២. ទុក្ករការិកបញ្ហោ

២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេវ ពោធិសត្តា ទុក្ករការិកំ ករោន្តិ, ឧទាហុ គោតមេនេវ ពោធិសត្តេន ទុក្ករការិកា កតា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, សព្ពេសំ ពោធិសត្តានំ ទុក្ករការិកា, គោតមេនេវ ពោធិសត្តេន ទុក្ករការិកា កតា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យទិ ឯវំ អយុត្តំ, យំ ពោធិសត្តានំ ពោធិសត្តេហិ វេមត្តតា ហោតី’’តិ. ‘‘ចតូហិ, មហារាជ, ឋានេហិ ពោធិសត្តានំ ពោធិសត្តេហិ វេមត្តតា ហោតិ. កតមេហិ ចតូហិ? កុលវេមត្តតា បធានវេមត្តតា [អទ្ធានវេមត្តតា (សី. ស្យា. បី.)] អាយុវេមត្តតា បមាណវេមត្តតាតិ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, ចតូហិ ឋានេហិ ពោធិសត្តានំ ពោធិសត្តេហិ វេមត្តតា ហោតិ. សព្ពេសម្បិ, មហារាជ, ពុទ្ធានំ រូបេ សីលេ សមាធិម្ហិ បញ្ញាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តិញាណទស្សនេ ចតុវេសារជ្ជេ ទសតថាគតពលេ ឆអសាធារណញាណេ ចុទ្ទសពុទ្ធញាណេ អដ្ឋារសពុទ្ធធម្មេ កេវលេ ច ពុទ្ធគុណេ [ពុទ្ធធម្មេ (សី. បី.)] នត្ថិ វេមត្តតា, សព្ពេបិ ពុទ្ធា ពុទ្ធធម្មេហិ សមសមា’’តិ.

‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេបិ ពុទ្ធា ពុទ្ធធម្មេហិ សមសមា, កេន ការណេន គោតមេនេវ ពោធិសត្តេន ទុក្ករការិកា កតា’’តិ? ‘‘អបរិបក្កេ, មហារាជ, ញាណេ អបរិបក្កាយ ពោធិយា គោតមោ ពោធិសត្តោ នេក្ខម្មមភិនិក្ខន្តោ អបរិបក្កំ ញាណំ បរិបាចយមានេន ទុក្ករការិកា កតា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេន ការណេន ពោធិសត្តោ អបរិបក្កេ ញាណេ អបរិបក្កាយ ពោធិយា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ, ននុ នាម ញាណំ បរិបាចេត្វា បរិបក្កេ ញាណេ និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ?

‘‘ពោធិសត្តោ, មហារាជ, វិបរីតំ ឥត្ថាគារំ ទិស្វា វិប្បដិសារី អហោសិ, តស្ស វិប្បដិសារិស្ស អរតិ ឧប្បជ្ជិ, អរតិចិត្តំ ឧប្បន្នំ ទិស្វា អញ្ញតរោ មារកាយិកោ ទេវបុត្តោ ‘អយំ ខោ កាលោ អរតិចិត្តស្ស វិនោទនាយា’តិ វេហាសេ ឋត្វា ឥទំ វចនមព្រវិ –

‘‘មារិស, មា ខោ ត្វំ ឧក្កណ្ឋិតោ អហោសិ, ឥតោ តេ សត្តមេ ទិវសេ ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុភវិស្សតិ សហស្សារំ សនេមិកំ សនាភិកំ សព្ពាការបរិបូរំ, បថវិគតានិ ច តេ រតនានិ អាកាសដ្ឋានិ ច សយមេវ ឧបគច្ឆិស្សន្តិ, ទ្វិសហស្សបរិត្តទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ ឯកមុខេន អាណា បវត្តិស្សតិ, បរោសហស្សញ្ច តេ បុត្តា ភវិស្សន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា, តេហិ បុត្តេហិ បរិកិណ្ណោ សត្តរតនសមន្នាគតោ ចតុទ្ទីបមនុសាសិស្សសី’តិ.

‘‘យថា នាម ទិវសសន្តត្តំ អយោសូលំ សព្ពត្ថ ឧបឌហន្តំ កណ្ណសោតំ បវិសេយ្យ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តស្ស តំ វចនំ កណ្ណសោតំ បវិសិត្ថ, ឥតិ សោ បកតិយាវ ឧក្កណ្ឋិតោ តស្សា ទេវតាយ វចនេន ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧព្ពិជ្ជិ សំវិជ្ជិ សំវេគមាបជ្ជិ.

‘‘យថា បន, មហារាជ, មហតិមហាអគ្គិក្ខន្ធោ ជលមានោ អញ្ញេន កដ្ឋេន ឧបឌហិតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ជលេយ្យ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ បកតិយាវ ឧក្កណ្ឋិតោ តស្សា ទេវតាយ វចនេន ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧព្ពិជ្ជិ សំវិជ្ជិ សំវេគមាបជ្ជិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, មហាបថវី បកតិតិន្តា និព្ពត្តហរិតសទ្ទលា អាសិត្តោទកា ចិក្ខល្លជាតា បុនទេវ មហាមេឃេ អភិវុដ្ឋេ ភិយ្យោសោមត្តាយ ចិក្ខល្លតរា អស្ស, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ បកតិយាវ ឧក្កណ្ឋិតោ តស្សា ទេវតាយ វចនេន ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧព្ពិជ្ជិ សំវិជ្ជិ សំវេគមាបជ្ជី’’តិ.

‘‘អបិ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ពោធិសត្តស្ស យទិ សត្តមេ ទិវសេ ទិព្ពំ ចក្ករតនំ និព្ពត្តេយ្យ, បដិនិវត្តេយ្យ ពោធិសត្តោ ទិព្ពេ ចក្ករតនេ និព្ពត្តេ’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, សត្តមេ ទិវសេ ពោធិសត្តស្ស ទិព្ពំ ចក្ករតនំ និព្ពត្តេយ្យ, អបិ ច បលោភនត្ថាយ តាយ ទេវតាយ មុសា ភណិតំ, យទិបិ, មហារាជ, សត្តមេ ទិវសេ ទិព្ពំ ចក្ករតនំ និព្ពត្តេយ្យ, ពោធិសត្តោ ន និវត្តេយ្យ. កិំ ការណំ? ‘អនិច្ច’ន្តិ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ទឡ្ហំ អគ្គហេសិ, ‘ទុក្ខំ អនត្តា’តិ ទឡ្ហំ អគ្គហេសិ, ឧបាទានក្ខយំ បត្តោ.

‘‘យថា, មហារាជ, អនោតត្តទហតោ ឧទកំ គង្គំ នទិំ បវិសតិ, គង្គាយ នទិយា មហាសមុទ្ទំ បវិសតិ, មហាសមុទ្ទតោ បាតាលមុខំ បវិសតិ, អបិ នុ, មហារាជ, តំ ឧទកំ បាតាលមុខគតំ បដិនិវត្តិត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសេយ្យ, មហាសមុទ្ទតោ គង្គំ នទិំ បវិសេយ្យ, គង្គាយ នទិយា បុន អនោតត្តំ បវិសេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តេន កប្បានំ សតសហស្សំ ចតុរោ ច អសង្ខ្យេយ្យេ កុសលំ បរិបាចិតំ ឥមស្ស ភវស្ស ការណា, សោយំ អន្តិមភវោ អនុប្បត្តោ បរិបក្កំ ពោធិញាណំ ឆហិ វស្សេហិ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ សព្ពញ្ញូ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ចក្ករតនការណា [ចក្ករតនស្ស ការណា (សី. ស្យា. បី.)] បដិនិវត្តេយ្យា’’តិ [បរិនិវត្តេយ្យាតិ (សី. បី. ក.)]? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ.

‘‘អបិ ច, មហារាជ, មហាបថវី បរិវត្តេយ្យ សកាននា សបព្ពតា, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ. អារោហេយ្យបិ ចេ, មហារាជ, គង្គាយ ឧទកំ បដិសោតំ, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ; វិសុស្សេយ្យបិ ចេ, មហារាជ, មហាសមុទ្ទោ អបរិមិតជលធរោ គោបទេ ឧទកំ វិយ, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ; ផលេយ្យបិ ចេ, មហារាជ, សិនេរុបព្ពតរាជា សតធា វា សហស្សធា វា, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ; បតេយ្យុម្បិ ចេ, មហារាជ, ចន្ទិមសូរិយា សតារកា លេឌ្ឌុ វិយ ឆមាយំ, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ; សំវត្តេយ្យបិ ចេ, មហារាជ, អាកាសោ កិលញ្ជមិវ, នត្វេវ ពោធិសត្តោ បដិនិវត្តេយ្យ អបត្វា សម្មាសម្ពោធិំ. កិំ ការណា? បទាលិតត្តា សព្ពពន្ធនាន’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតិ លោកេ ពន្ធនានី’’តិ? ‘‘ទស ខោ បនិមានិ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនានិ, យេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធា សត្តា ន និក្ខមន្តិ, និក្ខមិត្វាបិ បដិនិវត្តន្តិ. កតមានិ ទស? មាតា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, បិតា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ភរិយា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, បុត្តា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ញាតី, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, មិត្តំ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ធនំ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, លាភសក្ការោ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ឥស្សរិយំ, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, បញ្ច កាមគុណា, មហារាជ, លោកេ ពន្ធនំ, ឥមានិ ខោ មហារាជ ទស លោកេ ពន្ធនានិ, យេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធា សត្តា ន និក្ខមន្តិ, និក្ខមិត្វាបិ បដិនិវត្តន្តិ, តានិ ទស ពន្ធនានិ ពោធិសត្តស្ស ឆិន្នានិ បទាលិតានិ, តស្មា, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ន បដិនិវត្តតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យទិ ពោធិសត្តោ ឧប្បន្នេ អរតិចិត្តេ ទេវតាយ វចនេន អបរិបក្កេ ញាណេ អបរិបក្កាយ ពោធិយា នេក្ខម្មមភិនិក្ខន្តោ, កិំ តស្ស ទុក្ករការិកាយ កតាយ, ននុ នាម សព្ពភក្ខេន ភវិតព្ពំ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានេនា’’តិ?

‘‘ទស ខោ បនិមេ, មហារាជ, បុគ្គលា លោកស្មិំ ឱញ្ញាតា អវញ្ញាតា ហីឡិតា ខីឡិតា គរហិតា បរិភូតា អចិត្តីកតា. កតមេ ទស? ឥត្ថី, មហារាជ, វិធវា លោកស្មិំ ឱញ្ញាតា អវញ្ញាតា ហីឡិតា ខីឡិតា គរហិតា បរិភូតា អចិត្តីកតា. ទុព្ពលោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… អមិត្តញាតិ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… មហគ្ឃសោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… អគរុកុលវាសិកោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… បាបមិត្តោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… ធនហីនោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… អាចារហីនោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… កម្មហីនោ, មហារាជ, បុគ្គលោ…បេ… បយោគហីនោ, មហារាជ, បុគ្គលោ លោកស្មិំ ឱញ្ញាតោ អវញ្ញាតោ ហីឡិតោ ខីឡិតោ គរហិតោ បរិភូតោ អចិត្តីកតោ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទស បុគ្គលា លោកស្មិំ ឱញ្ញាតា អវញ្ញាតា ហីឡិតា ខីឡិតា គរហិតា បរិភូតា អចិត្តីកតា. ឥមានិ ខោ, មហារាជ, ទស ឋានានិ អនុស្សរមានស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯវំ សញ្ញា ឧប្បជ្ជិ ‘មាហំ កម្មហីនោ អស្សំ បយោគហីនោ គរហិតោ ទេវមនុស្សានំ, យំនូនាហំ កម្មស្សាមី អស្សំ កម្មគរុ កម្មាធិបតេយ្យោ កម្មសីលោ កម្មធោរយ្ហោ កម្មនិកេតវា អប្បមត្តោ វិហរេយ្យ’ន្តិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ញាណំ បរិបាចេន្តោ ទុក្ករការិកំ អកាសី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, ពោធិសត្តោ ទុក្ករការិកំ ករោន្តោ ឯវមាហ ‘ន ខោ បនាហំ ឥមាយ កដុកាយ ទុក្ករការិកាយ អធិគច្ឆាមិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ, សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយា’តិ. អបិ នុ តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តស្ស មគ្គំ អារព្ភ សតិសម្មោសោ អហោសី’’តិ?

‘‘បញ្ចវីសតិ ខោ បនិមេ, មហារាជ, ចិត្តទុព្ពលីករណា ធម្មា, យេហិ ទុព្ពលីកតំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. កតមេ បញ្ចវីសតិ? កោធោ, មហារាជ, ចិត្តទុព្ពលីករណោ ធម្មោ, យេន ទុព្ពលីកតំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ, ឧបនាហោ…បេ… មក្ខោ…បេ… បឡាសោ…បេ… ឥស្សា…បេ… មច្ឆរិយំ…បេ… មាយា…បេ… សាឋេយ្យំ…បេ… ថម្ភោ…បេ… សារម្ភោ…បេ… មានោ…បេ… អតិមានោ …បេ… មទោ…បេ… បមាទោ…បេ… ថិនមិទ្ធំ…បេ… តន្ទិ [នន្ទី (បី. ក.)] …បេ… អាលស្យំ…បេ… បាបមិត្តតា…បេ… រូបា…បេ… សទ្ទា…បេ… គន្ធា…បេ… រសា…បេ… ផោដ្ឋព្ពា…បេ… ខុទាបិបាសា…បេ… អរតិ, មហារាជ, ចិត្តទុព្ពលីករណោ ធម្មោ, យេន ទុព្ពលីកតំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, បញ្ចវីសតិ ចិត្តទុព្ពលីករណា ធម្មា, យេហិ ទុព្ពលីកតំ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ.

ពោធិសត្តស្ស ខោ, មហារាជ, ខុទាបិបាសា [ខុទាបិបាសា (សី. បី. ក.)] កាយំ បរិយាទិយិំសុ, កាយេ បរិយាទិន្នេ ចិត្តំ ន សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. សតសហស្សំ, មហារាជ, កប្បានំ [កប្បេ (ក.)] ចតុរោ ច អសង្ខ្យេយ្យេ កប្បេ ពោធិសត្តោ ចតុន្នំ យេវ អរិយសច្ចានំ អភិសមយំ អន្វេសិ តាសុ តាសុ ជាតីសុ, កិំ បនស្ស បច្ឆិមេ ភវេ អភិសមយជាតិយំ មគ្គំ អារព្ភ សតិសម្មោសោ ហេស្សតិ? អបិ ច, មហារាជ, ពោធិសត្តស្ស សញ្ញាមត្តំ ឧប្បជ្ជិ ‘សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយា’តិ. បុព្ពេ ខោ, មហារាជ, ពោធិសត្តោ ឯកមាសិកោ សមានោ បិតុ សក្កស្ស កម្មន្តេ សីតាយ ជម្ពុច្ឆាយាយ សិរិសយនេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិចិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមិ, ញាណំ បរិបាចេន្តោ ពោធិសត្តោ ទុក្ករការិកំ អកាសី’’តិ.

ទុក្ករការិកបញ្ហោ ទុតិយោ.