ឋានេន វា សេម្ហសមុដ្ឋានេន វា សន្និបាតិកេន វា ឧតុបរិណាមជេន វា វិសមបរិហារជេន វា ឱបក្កមិកេន វា ជិឃច្ឆាយ វា បិបាសាយ វា សប្បទដ្ឋេន វា វិសមាសិតេន វា អគ្គិនា វា ឧទកេន វា សត្តិវេគប្បដិបីឡិតោ វា អកាលេ មរតិ. យទិ បន អាគន្តុកេន រោគេន បដិបីឡិតោ ន ភវេយ្យ, សមយេវ មរណំ បាបុណេយ្យ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អកាលេ មរណំ អត្ថី’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ ភន្តេ នាគសេន, សុទស្សិតំ ការណំ, សុទស្សិតំ ឱបម្មំ អកាលេ មរណស្ស បរិទីបនាយ, ‘អត្ថិ អកាលេ មរណ’ន្តិ ឧត្តានីកតំ បាកដំ កតំ វិភូតំ កតំ, អចិត្តវិក្ខិត្តកោបិ, ភន្តេ នាគសេន, មនុជោ ឯកមេកេនបិ តាវ ឱបម្មេន និដ្ឋំ គច្ឆេយ្យ ‘អត្ថិ អកាលេ មរណ’ន្តិ, កិំ បន មនុជោ សចេតនោ? បឋមោបម្មេនេវាហំ, ភន្តេ, សញ្ញត្តោ ‘អត្ថិ អកាលេ មរណ’ន្តិ, អបិ ច អបរាបរំ និព្ពាហនំ សោតុកាមោ ន សម្បដិច្ឆិ’’ន្តិ.

អកាលមរណបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. ចេតិយបាដិហារិយបញ្ហោ

៧. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេសំ បរិនិព្ពុតានំ ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតិ, ឧទាហុ ឯកច្ចានំ យេវ ហោតី’’តិ? ‘‘ឯកច្ចានំ, មហារាជ, ហោតិ, ឯកច្ចានំ ន ហោតី’’តិ. ‘‘កតមេសំ, ភន្តេ, ហោតិ, កតមេសំ ន ហោតី’’តិ? ‘‘តិណ្ណន្នំ, មហារាជ, អញ្ញតរស្ស អធិដ្ឋានា បរិនិព្ពុតស្ស ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតិ. កតមេសំ តិណ្ណន្នំ? ឥធ, មហារាជ, អរហា ទេវមនុស្សានំ អនុកម្បាយ តិដ្ឋន្តោវ អធិដ្ឋាតិ ‘ឯវំនាម ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតូ’តិ, តស្ស អធិដ្ឋានវសេន ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតិ, ឯវំ អរហតោ អធិដ្ឋានវសេន បរិនិព្ពុតស្ស ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ទេវតា មនុស្សានំ អនុកម្បាយ បរិនិព្ពុតស្ស ចេតិយេ បាដិហីរំ ទស្សេន្តិ ‘ឥមិនា បាដិហីរេន សទ្ធម្មោ និច្ចសម្បគ្គហិតោ ភវិស្សតិ, មនុស្សា ច បសន្នា កុសលេន អភិវឌ្ឍិស្សន្តី’តិ, ឯវំ ទេវតានំ អធិដ្ឋានវសេន បរិនិព្ពុតស្ស ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ឥត្ថី វា បុរិសោ វា សទ្ធោ បសន្នោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី ពុទ្ធិសម្បន្នោ យោនិសោ ចិន្តយិត្វា គន្ធំ វា មាលំ វា ទុស្សំ វា អញ្ញតរំ វា កិញ្ចិ អធិដ្ឋហិត្វា ចេតិយេ ឧក្ខិបតិ ‘ឯវំនាម ហោតូ’តិ, តស្សបិ អធិដ្ឋានវសេន បរិនិព្ពុតស្ស ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតិ, ឯវំ មនុស្សានំ អធិដ្ឋានវសេន បរិនិព្ពុតស្ស ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតិ.

‘‘ឥមេសំ ខោ, មហារាជ, តិណ្ណន្នំ អញ្ញតរស្ស អធិដ្ឋានវសេន បរិនិព្ពុតស្ស ចេតិយេ បាដិហីរំ ហោតិ.

‘‘យទិ, មហារាជ, តេសំ អធិដ្ឋានំ ន ហោតិ, ខីណាសវស្សបិ ឆឡភិញ្ញស្ស ចេតោវសិប្បត្តស្ស ចេតិយេ បាដិហីរំ ន ហោតិ, អសតិបិ, មហារាជ, បាដិហីរេ ចរិតំ ទិស្វា សុបរិសុទ្ធំ ឱកប្បេតព្ពំ និដ្ឋំ គន្តព្ពំ សទ្ទហិតព្ពំ ‘សុបរិនិព្ពុតោ អយំ ពុទ្ធបុត្តោ’’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

ចេតិយបាដិហារិយបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. ធម្មាភិសមយបញ្ហោ

៨. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យេ តេ សម្មា បដិបជ្ជន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ យេវ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, ឧទាហុ កស្សចិ ន ហោតី’’តិ? ‘‘កស្សចិ, មហារាជ, ហោតិ, កស្សចិ ន ហោតី’’តិ. ‘‘កស្ស ភន្តេ ហោតិ, កស្ស ន ហោតី’’តិ? ‘‘តិរច្ឆានគតស្ស, មហារាជ, សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ, បេត្តិវិសយូបបន្នស្ស…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស…បេ… កុហកស្ស…បេ… មាតុឃាតកស្ស…បេ… បិតុឃាតកស្ស…បេ… អរហន្តឃាតកស្ស…បេ… សង្ឃភេទកស្ស…បេ… លោហិតុប្បាទកស្ស…បេ… ថេយ្យសំវាសកស្ស…បេ… តិត្ថិយបក្កន្តស្ស…បេ… ភិក្ខុនិទូសកស្ស…បេ… តេរសន្នំ គរុកាបត្តីនំ អញ្ញតរំ អាបជ្ជិត្វា អវុដ្ឋិតស្ស…បេ… បណ្ឌកស្ស…បេ… ឧភតោព្យញ្ជនកស្ស សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ…បេ… យោបិ មនុស្សទហរកោ ឩនកសត្តវស្សិកោ, តស្ស សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ. ឥមេសំ ខោ, មហារាជ, សោឡសន្នំ បុគ្គលានំ សុប្បដិបន្នានម្បិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យេ តេ បន្នរស បុគ្គលា វិរុទ្ធា យេវ, តេសំ ធម្មាភិសមយោ ហោតុ វា មា វា ហោតុ, អថ កេន ការណេន មនុស្សទហរកស្ស ឩនកសត្តវស្សិកស្ស សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ? ឯត្ថ តាវ បញ្ហោ ភវតិ ‘ននុ នាម ទហរកស្ស ន រាគោ ហោតិ, ន ទោសោ ហោតិ, ន មោហោ ហោតិ, ន មានោ ហោតិ, ន មិច្ឆាទិដ្ឋិ ហោតិ, ន អរតិ ហោតិ, ន កាមវិតក្កោ ហោតិ, អមិស្សិតោ កិលេសេហិ, សោ នាម ទហរកោ យុត្តោ ច បត្តោ ច អរហតិ ច ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកបដិវេធេន បដិវិជ្ឈិតុ’’’ន្តិ.

‘‘តញ្ញេវេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេនាហំ ការណេន ភណាមិ ‘ឩនកសត្តវស្សិកស្ស សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតី’តិ. យទិ, មហារាជ, ឩនកសត្តវស្សិកោ រជនីយេ រជ្ជេយ្យ, ទុស្សនីយេ ទុស្សេយ្យ, មោហនីយេ មុយ្ហេយ្យ, មទនីយេ មជ្ជេយ្យ, ទិដ្ឋិំ វិជានេយ្យ, រតិញ្ច អរតិញ្ច វិជានេយ្យ, កុសលាកុសលំ វិតក្កេយ្យ, ភវេយ្យ តស្ស ធម្មាភិសមយោ, អបិ ច, មហារាជ, ឩនកសត្តវស្សិកស្ស ចិត្តំ អពលំ ទុព្ពលំ បរិត្តំ អប្បំ ថោកំ មន្ទំ អវិភូតំ, អសង្ខតា និព្ពានធាតុ គរុកា ភារិកា វិបុលា មហតី. ឩនកសត្តវស្សិកោ, មហារាជ, តេន ទុព្ពលេន ចិត្តេន បរិត្តកេន មន្ទេន អវិភូតេន ន សក្កោតិ គរុកំ ភារិកំ វិបុលំ មហតិំ អសង្ខតំ និព្ពានធាតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ.

‘‘យថា, មហារាជ, សិនេរុបព្ពតរាជា គរុកោ ភារិកោ វិបុលោ មហន្តោ, អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, បុរិសោ អត្តនោ បាកតិកេន ថាមពលវីរិយេន សក្កុណេយ្យ សិនេរុបព្ពតរាជានំ ឧទ្ធរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេន មហារាជា’’តិ? ‘‘ទុព្ពលត្តា, ភន្តេ, បុរិសស្ស, មហន្តត្តា សិនេរុបព្ពតរាជស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឩនកសត្តវស្សិកស្ស ចិត្តំ អពលំ ទុព្ពលំ បរិត្តំ អប្បំ ថោកំ មន្ទំ អវិភូតំ, អសង្ខតា និព្ពានធាតុ គរុកា ភារិកា វិបុលា មហតី. ឩនកសត្តវស្សិកោ តេន ទុព្ពលេន ចិត្តេន បរិត្តេន មន្ទេន អវិភូតេន ន សក្កោតិ គរុកំ ភារិកំ វិបុលំ មហតិំ អសង្ខតំ និព្ពានធាតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ, តេន ការណេន ឩនកសត្តវស្សិកស្ស សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, អយំ មហាបថវី ទីឃា អាយតា បុថុលា វិត្ថតា វិសាលា វិត្ថិណ្ណា វិបុលា មហន្តា, អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, មហាបថវិំ សក្កា បរិត្តកេន ឧទកពិន្ទុកេន តេមេត្វា ឧទកចិក្ខល្លំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេន, មហារាជា’’តិ? ‘‘បរិត្តត្តា, ភន្តេ, ឧទកពិន្ទុស្ស, មហន្តត្តា មហាបថវិយា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឩនកសត្តវស្សិកស្ស ចិត្តំ អពលំ ទុព្ពលំ បរិត្តំ អប្បំ ថោកំ មន្ទំ អវិភូតំ, អសង្ខតា និព្ពានធាតុ ទីឃា អាយតា បុថុលា វិត្ថតា វិសាលា វិត្ថិណ្ណា វិបុលា មហន្តា. ឩនកសត្តវស្សិកោ តេន ទុព្ពលេន ចិត្តេន បរិត្តកេន មន្ទេន អវិភូតេន ន សក្កោតិ មហតិំ អសង្ខតំ និព្ពានធាតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ, តេន ការណេន ឩនកសត្តវស្សិកស្ស សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, អពលទុព្ពលបរិត្តអប្បថោកមន្ទគ្គិ ភវេយ្យ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តាវតកេន មន្ទេន អគ្គិនា សក្កា សទេវកេ លោកេ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកំ ទស្សេតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេន មហារាជា’’តិ? ‘‘មន្ទត្តា, ភន្តេ, អគ្គិស្ស, លោកស្ស មហន្តត្តា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឩនកសត្តវស្សិកស្ស ចិត្តំ អពលំ ទុព្ពលំ បរិត្តំ អប្បំ ថោកំ មន្ទំ អវិភូតំ, មហតា ច អវិជ្ជន្ធការេន បិហិតំ. តស្មា ទុក្ករំ ញាណាលោកំ ទស្សយិតុំ, តេន ការណេន ឩនកសត្តវស្សិកស្ស សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, អាតុរោ កិសោ អណុបរិមិតកាយោ សាលកកិមិ ហត្ថិនាគំ តិធា បភិន្នំ នវាយតំ តិវិត្ថតំ ទសបរិណាហំ អដ្ឋរតនិកំ សកដ្ឋានមុបគតំ ទិស្វា គិលិតុំ បរិកឌ្ឍេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, សាលកកិមិ សក្កុណេយ្យ តំ ហត្ថិនាគំ គិលិតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេន, មហារាជា’’តិ? ‘‘បរិត្តត្តា, ភន្តេ, សាលកកិមិស្ស, មហន្តត្តា ហត្ថិនាគស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឩនកសត្តវស្សិកស្ស ចិត្តំ អពលំ ទុព្ពលំ បរិត្តំ អប្បំ ថោកំ មន្ទំ អវិភូតំ, មហតី អសង្ខតា និព្ពានធាតុ. សោ តេន ទុព្ពលេន ចិត្តេន បរិត្តកេន មន្ទេន អវិភូតេន ន សក្កោតិ មហតិំ អសង្ខតំ និព្ពានធាតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ, តេន ការណេន ឩនកសត្តវស្សិកស្ស សុប្បដិបន្នស្សាបិ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

ធម្មាភិសមយបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. ឯកន្តសុខនិព្ពានបញ្ហោ

៩. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំ ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ, ឧទាហុ ទុក្ខេន មិស្ស’’ន្តិ? ‘‘ឯកន្តសុខំ, មហារាជ, និព្ពានំ, ទុក្ខេន អមិស្ស’’ន្តិ.

‘‘ន មយំ តំ, ភន្តេ នាគសេន, វចនំ សទ្ទហាម ‘ឯកន្តសុខំ និព្ពាន’ន្តិ, ឯវមេត្ថ មយំ, ភន្តេ នាគសេន, បច្ចេម ‘និព្ពានំ ទុក្ខេន មិស្ស’ន្តិ, ការណញ្ចេត្ថ ឧបលភាម ‘និព្ពានំ ទុក្ខេន មិស្ស’ន្តិ. កតមំ ឯត្ថ ការណំ? យេ តេ, ភន្តេ នាគសេន, និព្ពានំ បរិយេសន្តិ, តេសំ ទិស្សតិ កាយស្ស ច ចិត្តស្ស ច អាតាបោ បរិតាបោ ឋានចង្កមនិសជ្ជាសយនាហារបរិគ្គហោ មិទ្ធស្ស ច ឧបរោធោ អាយតនានញ្ច បដិបីឡនំ ធនធញ្ញបិយញាតិមិត្តប្បជហនំ. យេ កេចិ លោកេ សុខិតា សុខសមប្បិតា, តេ សព្ពេបិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ អាយតនេ រមេន្តិ ព្រូហេន្តិ, មនាបិកមនាបិកពហុវិធសុភនិមិត្តេន រូបេន ចក្ខុំ រមេន្តិ ព្រូហេន្តិ, មនាបិកមនាបិកគីតវាទិតពហុវិធសុភនិមិត្តេន សទ្ទេន សោតំ រមេន្តិ ព្រូហេន្តិ, មនាបិកមនាបិកបុប្ផផលបត្តតចមូលសារពហុវិធសុភនិមិត្តេន គន្ធេន ឃានំ រមេន្តិ ព្រូហេន្តិ, មនាបិកមនាបិកខជ្ជភោជ្ជលេយ្យបេយ្យសាយនីយពហុវិធសុភនិមិត្តេន រសេន ជិវ្ហំ រមេន្តិ ព្រុហេន្តិ, មនាបិកមនាបិកសណ្ហសុខុមមុទុមទ្ទវពហុវិធសុភនិមិត្តេន ផស្សេន កាយំ រមេន្តិ ព្រូហេន្តិ, មនាបិកមនាបិកកល្យាណបាបកសុភាសុភពហុវិធវិតក្កមនសិការេន មនំ រមេន្តិ ព្រូហេន្តិ. តុម្ហេ តំ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយមនោព្រូហនំ ហនថ ឧបហនថ, ឆិន្ទថ ឧបច្ឆិន្ទថ, រុន្ធថ ឧបរុន្ធថ. តេន កាយោបិ បរិតបតិ, ចិត្តម្បិ បរិតបតិ, កាយេ បរិតត្តេ កាយិកទុក្ខវេទនំ វេទិយតិ, ចិត្តេ បរិតត្តេ ចេតសិកទុក្ខវេទនំ វេទយតិ. ននុ មាគណ្ឌិយោបិ [មាគន្ទិយោបិ (សី. បី.)] បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ គរហមានោ ឯវមាហ ‘ភូនហុ [ភូតហច្ចោ (បី.), ភូនហច្ចោ (ក.)] សមណោ គោតមោ’តិ. ឥទមេត្ថ ការណំ, យេនាហំ ការណេន ព្រូមិ ‘និព្ពានំ ទុក្ខេន មិស្ស’’’ន្តិ.

‘‘ន ហិ, មហារាជ, និព្ពានំ ទុក្ខេន មិស្សំ, ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ. យំ បន ត្វំ, មហារាជ, ព្រូសិ ‘និព្ពានំ ទុក្ខ’ន្តិ, នេតំ ទុក្ខំ និព្ពានំ នាម, និព្ពានស្ស បន សច្ឆិកិរិយាយ បុព្ពភាគោ ឯសោ, និព្ពានបរិយេសនំ ឯតំ, ឯកន្តសុខំ យេវ, មហារាជ, និព្ពានំ, ន ទុក្ខេន មិស្សំ. ឯត្ថ ការណំ វទាមិ. អត្ថិ, មហារាជ, រាជូនំ រជ្ជសុខំ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អត្ថិ រាជូនំ រជ្ជសុខ’’ន្តិ. ‘‘អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, រជ្ជសុខំ ទុក្ខេន មិស្ស’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន តេ, មហារាជ, រាជានោ បច្ចន្តេ កុបិតេ តេសំ បច្ចន្តនិស្សិតានំ បដិសេធាយ អមច្ចេហិ បរិណាយកេហិ ភដេហិ ពលត្ថេហិ បរិវុតា បវាសំ គន្ត្វា ឌំសមកសវាតាតបបដិបីឡិតា សមវិសមេ បរិធាវន្តិ, មហាយុទ្ធញ្ច ករោន្តិ, ជីវិតសំសយញ្ច បាបុណន្តី’’តិ? ‘‘នេតំ, ភន្តេ នាគសេន, រជ្ជសុខំ នាម, រជ្ជសុខស្ស បរិយេសនាយ បុព្ពភាគោ ឯសោ, ទុក្ខេន, ភន្តេ នាគសេន, រាជានោ រជ្ជំ បរិយេសិត្វា រជ្ជសុខំ អនុភវន្តិ, ឯវំ, ភន្តេ នាគសេន, រជ្ជសុខំ ទុក្ខេន អមិស្សំ, អញ្ញំ តំ រជ្ជសុខំ, អញ្ញំ ទុក្ខ’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ, ន ទុក្ខេន មិស្សំ. យេ បន តំ និព្ពានំ បរិយេសន្តិ, តេ កាយញ្ច ចិត្តញ្ច អាតាបេត្វា ឋានចង្កមនិសជ្ជាសយនាហារំ បរិគ្គហេត្វា មិទ្ធំ ឧបរុន្ធិត្វា អាយតនានិ បដិបីឡេត្វា កាយញ្ច ជីវិតញ្ច បរិច្ចជិត្វា ទុក្ខេន និព្ពានំ បរិយេសិត្វា ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ អនុភវន្តិ, និហតបច្ចាមិត្តា វិយ រាជានោ រជ្ជសុខំ. ឯវំ, មហារាជ, ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ, ន ទុក្ខេន មិស្សំ, អញ្ញំ និព្ពានំ, អញ្ញំ ទុក្ខន្តិ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ, ន ទុក្ខេន មិស្សំ, អញ្ញំ ទុក្ខំ, អញ្ញំ និព្ពានន្តិ. អត្ថិ, មហារាជ, អាចរិយានំ សិប្បវន្តានំ សិប្បសុខំ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អត្ថិ អាចរិយានំ សិប្បវន្តានំ សិប្បសុខ’’ន្តិ. ‘‘អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, សិប្បសុខំ ទុក្ខេន មិស្ស’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន តេ, មហារាជ, អាចរិយា [ឥទំ បទំ សី. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] អាចរិយានំ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានេន ឧទកាហរណឃរសម្មជ្ជនទន្តកដ្ឋមុខោទកានុប្បទានេន ឧច្ឆិដ្ឋបដិគ្គហណឧច្ឆាទននហាបនបាទបរិកម្មេន សកចិត្តំ និក្ខិបិត្វា បរចិត្តានុវត្តនេន ទុក្ខសេយ្យាយ វិសមភោជនេន កាយំ អាតាបេន្តី’’តិ? ‘‘នេតំ, ភន្តេ នាគសេន, សិប្បសុខំ នាម, សិប្បបរិយេសនាយ បុព្ពភាគោ ឯសោ, ទុក្ខេន, ភន្តេ នាគសេន, អាចរិយា សិប្បំ បរិយេសិត្វា សិប្បសុខំ អនុភវន្តិ, ឯវំ, ភន្តេ នាគសេន, សិប្បសុខំ ទុក្ខេន អមិស្សំ, អញ្ញំ តំ សិប្បសុខំ, អញ្ញំ ទុក្ខ’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ, ន ទុក្ខេន មិស្សំ. យេ បន តំ និព្ពានំ បរិយេសន្តិ, តេ កាយញ្ច ចិត្តញ្ច អាតាបេត្វា ឋានចង្កមនិសជ្ជាសយនាហារំ បរិគ្គហេត្វា មិទ្ធំ ឧបរុន្ធិត្វា អាយតនានិ បដិបីឡេត្វា កាយញ្ច ជីវិតញ្ច បរិច្ចជិត្វា ទុក្ខេន និព្ពានំ បរិយេសិត្វា ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ អនុភវន្តិ, អាចរិយា វិយ សិប្បសុខំ. ឯវំ, មហារាជ, ឯកន្តសុខំ និព្ពានំ, ន ទុក្ខេន មិស្សំ, អញ្ញំ ទុក្ខំ, អញ្ញំ និព្ពាន’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

ឯកន្តសុខនិព្ពានបញ្ហោ នវមោ.

១០. និព្ពានរូបសណ្ឋានបញ្ហោ

១០. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘និព្ពានំ និព្ពាន’ន្តិ យំ វទេសិ, សក្កា បន តស្ស និព្ពានស្ស រូបំ វា សណ្ឋានំ វា វយំ វា បមាណំ វា ឱបម្មេន វា ការណេន វា ហេតុនា វា នយេន វា ឧបទស្សយិតុ’’ន្តិ? ‘‘អប្បដិភាគំ, មហារាជ, និព្ពានំ, ន សក្កា និព្ពានស្ស រូបំ វា សណ្ឋានំ វា វយំ វា បមាណំ វា ឱបម្មេន វា ការណេន វា ហេតុនា វា នយេន វា ឧបទស្សយិតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯតម្បាហំ, ភន្តេ នាគសេន, ន សម្បដិច្ឆាមិ, យំ អត្ថិធម្មស្ស និព្ពានស្ស រូបំ វា សណ្ឋានំ វា វយំ វា បមាណំ វា ឱបម្មេន វា ការណេន វា ហេតុនា វា នយេន វា អបញ្ញាបនំ, ការណេន មំ សញ្ញាបេហី’’តិ. ‘‘ហោតុ, មហារាជ, ការណេន តំ សញ្ញាបេស្សាមិ. អត្ថិ, មហារាជ, មហាសមុទ្ទោ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អត្ថេសោ មហាសមុទ្ទោ’’តិ. ‘‘សចេ តំ, មហារាជ, កោចិ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ ‘កិត្តកំ, មហារាជ, មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ, កតិ បន តេ សត្តា, យេ មហាសមុទ្ទេ បដិវសន្តី’តិ, ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, មហារាជ, កិន្តិ តស្ស ព្យាករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, កោចិ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ ‘កិត្តកំ, មហារាជ, មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ, កតិ បន តេ សត្តា, យេ មហាសមុទ្ទេ បដិវសន្តី’តិ, តមហំ, ភន្តេ, ឯវំ វទេយ្យំ ‘អបុច្ឆិតព្ពំ មំ ត្វំ អម្ភោ បុរិស បុច្ឆសិ, នេសា បុច្ឆា កេនចិ បុច្ឆិតព្ពា, ឋបនីយោ ឯសោ បញ្ហោ. អវិភត្តោ លោកក្ខាយិកេហិ មហាសមុទ្ទោ, ន សក្កា មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ បរិមិនិតុំ សត្តា វា យេ តត្ថ វាសមុបគតាតិ ឯវាហំ ភន្តេ តស្ស បដិវចនំ ទទេយ្យ’’’ន្តិ.