៥. អកម្មជាទិបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ទិស្សន្តិ លោកេ កម្មនិព្ពត្តា, ទិស្សន្តិ ហេតុនិព្ពត្តា, ទិស្សន្តិ ឧតុនិព្ពត្តា, យំ លោកេ អកម្មជំ អហេតុជំ អនុតុជំ, តំ មេ កថេហី’’តិ. ‘‘ទ្វេមេ, មហារាជ, លោកស្មិំ អកម្មជា អហេតុជា អនុតុជា. កតមេ ទ្វេ? អាកាសោ, មហារាជ, អកម្មជោ អហេតុជោ អនុតុជោ; និព្ពានំ, មហារាជ, អកម្មជំ អហេតុជំ អនុតុជំ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទ្វេ អកម្មជា អហេតុជា អនុតុជា’’តិ.

‘‘មា, ភន្តេ នាគសេន, ជិនវចនំ មក្ខេហិ, មា អជានិត្វា បញ្ហំ ព្យាករោហី’’តិ. ‘‘កិំ ខោ, មហារាជ, អហំ វទាមិ, យំ មំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ ‘មា, ភន្តេ នាគសេន, ជិនវចនំ មក្ខេហិ, មា អជានិត្វា បញ្ហំ ព្យាករោហី’’’តិ? ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យុត្តមិទំ តាវ វត្តុំ ‘អាកាសោ អកម្មជោ អហេតុជោ អនុតុជោ’តិ. អនេកសតេហិ បន, ភន្តេ នាគសេន, ការណេហិ ភគវតា សាវកានំ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ មគ្គោ អក្ខាតោ, អថ ច បន ត្វំ ឯវំ វទេសិ ‘អហេតុជំ និព្ពាន’’’ន្តិ. ‘‘សច្ចំ, មហារាជ, ភគវតា អនេកសតេហិ ការណេហិ សាវកានំ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ មគ្គោ អក្ខាតោ, ន ច បន និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ អក្ខាតោ’’តិ.

‘‘ឯត្ថ មយំ, ភន្តេ នាគសេន, អន្ធការតោ អន្ធការតរំ បវិសាម, វនតោ វនតរំ បវិសាម, គហនតោ គហនតរំ [គហនន្តរតោ គហនន្តរំ (ក.)] បវិសាម, យត្រ ហិ នាម និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, តស្ស បន ធម្មស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ នត្ថិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, តេន ហិ និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយបិ ហេតុ ឥច្ឆិតព្ពោ.

‘‘យថា បន, ភន្តេ នាគសេន, បុត្តស្ស បិតា អត្ថិ, តេន ការណេន បិតុនោបិ បិតា ឥច្ឆិតព្ពោ. យថា អន្តេវាសិកស្ស អាចរិយោ អត្ថិ, តេន ការណេន អាចរិយស្សបិ អាចរិយោ ឥច្ឆិតព្ពោ. យថា អង្កុរស្ស ពីជំ អត្ថិ, តេន ការណេន ពីជស្សបិ ពីជំ ឥច្ឆិតព្ពំ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យទិ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, តេន ការណេន និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយបិ ហេតុ ឥច្ឆិតព្ពោ.

‘‘យថា រុក្ខស្ស វា លតាយ វា អគ្គេ សតិ តេន ការណេន មជ្ឈម្បិ អត្ថិ, មូលម្បិ អត្ថិ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យទិ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, តេន ការណេន និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយបិ ហេតុ ឥច្ឆិតព្ពោ’’’តិ.

‘‘អនុប្បាទនីយំ, មហារាជ, និព្ពានំ, តស្មា ន និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ អក្ខាតោ’’តិ. ‘‘ឥង្ឃ, ភន្តេ នាគសេន, ការណំ ទស្សេត្វា ការណេន មំ សញ្ញាបេហិ, យថាហំ ជានេយ្យំ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ នត្ថី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, មហារាជ, សក្កច្ចំ សោតំ ឱទហ, សាធុកំ សុណោហិ, វក្ខាមិ តត្ថ ការណំ, សក្កុណេយ្យ, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន ឥតោ ហិមវន្តំ បព្ពតរាជំ ឧបគន្តុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សក្កុណេយ្យ បន សោ, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន ហិមវន្តំ បព្ពតរាជំ ឥធ អាហរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សក្កា និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ មគ្គោ អក្ខាតុំ, ន សក្កា និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ ទស្សេតុំ.

‘‘សក្កុណេយ្យ, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន មហាសមុទ្ទំ នាវាយ ឧត្តរិត្វា បារិមតីរំ គន្តុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សក្កុណេយ្យ បន សោ, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន មហាសមុទ្ទស្ស បារិមតីរំ ឥធ អាហរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សក្កា និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ មគ្គោ អក្ខាតុំ, ន សក្កា និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ ទស្សេតុំ. កិំ ការណា? អសង្ខតត្តា ធម្មស្សា’’តិ.

‘‘អសង្ខតំ, ភន្តេ នាគសេន, និព្ពាន’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, អសង្ខតំ និព្ពានំ ន កេហិចិ កតំ, និព្ពានំ, មហារាជ, ន វត្តព្ពំ ឧប្បន្នន្តិ វា អនុប្បន្នន្តិ វា ឧប្បាទនីយន្តិ វា អតីតន្តិ វា អនាគតន្តិ វា បច្ចុប្បន្នន្តិ វា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យន្តិ វា សោតវិញ្ញេយ្យន្តិ វា ឃានវិញ្ញេយ្យន្តិ វា ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យន្តិ វា កាយវិញ្ញេយ្យន្តិ វា’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, និព្ពានំ ន ឧប្បន្នំ ន អនុប្បន្នំ ន ឧប្បាទនីយំ ន អតីតំ ន អនាគតំ ន បច្ចុប្បន្នំ ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ ន សោតវិញ្ញេយ្យំ ន ឃានវិញ្ញេយ្យំ ន ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យំ ន កាយវិញ្ញេយ្យំ, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ នត្ថិធម្មំ និព្ពានំ អបទិសថ ‘នត្ថិ និព្ពាន’ន្តិ. ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, និព្ពានំ, មនោវិញ្ញេយ្យំ និព្ពានំ, វិសុទ្ធេន មានសេន បណីតេន ឧជុកេន អនាវរណេន និរាមិសេន សម្មាបដិបន្នោ អរិយសាវកោ និព្ពានំ បស្សតី’’តិ.

‘‘កីទិសំ បន តំ, ភន្តេ, និព្ពានំ, យំ តំ ឱបម្មេហិ អាទីបនីយំ ការណេហិ មំ សញ្ញាបេហិ, យថា អត្ថិធម្មំ ឱបម្មេហិ អាទីបនីយ’’ន្តិ. ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, វាតោ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥង្ឃ, មហារាជ, វាតំ ទស្សេហិ វណ្ណតោ វា សណ្ឋានតោ វា អណុំ វា ថូលំ វា ទីឃំ វា រស្សំ វា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ភន្តេ នាគសេន, វាតោ ឧបទស្សយិតុំ, ន សោ វាតោ ហត្ថគ្គហណំ វា និម្មទ្ទនំ វា ឧបេតិ, អបិ ច អត្ថិ សោ វាតោ’’តិ. ‘‘យទិ, មហារាជ, ន សក្កា វាតោ ឧបទស្សយិតុំ, តេន ហិ នត្ថិ វាតោ’’តិ? ‘‘ជានាមហំ, ភន្តេ នាគសេន, វាតោ អត្ថីតិ មេ ហទយេ អនុបវិដ្ឋំ, ន ចាហំ សក្កោមិ វាតំ ឧបទស្សយិតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អត្ថិ និព្ពានំ, ន ច សក្កា និព្ពានំ ឧបទស្សយិតុំ វណ្ណេន វា សណ្ឋានេន វា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, សូបទស្សិតំ ឱបម្មំ, សុនិទ្ទិដ្ឋំ ការណំ, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមិ ‘អត្ថិ និព្ពាន’’’ន្តិ.

អកម្មជាទិបញ្ហោ បញ្ចមោ.