៤. អនុមានវគ្គោ

១. អនុមានបញ្ហោ

១. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ញាតុកាមោ សោតុកាមោ ធារេតុកាមោ ញាណាលោកំ ទដ្ឋុកាមោ អញ្ញាណំ ភិន្ទិតុកាមោ ញាណាលោកំ ឧប្បាទេតុកាមោ អវិជ្ជន្ធការំ នាសេតុកាមោ អធិមត្តំ ធិតិញ្ច ឧស្សាហញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ឧបដ្ឋបេត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំ បន ពុទ្ធោ តយា ទិដ្ឋោ’’តិ. ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ អាចរិយេហិ ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ន កិរ តយា ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ, នាបិ កិរ តេ អាចរិយេហិ ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, នត្ថិ ពុទ្ធោ, ន ហេត្ថ ពុទ្ធោ បញ្ញាយតី’’តិ.

‘‘អត្ថិ បន តេ, មហារាជ, បុព្ពកា ខត្តិយា, យេ តេ តវ ខត្តិយវំសស្ស បុព្ពង្គមា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ. កោ សំសយោ, អត្ថិ បុព្ពកា ខត្តិយា, យេ មម ខត្តិយវំសស្ស បុព្ពង្គមា’’តិ. ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពា តយា, មហារាជ, បុព្ពកា ខត្តិយា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យេ បន តំ, មហារាជ, អនុសាសន្តិ បុរោហិតា សេនាបតិនោ អក្ខទស្សា មហាមត្តា, តេហិ បុព្ពកា ខត្តិយា ទិដ្ឋបុព្ពា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យទិ បន តេ, មហារាជ, បុព្ពកា ខត្តិយា ន ទិដ្ឋា, នាបិ កិរ តេ អនុសាសកេហិ បុព្ពកា ខត្តិយា ទិដ្ឋា, តេន ហិ នត្ថិ បុព្ពកា ខត្តិយា, ន ហេត្ថ បុព្ពកា ខត្តិយា បញ្ញាយន្តី’’តិ.

‘‘ទិស្សន្តិ, ភន្តេ នាគសេន, បុព្ពកានំ ខត្តិយានំ អនុភូតានិ បរិភោគភណ្ឌានិ. សេយ្យថិទំ, សេតច្ឆត្តំ ឧណ្ហីសំ បាទុកា វាលពីជនី ខគ្គរតនំ មហារហានិ ច សយនានិ. យេហិ មយំ ជានេយ្យាម សទ្ទហេយ្យាម ‘អត្ថិ បុព្ពកា ខត្តិយា’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, មយម្បេតំ ភគវន្តំ ជានេយ្យាម សទ្ទហេយ្យាម. អត្ថិ តំ ការណំ, យេន មយំ ការណេន ជានេយ្យាម សទ្ទហេយ្យាម ‘អត្ថិ សោ ភគវា’តិ. កតមំ តំ ការណំ? អត្ថិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុភូតានិ បរិភោគភណ្ឌានិ. សេយ្យថិទំ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, យេហិ សទេវកោ លោកោ ជានាតិ សទ្ទហតិ ‘អត្ថិ សោ ភគវា’តិ. ឥមិនា, មហារាជ, ការណេន ឥមិនា ហេតុនា ឥមិនា នយេន ឥមិនា អនុមានេន ញាតព្ពោ ‘អត្ថិ សោ ភគវា’តិ.

‘‘‘ពហូ ជនេ តារយិត្វា, និព្ពុតោ ឧបធិក្ខយេ;

អនុមានេន ញាតព្ពំ, អត្ថិ សោ ទ្វិបទុត្តមោ’’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, នគរវឌ្ឍកី នគរំ មាបេតុកាមោ បឋមំ តាវ សមំ អនុន្នតមនោនតំ អសក្ខរបាសាណំ និរុបទ្ទវមនវជ្ជំ រមណីយំ ភូមិភាគំ អនុវិលោកេត្វា យំ តត្ថ វិសមំ, តំ សមំ ការាបេត្វា ខាណុកណ្ដកំ វិសោធាបេត្វា តត្ថ នគរំ មាបេយ្យ សោភនំ វិភត្តំ ភាគសោ មិតំ ឧក្កិណ្ណបរិខាបាការំ ទឡ្ហគោបុរដ្ដាលកោដ្ដកំ បុថុចច្ចរចតុក្កសន្ធិសិង្ឃាដកំ សុចិសមតលរាជមគ្គំ សុវិភត្តអន្តរាបណំ អារាមុយ្យានតឡាកបោក្ខរណិឧទបានសម្បន្នំ ពហុវិធទេវដ្ឋានប្បដិមណ្ឌិតំ សព្ពទោសវិរហិតំ, សោ តស្មិំ នគរេ សព្ពថា វេបុល្លត្តំ បត្តេ អញ្ញំ ទេសំ ឧបគច្ឆេយ្យ, អថ តំ នគរំ អបរេន សមយេន ឥទ្ធំ ភវេយ្យ ផីតំ សុភិក្ខំ ខេមំ សមិទ្ធំ សិវំ អនីតិកំ និរុបទ្ទវំ នានាជនសមាកុលំ, បុថូ ខត្តិយា ព្រាហ្មណា វេស្សា សុទ្ទា ហត្ថារោហា អស្សារោហា រថិកា បត្តិកា ធនុគ្គហា ថរុគ្គហា ចេលកា ចលកា បិណ្ឌទាយកា ឧគ្គា រាជបុត្តា បក្ខន្ទិនោ មហានាគា សូរា វម្មិនោ យោធិនោ ទាសិកបុត្តា ភដិបុត្តា [ទាសបុត្តា ភដ្ដិបុត្តា (សី. បី.)] មល្លកា គណកា អាឡារិកា សូទា កប្បកា នហាបកា ចុន្ទា មាលាការា សុវណ្ណការា សជ្ឈុការា សីសការា តិបុការា លោហការា វដ្ដការា អយោការា មណិការា បេសការា កុម្ភការា វេណុការា លោណការា ចម្មការា រថការា ទន្តការា រជ្ជុការា កោច្ឆការា សុត្តការា វិលីវការា ធនុការា ជិយការា ឧសុការា ចិត្តការា រង្គការា រជកា តន្តវាយា តុន្នវាយា ហេរញ្ញិកា ទុស្សិកា គន្ធិកា តិណហារកា កដ្ឋហារកា ភតកា បណ្ណិកា ផលិកា [ផល្លិកា (សី. បី.)] មូលិកា ឱទនិកា បូវិកា មច្ឆិកា មំសិកា មជ្ជិកា នដកា នច្ចកា លង្ឃកា ឥន្ទជាលិកា វេតាលិកា មល្លា ឆវឌាហកា បុប្ផឆឌ្ឌកា វេនា នេសាទា គណិកា លាសិកា កុម្ភទាសិយោ សក្កយវនចីនវិលាតា ឧជ្ជេនកា ភារុកច្ឆកា កាសិកោសលា បរន្តកា មាគធកា សាកេតកា សោរេយ្យកា [សោរដ្ឋកា (សី. បី.)] បាវេយ្យកា កោដុម្ពរមាថុរកា អលសន្ទកស្មីរគន្ធារា តំ នគរំ វាសាយ ឧបគតា នានាវិសយិនោ ជនា នវំ សុវិភត្តំ អទោសមនវជ្ជំ រមណីយំ តំ នគរំ បស្សិត្វា អនុមានេន ជានន្តិ ‘ឆេកោ វត ភោ សោ នគរវឌ្ឍកី, យោ ឥមស្ស នគរស្ស មាបេតា’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សោ ភគវា អសមោ អសមសមោ អប្បដិសមោ អសទិសោ អតុលោ អសង្ខ្យេយោ អប្បមេយ្យោ អបរិមេយ្យោ អមិតគុណោ គុណបារមិប្បត្តោ អនន្តធិតិ អនន្តតេជោ អនន្តវីរិយោ អនន្តពលោ ពុទ្ធពលបារមិំ គតោ សសេនមារំ បរាជេត្វា ទិដ្ឋិជាលំ បទាលេត្វា អវិជ្ជំ ខេបេត្វា វិជ្ជំ ឧប្បាទេត្វា ធម្មុក្កំ ធារយិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា វិជិតសង្គាមោ ធម្មនគរំ មាបេសិ.

‘‘ភគវតោ ខោ, មហារាជ, ធម្មនគរំ សីលបាការំ ហិរិបរិខំ ញាណទ្វារកោដ្ឋកំ វីរិយអដ្ដាលកំ សទ្ធាឯសិកំ សតិទោវារិកំ បញ្ញាបាសាទំ សុត្តន្តចច្ចរំ អភិធម្មសិង្ឃាដកំ វិនយវិនិច្ឆយំ សតិបដ្ឋានវីថិកំ, តស្ស ខោ បន, មហារាជ, សតិបដ្ឋានវីថិយំ ឯវរូបា អាបណា បសារិតា ហោន្តិ. សេយ្យថីទំ, បុប្ផាបណំ គន្ធាបណំ ផលាបណំ អគទាបណំ ឱសធាបណំ អមតាបណំ រតនាបណំ សព្ពាបណ’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បុប្ផាបណ’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ បន, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន អារម្មណវិភត្តិយោ អក្ខាតា. សេយ្យថីទំ, អនិច្ចសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនត្តសញ្ញា អសុភសញ្ញា អាទីនវសញ្ញា បហានសញ្ញា វិរាគសញ្ញា និរោធសញ្ញា សព្ពលោកេ អនភិរតិសញ្ញា សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចសញ្ញា អានាបានស្សតិ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា វិនីលកសញ្ញា វិបុព្ពកសញ្ញា វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា វិក្ខាយិតកសញ្ញា វិក្ខិត្តកសញ្ញា ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា លោហិតកសញ្ញា បុឡវកសញ្ញា អដ្ឋិកសញ្ញា មេត្តាសញ្ញា ករុណាសញ្ញា មុទិតាសញ្ញា ឧបេក្ខាសញ្ញា មរណានុស្សតិ កាយគតាសតិ, ឥមេ ខោ, មហារាជ, ពុទ្ធេន ភគវតា អារម្មណវិភត្តិយោ អក្ខាតា. តត្ថ យោ កោចិ ជរាមរណា មុច្ចិតុកាមោ, សោ តេសុ អញ្ញតរំ អារម្មណំ គណ្ហាតិ, តេន អារម្មណេន រាគា វិមុច្ចតិ, ទោសា វិមុច្ចតិ, មោហា វិមុច្ចតិ, មានតោ វិមុច្ចតិ, ទិដ្ឋិតោ វិមុច្ចតិ, សំសារំ តរតិ, តណ្ហាសោតំ និវារេតិ, តិវិធំ មលំ វិសោធេតិ, សព្ពកិលេសេ ឧបហន្ត្វា អមលំ វិរជំ សុទ្ធំ បណ្ឌរំ អជាតិំ អជរំ អមរំ សុខំ សីតិភូតំ អភយំ នគរុត្តមំ និព្ពាននគរំ បវិសិត្វា អរហត្តេ ចិត្តំ វិមោចេតិ, ឥទំ វុច្ចតិ មហារាជ ‘ភគវតោ បុប្ផាបណ’ន្តិ.

‘‘‘កម្មមូលំ គហេត្វាន, អាបណំ ឧបគច្ឆថ;

អារម្មណំ កិណិត្វាន, តតោ មុច្ចថ មុត្តិយា’’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធាបណ’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ បន, មហារាជ, តេន ភគវតា សីលវិភត្តិយោ អក្ខាតា, យេន សីលគន្ធេន អនុលិត្តា ភគវតោ បុត្តា សទេវកំ លោកំ សីលគន្ធេន ធូបេន្តិ សម្បធូបេន្តិ, ទិសម្បិ អនុទិសម្បិ អនុវាតម្បិ បដិវាតម្បិ វាយន្តិ អតិវាយន្តិ, ផរិត្វា តិដ្ឋន្តិ. កតមា តា សីលវិភត្តិយោ? សរណសីលំ បញ្ចង្គសីលំ អដ្ឋង្គសីលំ ទសង្គសីលំ បញ្ចុទ្ទេសបរិយាបន្នំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ. ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ គន្ធាបណ’ន្តិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន –

‘‘‘ន បុប្ផគន្ធោ បដិវាតមេតិ, ន ចន្ទនំ តគ្គរមល្លិកា វា;

សតញ្ច គន្ធោ បដិវាតមេតិ, សព្ពា ទិសា សប្បុរិសោ បវាយតិ [បវាតិ (សី. បី.) ធ. ប. ៥៤ បស្សិតព្ពំ].

‘‘‘ចន្ទនំ តគរំ វាបិ, ឧប្បលំ អថ វស្សិកី;

ឯតេសំ គន្ធជាតានំ, សីលគន្ធោ អនុត្តរោ.

‘‘‘អប្បមត្តោ អយំ គន្ធោ, យ្វាយំ តគរចន្ទនំ;

យោ ច សីលវតំ គន្ធោ, វាតិ ទេវេសុ ឧត្តមោ’’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ផលាបណ’’ន្តិ? ‘‘ផលានិ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតានិ. សេយ្យថីទំ, សោតាបត្តិផលំ សកទាគាមិផលំ អនាគាមិផលំ អរហត្តផលំ សុញ្ញតផលសមាបត្តិ អនិមិត្តផលសមាបត្តិ អប្បណិហិតផលសមាបត្តិ. តត្ថ យោ កោចិ យំ ផលំ ឥច្ឆតិ, សោ កម្មមូលំ ទត្វា បត្ថិតំ ផលំ កិណាតិ. យទិ សោតាបត្តិផលំ, យទិ សកទាគាមិផលំ, យទិ អនាគាមិផលំ, យទិ អរហត្តផលំ, យទិ សុញ្ញតផលសមាបត្តិំ, យទិ អនិមិត្តផលសមាបត្តិំ, យទិ អប្បណិហិតផលសមាបត្តិំ. យថា, មហារាជ, កស្សចិ បុរិសស្ស ធុវផលោ អម្ពោ ភវេយ្យ, សោ ន តាវ តតោ ផលានិ បាតេតិ, យាវ កយិកា ន អាគច្ឆន្តិ, អនុប្បត្តេ បន កយិកេ មូលំ គហេត្វា ឯវំ អាចិក្ខតិ ‘អម្ភោ បុរិស ឯសោ ខោ ធុវផលោ អម្ពោ, តតោ យំ ឥច្ឆសិ, ឯត្តកំ ផលំ គណ្ហាហិ សលាដុកំ វា ទោវិលំ វា កេសិកំ វា អាមំ វា បក្កំ វា’តិ, សោ តេន អត្តនា ទិន្នមូលេន យទិ សលាដុកំ ឥច្ឆតិ, សលាដុកំ គណ្ហាតិ, យទិ ទោវិលំ ឥច្ឆតិ, ទោវិលំ គណ្ហាតិ, យទិ កេសិកំ ឥច្ឆតិ, កេសិកំ គណ្ហាតិ, យទិ អាមកំ ឥច្ឆតិ, អាមកំ គណ្ហាតិ, យទិ បក្កំ ឥច្ឆតិ, បក្កំ គណ្ហាតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ យំ ផលំ ឥច្ឆតិ, សោ កម្មមូលំ ទត្វា បត្ថិតំ ផលំ គណ្ហាតិ, យទិ សោតាបត្តិផលំ…បេ… យទិ អប្បណិហិតផលសមាបត្តិំ, ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ ផលាបណ’ន្តិ.

‘‘‘កម្មមូលំ ជនា ទត្វា, គណ្ហន្តិ អមតម្ផលំ;

តេន តេ សុខិតា ហោន្តិ, យេ កីតា អមតប្ផល’’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អគទាបណ’’ន្តិ? ‘‘អគទានិ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតានិ, យេហិ អគទេហិ សោ ភគវា សទេវកំ លោកំ កិលេសវិសតោ បរិមោចេតិ. កតមានិ បន តានិ អគទានិ? យានិមានិ, មហារាជ, ភគវតា ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អក្ខាតានិ. សេយ្យថីទំ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ, តត្ថ យេ កេចិ អញ្ញាបេក្ខា ចតុសច្ចំ ធម្មំ សុណន្តិ, តេ ជាតិយា បរិមុច្ចន្តិ, ជរាយ បរិមុច្ចន្តិ, មរណា បរិមុច្ចន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ បរិមុច្ចន្តិ, ឥទំ វុច្ចតិ មហារាជ ‘ភគវតោ អគទាបណ’ន្តិ.

‘‘‘យេ កេចិ អគទា លោកេ [លោកេ អគទា (បី.)], វិសានំ បដិពាហកា;

ធម្មាគទសមំ នត្ថិ, ឯតំ បិវថ ភិក្ខវោ’’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឱសធាបណ’’ន្តិ? ‘‘ឱសធានិ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតានិ, យេហិ ឱសធេហិ សោ ភគវា ទេវមនុស្សេ តិកិច្ឆតិ. សេយ្យថីទំ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, ឯតេហិ ឱសធេហិ ភគវា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាសង្កប្បំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាវាចំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាកម្មន្តំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាអាជីវំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាវាយាមំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាសតិំ វិរេចេតិ, មិច្ឆាសមាធិំ វិរេចេតិ, លោភវមនំ ការេតិ, ទោសវមនំ ការេតិ, មោហវមនំ ការេតិ, មានវមនំ ការេតិ, ទិដ្ឋិវមនំ ការេតិ, វិចិកិច្ឆាវមនំ ការេតិ, ឧទ្ធច្ចវមនំ ការេតិ, ថិនមិទ្ធវមនំ ការេតិ, អហិរិកានោត្តប្បវមនំ ការេតិ, សព្ពកិលេសវមនំ ការេតិ, ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ ឱសធាបណ’ន្តិ.

‘‘‘យេ កេចិ ឱសធា លោកេ, វិជ្ជន្តិ វិវិធា ពហូ;

ធម្មោសធសមំ នត្ថិ, ឯតំ បិវថ ភិក្ខវោ.

‘‘‘ធម្មោសធំ បិវិត្វាន, អជរាមរណា សិយុំ;

ភាវយិត្វា ច បស្សិត្វា, និព្ពុតា ឧបធិក្ខយេ’’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អមតាបណ’’ន្តិ? ‘‘អមតំ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតំ, យេន អមតេន សោ ភគវា សទេវកំ លោកំ អភិសិញ្ចិ, យេន អមតេន អភិសិត្តា ទេវមនុស្សា ជាតិជរាព្យាធិមរណសោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ បរិមុច្ចិំសុ. កតមំ តំ អមតំ? យទិទំ កាយគតាសតិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន ‘អមតំ តេ, ភិក្ខវេ, បរិភុញ្ជន្តិ, យេ កាយគតាសតិំ បរិភុញ្ជន្តី’តិ. ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ អមតាបណ’ន្តិ.

‘‘‘ព្យាធិតំ ជនតំ ទិស្វា, អមតាបណំ បសារយិ;

កម្មេន តំ កិណិត្វាន, អមតំ អាទេថ ភិក្ខវោ’’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ រតនាបណ’’ន្តិ? ‘‘រតនានិ ខោ, មហារាជ, ភគវតា អក្ខាតានិ, យេហិ រតនេហិ វិភូសិតា ភគវតោ បុត្តា សទេវកំ លោកំ វិរោចន្តិ ឱភាសេន្តិ បភាសេន្តិ ជលន្តិ បជ្ជលន្តិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយំ អាលោកំ ទស្សេន្តិ. កតមានិ តានិ រតនានិ? សីលរតនំ សមាធិរតនំ បញ្ញារតនំ វិមុត្តិរតនំ វិមុត្តិញាណទស្សនរតនំ បដិសម្ភិទារតនំ ពោជ្ឈង្គរតនំ.

‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ សីលរតនំ? បាតិមោក្ខសំវរសីលំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ ចូឡសីលំ មជ្ឈិមសីលំ មហាសីលំ មគ្គសីលំ ផលសីលំ. សីលរតនេន ខោ, មហារាជ, វិភូសិតស្ស បុគ្គលស្ស សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា បិហយតិ បត្ថេតិ, សីលរតនបិឡន្ធោ ខោ, មហារាជ, ភិក្ខុ ទិសម្បិ អនុទិសម្បិ ឧទ្ធម្បិ អធោបិ តិរិយម្បិ វិរោចតិ អតិវិរោចតិ [អតិរោចតិ (សី. បី.)], ហេដ្ឋតោ អវីចិំ ឧបរិតោ ភវគ្គំ ឧបាទាយ ឯត្ថន្តរេ សព្ពរតនានិ អតិក្កមិត្វា [អតិសយិត្វា (សី. បី.)] អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវរូបានិ ខោ, មហារាជ, សីលរតនានិ ភគវតោ រតនាបណេ បសារិតានិ, ឥទំ វុច្ចតិ មហារាជ ‘ភគវតោ សីលរតន’ន្តិ.

‘‘‘ឯវរូបានិ សីលានិ, សន្តិ ពុទ្ធស្ស អាបណេ;

កម្មេន តំ កិណិត្វាន, រតនំ វោ បិឡន្ធថា’តិ.

‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ សមាធិរតនំ? សវិតក្កសវិចារោ សមាធិ, អវិតក្កវិចារមត្តោ សមាធិ, អវិតក្កអវិចារោ សមាធិ, សុញ្ញតោ សមាធិ, អនិមិត្តោ សមាធិ, អប្បណិហិតោ សមាធិ. សមាធិរតនំ ខោ, មហារាជ, បិឡន្ធស្ស ភិក្ខុនោ យេ តេ កាមវិតក្កព្យាបាទវិតក្កវិហិំសាវិតក្កមានុទ្ធច្ចទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាកិលេសវត្ថូនិ វិវិធានិ ច កុវិតក្កានិ, តេ សព្ពេ សមាធិំ អាសជ្ជ វិកិរន្តិ វិធមន្តិ វិទ្ធំសន្តិ ន សណ្ឋន្តិ [ន សណ្ឋហន្តិ (សី.)] ន ឧបលិម្បន្តិ [ន ឧបលិប្បន្តិ (សី. បី.)]. យថា, មហារាជ, វារិ បោក្ខរបត្តេ វិកិរតិ វិធមតិ វិទ្ធំសតិ ន សណ្ឋាតិ ន ឧបលិម្បតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? បរិសុទ្ធត្តា បទុមស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សមាធិរតនំ បិឡន្ធស្ស ភិក្ខុនោ យេ តេ កាមវិតក្កព្យាបាទវិតក្កវិហិំសាវិតក្កមានុទ្ធច្ច ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាកិលេសវត្ថូនិ វិវិធានិ ច កុវិតក្កានិ, តេ សព្ពេ សមាធិំ អាសជ្ជ វិកិរន្តិ វិធមន្តិ វិទ្ធំសន្តិ ន សណ្ឋន្តិ ន ឧបលិម្បន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? បរិសុទ្ធត្តា សមាធិស្ស. ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ សមាធិរតន’ន្តិ, ឯវរូបានិ ខោ, មហារាជ, សមាធិរតនានិ ភគវតោ រតនាបណេ បសារិតានិ.

‘‘‘សមាធិរតនមាលស្ស, កុវិតក្កា ន ជាយរេ;

ន ច វិក្ខិបតេ ចិត្តំ, ឯតំ តុម្ហេ បិឡន្ធថា’តិ.

‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ បញ្ញារតនំ? យាយ, មហារាជ, បញ្ញាយ អរិយសាវកោ ‘ឥទំ កុសល’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘ឥទំ អកុសល’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘ឥទំ សាវជ្ជំ, ឥទំ អនវជ្ជំ, ឥទំ សេវិតព្ពំ, ឥទំ ន សេវិតព្ពំ, ឥទំ ហីនំ, ឥទំ បណីតំ, ឥទំ កណ្ហំ, ឥទំ សុក្កំ, ឥទំ កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥទំ វុច្ចតិ មហារាជ ‘ភគវតោ បញ្ញារតន’ន្តិ.

‘‘‘បញ្ញារតនមាលស្ស, ន ចិរំ វត្តតេ ភវោ;

ខិប្បំ ផស្សេតិ [ផុស្សេតិ (ស្យា.), បស្សតិ (ក.)] អមតំ, ន ច សោ រោចតេ ភវេ’តិ.

‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ វិមុត្តិរតនំ’’? ‘‘វិមុត្តិរតនំ [វិមុត្តិរតនន្តិ (សី. បី.)] ខោ, មហារាជ, អរហត្តំ វុច្ចតិ, អរហត្តំ បត្តោ ខោ, មហារាជ, ភិក្ខុ ‘វិមុត្តិរតនំ បិឡន្ធោ’តិ វុច្ចតិ. យថា, មហារាជ, បុរិសោ មុត្តាកលាបមណិកលាបបវាឡកលាបាភរណប្បដិមណ្ឌិតោ [បវាឡាភរណបដិបណ្ឌិតោ (សី. បី.)] អគលុតគរតាលីសកលោហិតចន្ទនានុលិត្តគត្តោ នាគបុន្នាគសាលសលឡចម្បកយូថិកាតិមុត្តកបាដលុប្បលវស្សិកមល្លិកាវិចិត្តោ សេសជនេ អតិក្កមិត្វា វិរោចតិ អតិវិរោចតិ ឱភាសតិ បភាសតិ សម្បភាសតិ ជលតិ បជ្ជលតិ អភិភវតិ អជ្ឈោត្ថរតិ មាលាគន្ធរតនាភរណេហិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អរហត្តំ បត្តោ ខីណាសវោ វិមុត្តិរតនបិឡន្ធោ ឧបាទាយុបាទាយ វិមុត្តានំ ភិក្ខូនំ អតិក្កមិត្វា សមតិក្កមិត្វា វិរោចតិ អតិវិរោចតិ ឱភាសតិ បភាសតិ សម្បភាសតិ ជលតិ បជ្ជលតិ អភិភវតិ អជ្ឈោត្ថរតិ វិមុត្តិយា. តំ កិស្ស ហេតុ? អគ្គំ, មហារាជ, ឯតំ បិឡន្ធនំ សព្ពបិឡន្ធនានំ, យទិទំ វិមុត្តិបិឡន្ធនំ. ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ វិមុត្តិរតន’ន្តិ.

‘‘‘មណិមាលាធរំ គេហ, ជនោ [គេហំ, ជនោ (ក.)] សាមិំ ឧទិក្ខតិ;

វិមុត្តិរតនមាលន្តុ, ឧទិក្ខន្តិ សទេវកា’តិ.

‘‘កតមំ មហារាជ, ភគវតោ វិមុត្តិញាណទស្សនរតនំ? បច្ចវេក្ខណញាណំ, មហារាជ, ភគវតោ វិមុត្តិញាណទស្សនរតនន្តិ វុច្ចតិ, យេន ញាណេន អរិយសាវកោ មគ្គផលនិព្ពានានិ បហីនកិលេសាវសិដ្ឋកិលេសេ ច បច្ចវេក្ខតិ.

‘‘‘យេ ញាណេន ពុជ្ឈន្តិ, អរិយា កតកិច្ចតំ;

តំ ញាណរតនំ លទ្ធុំ, វាយមេថ ជិនោរសា’តិ.

‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ បដិសម្ភិទារតនំ? ចតស្សោ ខោ, មហារាជ, បដិសម្ភិទាយោ អត្ថបដិសម្ភិទា ធម្មបដិសម្ភិទា និរុត្តិបដិសម្ភិទា បដិភានបដិសម្ភិទាតិ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, ចតូហិ បដិសម្ភិទារតនេហិ សមលង្កតោ ភិក្ខុ យំ យំ បរិសំ ឧបសង្កមតិ, យទិ ខត្តិយបរិសំ, យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ, យទិ គហបតិបរិសំ, យទិ សមណបរិសំ, វិសារទោ ឧបសង្កមតិ អមង្កុភូតោ អភីរុ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី វិគតលោមហំសោ បរិសំ ឧបសង្កមតិ.

‘‘យថា, មហារាជ, យោធោ សង្គាមសូរោ សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ អច្ឆម្ភិតោ [អសម្ភីតោ (សី. បី.)] សង្គាមំ ឱតរតិ, ‘សចេ អមិត្តា ទូរេ ភវិស្សន្តិ ឧសុនា បាតយិស្សាមិ, តតោ ឱរតោ ភវិស្សន្តិ សត្តិយា បហរិស្សាមិ, តតោ ឱរតោ ភវិស្សន្តិ កណយេន បហរិស្សាមិ, ឧបគតំ សន្តំ មណ្ឌលគ្គេន ទ្វិធា ឆិន្ទិស្សាមិ, កាយូបគតំ ឆុរិកាយ វិនិវិជ្ឈិស្សាមី’តិ [វិជ្ឈិស្សាមីតិ (សី.)], ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ចតុបដិសម្ភិទារតនមណ្ឌិតោ ភិក្ខុ អច្ឆម្ភិតោ បរិសំ ឧបសង្កមតិ. យោ កោចិ មំ អត្ថបដិសម្ភិទេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស អត្ថេន អត្ថំ កថយិស្សាមិ, ការណេន ការណំ កថយិស្សាមិ, ហេតុនា ហេតុំ កថយិស្សាមិ, នយេន នយំ កថយិស្សាមិ, និស្សំសយំ ករិស្សាមិ, វិមតិំ វិវេចេស្សាមិ, តោសយិស្សាមិ បញ្ហវេយ្យាករណេន.

‘‘យោ កោចិ មំ ធម្មបដិសម្ភិទេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស ធម្មេន ធម្មំ កថយិស្សាមិ, អមតេន អមតំ កថយិស្សាមិ, អសង្ខតេន អសង្ខតំ កថយិស្សាមិ, និព្ពានេន និព្ពានំ កថយិស្សាមិ, សុញ្ញតេន សុញ្ញតំ កថយិស្សាមិ, អនិមិត្តេន អនិមិត្តំ កថយិស្សាមិ, អប្បណិហិតេន អប្បណិហិតំ កថយិស្សាមិ, អនេជេន អនេជំ កថយិស្សាមិ, និស្សំសយំ ករិស្សាមិ, វិមតិំ វិវេចេស្សាមិ, តោសយិស្សាមិ បញ្ហាវេយ្យាករណេន.

‘‘យោ កោចិ មំ និរុត្តិបដិសម្ភិទេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស និរុត្តិយា និរុត្តិំ កថយិស្សាមិ, បទេន បទំ កថយិស្សាមិ, អនុបទេន អនុបទំ កថយិស្សាមិ, អក្ខរេន អក្ខរំ កថយិស្សាមិ, សន្ធិយា សន្ធិំ កថយិស្សាមិ, ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនំ កថយិស្សាមិ, អនុព្យញ្ជនេន អនុព្យញ្ជនំ កថយិស្សាមិ, វណ្ណេន វណ្ណំ កថយិស្សាមិ, សរេន សរំ កថយិស្សាមិ, បញ្ញត្តិយា បញ្ញត្តិំ កថយិស្សាមិ, វោហារេន វោហារំ កថយិស្សាមិ, និស្សំសយំ ករិស្សាមិ, វិមតិំ វិវេចេស្សាមិ, តោសយិស្សាមិ បញ្ហវេយ្យាករណេន.

‘‘យោ កោចិ មំ បដិភានបដិសម្ភិទេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស បដិភានេន បដិភានំ កថយិស្សាមិ, ឱបម្មេន ឱបម្មំ កថយិស្សាមិ, លក្ខណេន លក្ខណំ កថយិស្សាមិ, រសេន រសំ កថយិស្សាមិ, និស្សំសយំ ករិស្សាមិ, វិមតិំ វិវេចេស្សាមិ, តោសយិស្សាមិ បញ្ហវេយ្យាករណេនាតិ, ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ បដិសម្ភិទារតន’ន្តិ.

‘‘‘បដិសម្ភិទា កិណិត្វាន, ញាណេន ផស្សយេយ្យ យោ;

អច្ឆម្ភិតោ អនុព្ពិគ្គោ, អតិរោចតិ សទេវកេ’តិ.

‘‘កតមំ, មហារាជ, ភគវតោ ពោជ្ឈង្គរតនំ? សត្តិមេ, មហារាជ, ពោជ្ឈង្គា, សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, សត្តហិ ពោជ្ឈង្គរតនេហិ បដិមណ្ឌិតោ ភិក្ខុ សព្ពំ តមំ អភិភុយ្យ សទេវកំ លោកំ ឱភាសេតិ បភាសេតិ អាលោកំ ជនេតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ ពោជ្ឈង្គរតន’ន្តិ.

‘‘‘ពោជ្ឈង្គរតនមាលស្ស, ឧដ្ឋហន្តិ [ឧបដ្ឋហន្តិ (ក.), ឧទិក្ខន្តិ (ស្យា.)] សទេវកា;

កម្មេន តំ កិណិត្វាន, រតនំ វោ បិឡន្ធថា’’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សព្ពាបណ’’ន្តិ? ‘‘សព្ពាបណំ ខោ, មហារាជ, ភគវតោ នវង្គំ ពុទ្ធវចនំ សារីរិកានិ បារិភោគិកានិ ចេតិយានិ សង្ឃរតនញ្ច. សព្ពាបណេ, មហារាជ, ភគវតា ជាតិសម្បត្តិ បសារិតា, ភោគសម្បត្តិ បសារិតា, អាយុសម្បត្តិ បសារិតា, អារោគ្យសម្បត្តិ បសារិតា, វណ្ណសម្បត្តិ បសារិតា, បញ្ញាសម្បត្តិ បសារិតា, មានុសិកសម្បត្តិ បសារិតា, ទិព្ពសម្បត្តិ បសារិតា, និព្ពានសម្បត្តិ បសារិតា. តត្ថ យេ តំ តំ សម្បត្តិំ ឥច្ឆន្តិ, តេ កម្មមូលំ ទត្វា បត្ថិតបត្ថិតំ សម្បត្តិំ កិណន្តិ, កេចិ សីលសមាទានេន កិណន្តិ, កេចិ ឧបោសថកម្មេន កិណន្តិ, អប្បមត្តកេនបិ កម្មមូលេន ឧបាទាយុបាទាយ សម្បត្តិយោ បដិលភន្តិ. យថា, មហារាជ, អាបណិកស្ស អាបណេ តិលមុគ្គមាសេ បរិត្តកេនបិ តណ្ឌុលមុគ្គមាសេន អប្បកេនបិ មូលេន ឧបាទាយុបាទាយ គណ្ហន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ភគវតោ សព្ពាបណេ អប្បមត្តកេនបិ កម្មមូលេន ឧបាទាយុបាទាយ សម្បត្តិយោ បដិលភន្តិ. ឥទំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ‘ភគវតោ សព្ពាបណ’ន្តិ.

‘‘‘អាយុ អរោគតា វណ្ណំ, សគ្គំ ឧច្ចាកុលីនតា;

អសង្ខតញ្ច អមតំ, អត្ថិ សព្ពាបណេ ជិនេ.

‘‘‘អប្បេន ពហុកេនាបិ, កម្មមូលេន គយ្ហតិ;

កិណិត្វា សទ្ធាមូលេន, សមិទ្ធា ហោថ ភិក្ខវោ’តិ.

‘‘ភគវតោ ខោ, មហារាជ, ធម្មនគរេ ឯវរូបា ជនា បដិវសន្តិ, សុត្តន្តិកា វេនយិកា អាភិធម្មិកា ធម្មកថិកា ជាតកភាណកា ទីឃភាណកា មជ្ឈិមភាណកា សំយុត្តភាណកា អង្គុត្តរភាណកា ខុទ្ទកភាណកា សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា ពោជ្ឈង្គភាវនារតា វិបស្សកា សទត្ថមនុយុត្តា អារញ្ញិកា រុក្ខមូលិកា អព្ភោកាសិកា បលាលបុញ្ជិកា សោសានិកា នេសជ្ជិកា បដិបន្នកា ផលដ្ឋា សេក្ខា ផលសមង្គិនោ សោតាបន្នា សកទាគាមិនោ អនាគាមិនោ អរហន្តោ តេវិជ្ជា ឆឡភិញ្ញា ឥទ្ធិមន្តោ បញ្ញាយ បារមិំគតា សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គវរឈានវិមោក្ខរូ បារូបសន្តសុខសមាបត្តិកុសលា, តេហិ អរហន្តេហិ អាកុលំ សមាកុលំ អាកិណ្ណំ សមាកិណ្ណំ នឡវនសរវនមិវ ធម្មនគរំ អហោសិ. ភវតីហ –

‘‘‘វីតរាគា វីតទោសា, វីតមោហា អនាសវា;

វីតតណ្ហា អនាទានា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘អារញ្ញិកា ធុតធរា, ឈាយិនោ លូខចីវរា;

វិវេកាភិរតា ធីរា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘នេសជ្ជិកា សន្ថតិកា, អថោបិ ឋានចង្កមា;

បំសុកូលធរា សព្ពេ, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘តិចីវរធរា សន្តា, ចម្មខណ្ឌចតុត្ថកា;

រតា ឯកាសនេ វិញ្ញូ, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘អប្បិច្ឆា និបកា ធីរា, អប្បាហារា អលោលុបា;

លាភាលាភេន សន្តុដ្ឋា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘ឈាយី ឈានរតា ធីរា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;

អាកិញ្ចញ្ញំ បត្ថយានា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘បដិបន្នា ផលដ្ឋា ច, សេក្ខា ផលសមង្គិនោ;

អាសីសកា [អាសិំសកា (សី. បី.)] ឧត្តមត្ថំ, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘សោតាបន្នា ច វិមលា, សកទាគាមិនោ ច យេ;

អនាគាមី ច អរហន្តោ, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘សតិបដ្ឋានកុសលា, ពោជ្ឈង្គភាវនារតា;

វិបស្សកា ធម្មធរា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘ឥទ្ធិបាទេសុ កុសលា, សមាធិភាវនារតា;

សម្មប្បធានានុយុត្តា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘អភិញ្ញាបារមិប្បត្តា, បេត្តិកេ គោចរេ រតា;

អន្តលិក្ខម្ហិ ចរណា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘ឱក្ខិត្តចក្ខូ មិតភាណី, គុត្តទ្វារា សុសំវុតា;

សុទន្តា ឧត្តមេ ទម្មេ [ធម្មេ (សី. បី.)], ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ.

‘‘‘តេវិជ្ជា ឆឡភិញ្ញា ច, ឥទ្ធិយា បារមិំ គតា;

បញ្ញាយ បារមិប្បត្តា, ធម្មនគរេ វសន្តិ តេ’តិ.

‘‘យេ ខោ តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ អបរិមិតញាណវរធរា អសង្គា អតុលគុណា [អតុលិយគុណា (សី. បី. ក.)] អតុលយសា អតុលពលា អតុលតេជា ធម្មចក្កានុប្បវត្តកា បញ្ញាបារមិំ គតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ធម្មសេនាបតិនោ’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ឥទ្ធិមន្តោ អធិគតប្បដិសម្ភិទាបត្តវេសារជ្ជា គគនចរា ទុរាសទា ទុប្បសហា អនាលម្ពចរា សសាគរមហិធរបថវិកម្បកោ ចន្ទសូរិយបរិមជ្ជកា វិកុព្ពនាធិដ្ឋានាភិនីហារកុសលា ឥទ្ធិយា បារមិំ គតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘បុរោហិតា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ធុតង្គមនុគតា អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា វិញ្ញត្តិមនេសនជិគុច្ឆកា បិណ្ឌាយ សបទានចារិនោ ភមរាវ គន្ធមនុឃាយិត្វា បវិសន្តិ វិវិត្តកាននំ, កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខា អរហត្តមនុប្បត្តា ធុតង្គគុណេ អគ្គនិក្ខិត្តា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘អក្ខទស្សា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ បរិសុទ្ធា វិមលា និក្កិលេសា ចុតូបបាតកុសលា ទិព្ពចក្ខុម្ហិ បារមិំ គតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘នគរជោតកា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា សិថិលធនិតទីឃរស្សគរុកលហុកក្ខរបរិច្ឆេទកុសលា នវង្គសាសនធរា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ធម្មរក្ខា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ វិនយញ្ញូ វិនយកោវិទា ឋានាដ្ឋានកុសលា [និទានបឋនកុសលា (សី. បី.), និទានវត្ថុកុសលា (ស្យា.)] អាបត្តានាបត្តិគរុកលហុកសតេកិច្ឆអតេកិច្ឆវុដ្ឋានទេសនានិគ្គហ- បដិកម្មឱសារណនិស្សារណបដិសារណកុសលា វិនយេ បារមិំ គតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘រូបរក្ខា’តិ [រូបទក្ខាតិ (សី. ស្យា. បី.)] វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ វិមុត្តិវរកុសុមមាលពទ្ធា វរបវរមហគ្ឃសេដ្ឋភាវមនុប្បត្តា ពហុជនកន្តមភិបត្ថិតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘បុប្ផាបណិកា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ចតុសច្ចាភិសមយប្បដិវិទ្ធា ទិដ្ឋសច្ចា វិញ្ញាតសាសនា ចតូសុ សាមញ្ញផលេសុ តិណ្ណវិចិកិច្ឆា បដិលទ្ធផលសុខា អញ្ញេសម្បិ បដិបន្នានំ តេ ផលេ សំវិភជន្តិ, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ផលាបណិកា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ សីលសំវរគន្ធមនុលិត្តា [សីលវរសុគន្ធមនុលិត្តា (សី. បី.)] អនេកវិធពហុគុណធរា កិលេសមលទុគ្គន្ធវិធមកា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘គន្ធាបណិកា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ធម្មកាមា បិយសមុទាហារា អភិធម្មេ អភិវិនយេ ឧឡារបាមោជ្ជា អរញ្ញគតាបិ រុក្ខមូលគតាបិ សុញ្ញាគារគតាបិ ធម្មវររសំ បិវន្តិ, កាយេន វាចាយ មនសា ធម្មវររសមោគាឡ្ហា អធិមត្តបដិភានា ធម្មេសុ ធម្មេសនប្បដិបន្នា ឥតោ វា តតោ វា យត្ថ យត្ថ អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថា, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា តំ តំ កថារសំ បិវន្តិ, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘សោណ្ឌា បិបាសា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តា និសជ្ជដ្ឋានចង្កមេហិ រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេន្តិ, ភាវនានុយោគមនុយុត្តា កិលេសបដិពាហនាយ សទត្ថប្បសុតា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘នគរគុត្តិកា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ នវង្គំ ពុទ្ធវចនំ អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច នយតោ ច ការណតោ ច ហេតុតោ ច ឧទាហរណតោ ច វាចេន្តិ អនុវាចេន្តិ ភាសន្តិ អនុភាសន្តិ, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ធម្មាបណិកា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ធម្មរតនភោគេន អាគមបរិយត្តិសុតភោគេន ភោគិនោ ធនិនោ និទ្ទិដ្ឋសរព្យញ្ជនលក្ខណប្បដិវេធា វិញ្ញូ ផរណា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘ធម្មសេដ្ឋិនោ’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘យេ បន តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ឧឡារទេសនាបដិវេធា បរិចិណ្ណារម្មណវិភត្តិនិទ្ទេសា សិក្ខាគុណបារមិប្បត្តា, ឯវរូបា ខោ, មហារាជ, ភិក្ខូ ភគវតោ ធម្មនគរេ ‘វិស្សុតធម្មិកា’តិ វុច្ចន្តិ.

‘‘ឯវំ សុវិភត្តំ ខោ, មហារាជ, ភគវតោ ធម្មនគរំ ឯវំ សុមាបិតំ ឯវំ សុវិហិតំ ឯវំ សុបរិបូរិតំ ឯវំ សុវវត្ថាបិតំ ឯវំ សុរក្ខិតំ ឯវំ សុគោបិតំ ឯវំ ទុប្បសយ្ហំ បច្ចត្ថិកេហិ បច្ចាមិត្តេហិ, ឥមិនា, មហារាជ, ការណេន ឥមិនា ហេតុនា ឥមិនា នយេន ឥមិនា អនុមានេន ញាតព្ពំ អត្ថិ សោ ភគវាតិ.

‘‘‘យថាបិ នគរំ ទិស្វា, សុវិភត្តំ មនោរមំ;

អនុមានេន ជានន្តិ, វឌ្ឍកិស្ស មហត្តនំ.

‘‘‘តថេវ លោកនាថស្ស, ទិស្វា ធម្មបុរំ វរំ;

អនុមានេន ជានន្តិ, អត្ថិ សោ ភគវា ឥតិ.

‘‘‘អនុមានេន ជានន្តិ, ឩមិំ ទិស្វាន សាគរេ;

យថាយំ ទិស្សតេ ឩមិ, មហន្តោ សោ ភវិស្សតិ.

‘‘‘តថា ពុទ្ធំ សោកនុទំ, សព្ពត្ថមបរាជិតំ;

តណ្ហក្ខយមនុប្បត្តំ, ភវសំសារមោចនំ.

‘‘‘អនុមានេន ញាតព្ពំ, ឩមិំ ទិស្វា សទេវកេ;

យថា ធម្មូមិវិប្ផារោ, អគ្គោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

‘‘‘អនុមានេន ជានន្តិ, ទិស្វា អច្ចុគ្គតំ គិរិំ;

យថា អច្ចុគ្គតោ ឯសោ, ហិមវា សោ ភវិស្សតិ.

‘‘‘តថា ទិស្វា ធម្មគិរិំ, សីតីភូតំ និរូបធិំ;

អច្ចុគ្គតំ ភគវតោ, អចលំ សុប្បតិដ្ឋិតំ.

‘‘‘អនុមានេន ញាតព្ពំ, ទិស្វាន ធម្មបព្ពតំ;

តថា ហិ សោ មហាវីរោ, អគ្គោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

‘‘‘យថាបិ គជរាជស្ស, បទំ ទិស្វាន មានុសា;

អនុមានេន ជានន្តិ, មហា ឯសោ គជោ ឥតិ.

‘‘‘តថេវ ពុទ្ធនាគស្ស, បទំ ទិស្វា វិភាវិនោ;

អនុមានេន ជានន្តិ, ឧឡារោ សោ ភវិស្សតិ.

‘‘‘អនុមានេន ជានន្តិ, ភីតេ ទិស្វាន កុម្មិគេ;

មិគរាជស្ស សទ្ទេន, ភីតាមេ កុម្មិគា ឥតិ.

‘‘‘តថេវ តិត្ថិយេ ទិស្វា, វិត្ថតេ ភីតមានសេ;

អនុមានេន ញាតព្ពំ, ធម្មរាជេន គជ្ជិតំ.

‘‘‘និព្ពុតំ បថវិំ ទិស្វា, ហរិតបត្តំ មហោទិកំ;

អនុមានេន ជានន្តិ, មហាមេឃេន និព្ពុតំ.

‘‘‘តថេវិមំ ជនំ ទិស្វា, អាមោទិតបមោទិតំ;

អនុមានេន ញាតព្ពំ, ធម្មមេឃេន តប្បិតំ.

‘‘‘លគ្គំ ទិស្វា ភុសំ បង្កំ, កលលទ្ទគតំ មហិំ;

អនុមានេន ជានន្តិ, វារិក្ខន្ធោ មហា គតោ.

‘‘‘តថេវិមំ ជនំ ទិស្វា, រជបង្កសមោហិតំ;

វហិតំ ធម្មនទិយា, វិសដ្ឋំ ធម្មសាគរេ.

‘‘‘ធម្មាមតគតំ ទិស្វា, សទេវកមិមំ មហិំ;

អនុមានេន ញាតព្ពំ, ធម្មក្ខន្ធោ មហា គតោ.

‘‘‘អនុមានេន ជានន្តិ, ឃាយិត្វា គន្ធមុត្តមំ;

យថាយំ វាយតេ គន្ធោ, ហេស្សន្តិ បុប្ផិតា ទុមា.

‘‘‘តថេវាយំ សីលគន្ធោ, បវាយតិ សទេវកេ;

អនុមានេន ញាតព្ពំ, អត្ថិ ពុទ្ធោ អនុត្តរោ’តិ.

‘‘ឯវរូបេន ខោ, មហារាជ, ការណសតេន ការណសហស្សេន ហេតុសតេន ហេតុសហស្សេន នយសតេន នយសហស្សេន ឱបម្មសតេន ឱបម្មសហស្សេន សក្កា ពុទ្ធពលំ ឧបទស្សយិតុំ. យថា, មហារាជ, ទក្ខោ មាលាការោ នានាបុប្ផរាសិម្ហា អាចរិយានុសិដ្ឋិយា បច្ចត្តបុរិសការេន វិចិត្តំ មាលាគុណរាសិំ ករេយ្យ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សោ ភគវា វិចិត្តបុប្ផរាសិ វិយ អនន្តគុណោ អប្បមេយ្យគុណោ, អហមេតរហិ ជិនសាសនេ មាលាការោ វិយ បុប្ផគន្ថកោ បុព្ពកានំ អាចរិយានំ មគ្គេនបិ មយ្ហំ ពុទ្ធិពលេនបិ អសង្ខ្យេយ្យេនបិ ការណេន អនុមានេន ពុទ្ធពលំ ទីបយិស្សាមិ, ត្វំ បនេត្ថ ឆន្ទំ ជនេហិ សវនាយា’’តិ.

‘‘ទុក្ករំ, ភន្តេ នាគសេន, អញ្ញេសំ ឯវរូបេន ការណេន អនុមានេន ពុទ្ធពលំ ឧបទស្សយិតុំ, និព្ពុតោស្មិ, ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហាកំ បរមវិចិត្តេន បញ្ហវេយ្យាករណេនា’’តិ.

អនុមានបញ្ហោ បឋមោ.

២. ធុតង្គបញ្ហោ

‘‘បស្សតារញ្ញកេ ភិក្ខូ, អជ្ឈោគាឡ្ហេ ធុតេ គុណេ;

បុន បស្សតិ គិហី រាជា, អនាគាមិផលេ ឋិតេ.