២. និប្បបញ្ចវគ្គោ

១. និប្បបញ្ចបញ្ហោ

១. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘និប្បបញ្ចារាមា, ភិក្ខវេ, វិហរថ និប្បបញ្ចរតិនោ’តិ, កតមំ តំ និប្បបញ្ច’’ន្តិ? ‘‘សោតាបត្តិផលំ, មហារាជ, និប្បបញ្ចំ, សកទាគាមិផលំ និប្បបញ្ចំ, អនាគាមិផលំ និប្បបញ្ចំ, អរហត្តផលំ និប្បបញ្ច’’ន្តិ.

‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សោតាបត្តិផលំ និប្បបញ្ចំ, សកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តផលំ និប្បបញ្ចំ, កិស្ស បន ឥមេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិសន្តិ បរិបុច្ឆន្តិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ, នវកម្មេន បលិពុជ្ឈន្តិ ទានេន ច បូជាយ ច, ននុ តេ ជិនប្បដិក្ខិត្តំ កម្មំ ករោតី’’តិ?

‘‘យេ តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ឧទ្ទិសន្តិ បរិបុច្ឆន្តិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ, នវកម្មេន បលិពុជ្ឈន្តិ ទានេន ច បូជាយ ច, សព្ពេ តេ និប្បបញ្ចស្ស បត្តិយា ករោន្តិ. យេ តេ, មហារាជ, សភាវបរិសុទ្ធា បុព្ពេ វាសិតវាសនា, តេ ឯកចិត្តក្ខណេន និប្បបច ហោន្តិ. យេ បន តេ ភិក្ខូ មហារជក្ខា, តេ ឥមេហិ បយោគេហិ និប្បបញ្ចា ហោន្តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, ឯកោ បុរិសោ ខេត្តេ ពីជំ រោបេត្វា អត្តនោ យថាពលវីរិយេន វិនា បាការវតិយា ធញ្ញំ ឧទ្ធរេយ្យ, ឯកោ បុរិសោ ខេត្តេ ពីជំ រោបេត្វា វនំ បវិសិត្វា កដ្ឋញ្ច សាខញ្ច ឆិន្ទិត្វា វតិបាការំ កត្វា ធញ្ញំ ឧទ្ធរេយ្យ. យា តត្ថ តស្ស វតិបាការបរិយេសនា, សា ធញ្ញត្ថាយ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ សភាវបរិសុទ្ធា បុព្ពេ វាសិតវាសនា, តេ ឯកចិត្តក្ខណេន និប្បបញ្ចា ហោន្តិ, វិនា វតិបាការំ បុរិសោ វិយ ធញ្ញុទ្ធារោ. យេ បន តេ ភិក្ខូ មហារជក្ខា, តេ ឥមេហិ បយោគេហិ និប្បបញ្ចា ហោន្តិ, វតិបាការំ កត្វា បុរិសោ វិយ ធញ្ញុទ្ធារោ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, បុរិសោ មហតិមហន្តេ អម្ពរុក្ខមត្ថកេ ផលបិណ្ឌិ ភវេយ្យ, អថ តត្ថ យោ កោចិ ឥទ្ធិមា អាគន្ត្វា តស្ស ផលំ ហរេយ្យ, យោ បន តត្ថ អនិទ្ធិមា, សោ កដ្ឋញ្ច វល្លិញ្ច ឆិន្ទិត្វា និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា តាយ តំ រុក្ខំ អភិរុហិត្វា ផលំ ហរេយ្យ. យា តត្ថ តស្ស និស្សេណិបរិយេសនា, សា ផលត្ថាយ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ សភាវបរិសុទ្ធា បុព្ពេ វាសិតវាសនា, តេ ឯកចិត្តក្ខណេន និប្បបញ្ចា ហោន្តិ, ឥទ្ធិមា វិយ រុក្ខផលំ ហរន្តោ. យេ បន តេ ភិក្ខូ មហារជក្ខា, តេ ឥមិនា បយោគេន សច្ចានិ អភិសមេន្តិ, និស្សេណិយា វិយ បុរិសោ រុក្ខផលំ ហរន្តោ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឯកោ បុរិសោ អត្ថករណិកោ ឯកកោ យេវ សាមិកំ ឧបគន្ត្វា អត្ថំ សាធេតិ. ឯកោ ធនវា ធនវសេន បរិសំ វឌ្ឍេត្វា បរិសាយ អត្ថំ សាធេតិ. យា តត្ថ តស្ស បរិសបរិយេសនា, សា អត្ថត្ថាយ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ សភាវបរិសុទ្ធា បុព្ពេ វាសិតវាសនា, តេ ឯកចិត្តក្ខណេន ឆសុ អភិញ្ញាសុ វសិភាវំ បាបុណន្តិ, បុរិសោ វិយ ឯកកោ អត្ថសិទ្ធិំ ករោន្តោ. យេ បន តេ ភិក្ខូ មហារជក្ខា, តេ ឥមេហិ បយោគេហិ សាមញ្ញត្ថមភិសាធេន្តិ, បរិសាយ វិយ បុរិសោ អត្ថសិទ្ធិំ ករោន្តោ.

‘‘ឧទ្ទេសោបិ, មហារាជ, ពហុការោ, បរិបុច្ឆាបិ ពហុការា, នវកម្មម្បិ ពហុការំ, ទានម្បិ ពហុការំ, បូជាបិ ពហុការា តេសុ តេសុ ករណីយេសុ. យថា, មហារាជ, បុរិសោ រាជូបសេវី កតាវី អមច្ចភដពលទោវារិកអនីកដ្ឋបារិសជ្ជជនេហិ, តេ តស្ស ករណីយេ អនុប្បត្តេ សព្ពេបិ ឧបការា ហោន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឧទ្ទេសោបិ ពហុការោ, បរិបុច្ឆាបិ ពហុការា, នវកម្មម្បិ ពហុការំ, ទានម្បិ ពហុការំ, បូជាបិ ពហុការា តេសុ តេសុ ករណីយេសុ. យទិ, មហារាជ, សព្ពេបិ អភិជាតិបរិសុទ្ធា ភវេយ្យុំ, អនុសាសនេន [អនុសាសកេន (សី. បី.)] ករណីយំ ន ភវេយ្យ. យស្មា ច ខោ, មហារាជ, សវនេន ករណីយំ ហោតិ, ថេរោ, មហារាជ, សារិបុត្តោ អបរិមិតមសង្ខេយ្យកប្បំ ឧបាទាយ ឧបចិតកុសលមូលោ បញ្ញាយ កោដិំ គតោ, សោបិ វិនា សវនេន នាសក្ខិ អាសវក្ខយំ បាបុណិតុំ. តស្មា, មហារាជ, ពហុការំ សវនំ, តថា ឧទ្ទេសោបិ បរិបុច្ឆាបិ. តស្មា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាបិ និប្បបញ្ចា សង្ខតា’’តិ. ‘‘សុនិជ្ឈាបិតោ, ភន្តេ នាគសេន, បញ្ហោ, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

និប្បបញ្ចបញ្ហោ បឋមោ.

២. ខីណាសវភាវបញ្ហោ

២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘យោ គិហី អរហត្តំ បត្តោ, ទ្វេ វាស្ស គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា, តស្មិំ យេវ ទិវសេ បព្ពជតិ វា បរិនិព្ពាយតិ វា. ន សោ ទិវសោ សក្កា អតិក្កមេតុ’ន្តិ. សចេ សោ, ភន្តេ នាគសេន, តស្មិំ ទិវសេ អាចរិយំ វា ឧបជ្ឈាយំ វា បត្តចីវរំ វា ន លភេថ, អបិ នុ ខោ សោ អរហា សយំ វា បព្ពជេយ្យ ទិវសំ វា អតិក្កមេយ្យ, អញ្ញោ កោចិ អរហា ឥទ្ធិមា អាគន្ត្វា តំ បព្ពាជេយ្យ វា បរិនិព្ពាយេយ្យ វា’’តិ? ‘‘ន សោ, មហារាជ, អរហា សយំ បព្ពជេយ្យ, សយំ បព្ពជន្តោ ថេយ្យំ អាបជ្ជតិ, ន ច ទិវសំ អតិក្កមេយ្យ, អញ្ញស្ស អរហន្តស្ស អាគមនំ ភវេយ្យ វា ន វា ភវេយ្យ, តស្មិំ យេវ ទិវសេ បរិនិព្ពាយេយ្យា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, អរហត្តស្ស សន្តភាវោ វិជហិតោ ហោតិ, យេន អធិគតស្ស ជីវិតហារោ ភវតី’’តិ.

‘‘វិសមំ, មហារាជ, គិហិលិង្គំ, វិសមេ លិង្គេ លិង្គទុព្ពលតាយ អរហត្តំ បត្តោ គិហី តស្មិំ យេវ ទិវសេ បព្ពជតិ វា បរិនិព្ពាយតិ វា. នេសោ, មហារាជ, ទោសោ អរហត្តស្ស, គិហិលិង្គស្សេវេសោ ទោសោ យទិទំ លិង្គទុព្ពលតា.

‘‘យថា, មហារាជ, ភោជនំ សព្ពសត្តានំ អាយុបាលកំ ជីវិតរក្ខកំ វិសមកោដ្ឋស្ស មន្ទទុព្ពលគហណិកស្ស អវិបាកេន ជីវិតំ ហរតិ. នេសោ, មហារាជ, ទោសោ ភោជនស្ស, កោដ្ឋស្សេវេសោ ទោសោ យទិទំ អគ្គិទុព្ពលតា. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វិសមេ លិង្គេ លិង្គទុព្ពលតាយ អរហត្តំ បត្តោ គិហី តស្មិំ យេវ ទិវសេ បព្ពជតិ វា បរិនិព្ពាយតិ វា. នេសោ, មហារាជ, ទោសោ អរហត្តស្ស, គិហិលិង្គស្សេវេសោ ទោសោ យទិទំ លិង្គទុព្ពលតា.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, បរិត្តំ តិណសលាកំ ឧបរិ គរុកេ បាសាណេ ឋបិតេ ទុព្ពលតាយ ភិជ្ជិត្វា បតតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អរហត្តំ បត្តោ គិហី តេន លិង្គេន អរហត្តំ ធារេតុំ អសក្កោន្តោ តស្មិំ យេវ ទិវសេ បព្ពជតិ វា បរិនិព្ពាយតិ វា.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, បុរិសោ អពលោ ទុព្ពលោ និហីនជច្ចោ បរិត្តបុញ្ញោ មហតិមហារជ្ជំ លភិត្វា ខណេន បរិបតតិ បរិធំសតិ ឱសក្កតិ, ន សក្កោតិ ឥស្សរិយំ ធារេតុំ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អរហត្តំ បត្តោ គិហី តេន លិង្គេន អរហត្តំ ធារេតុំ ន សក្កោតិ, តេន ការណេន តស្មិំ យេវ ទិវសេ បព្ពជតិ វា បរិនិព្ពាយតិ វា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

ខីណាសវភាវបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. ខីណាសវសតិសម្មោសបញ្ហោ

៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អត្ថិ អរហតោ សតិសម្មោសោ’’តិ? ‘‘វិគតសតិសម្មោសា ខោ, មហារាជ, អរហន្តោ, នត្ថិ អរហន្តានំ សតិសម្មោសោ’’តិ. ‘‘អាបជ្ជេយ្យ បន, ភន្តេ, អរហា អាបត្តិ’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ? ‘‘កុដិការេ, មហារាជ, សញ្ចរិត្តេ, វិកាលេ កាលសញ្ញាយ, បវារិតេ អប្បវារិតសញ្ញាយ, អនតិរិត្តេ អតិរិត្តសញ្ញាយា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘យេ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តិ, តេ ទ្វីហិ ការណេហិ អាបជ្ជន្តិ អនាទរិយេន វា អជាននេន វា’តិ. អបិ នុ ខោ, ភន្តេ, អរហតោ អនាទរិយំ ហោតិ, យំ អរហា អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ.

‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, អរហា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, នត្ថិ ច អរហតោ អនាទរិយំ, តេន ហិ អត្ថិ អរហតោ សតិសម្មោសោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, អរហតោ សតិសម្មោសោ, អាបត្តិញ្ច អរហា អាបជ្ជតី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ការណេន មំ សញ្ញាបេហិ, កិំ តត្ថ ការណ’’ន្តិ? ‘‘ទ្វេមេ, មហារាជ, កិលេសា លោកវជ្ជំ បណ្ណត្តិវជ្ជញ្ចាតិ. កតមំ, មហារាជ, លោកវជ្ជំ? ទស អកុសលកម្មបថា, ឥទំ វុច្ចតិ លោកវជ្ជំ. កតមំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ? យំ លោកេ អត្ថិ សមណានំ អននុច្ឆវិកំ អននុលោមិកំ, គិហីនំ អនវជ្ជំ. តត្ថ ភគវា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ ‘យាវជីវំ អនតិក្កមនីយ’ន្តិ. វិកាលភោជនំ, មហារាជ, លោកស្ស អនវជ្ជំ, តំ ជិនសាសនេ វជ្ជំ. ភូតគាមវិកោបនំ, មហារាជ, លោកស្ស អនវជ្ជំ, តំ ជិនសាសនេ វជ្ជំ. ឧទកេ ហស្សធម្មំ, មហារាជ, លោកស្ស អនវជ្ជំ, តំ ជិនសាសនេ វជ្ជំ. ឥតិ ឯវរូបានិ ឯវរូបានិ, មហារាជ, ជិនសាសនេ វជ្ជានិ, ឥទំ វុច្ចតិ បណ្ណត្តិវជ្ជំ.

‘‘លោកវជ្ជំ អភព្ពោ ខីណាសវោ តំ អជ្ឈាចរិតុំ, យំ កិលេសំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តំ អជានន្តោ អាបជ្ជេយ្យ. អវិសយោ, មហារាជ, ឯកច្ចស្ស អរហតោ សព្ពំ ជានិតុំ, ន ហិ តស្ស ពលំ អត្ថិ សព្ពំ ជានិតុំ. អនញ្ញាតំ, មហារាជ, អរហតោ ឥត្ថិបុរិសានំ នាមម្បិ គោត្តម្បិ, មគ្គោបិ តស្ស មហិយា អនញ្ញាតោ; វិមុត្តិំ យេវ, មហារាជ, ឯកច្ចោ អរហា ជានេយ្យ; ឆឡភិញ្ញោ អរហា សកវិសយំ ជានេយ្យ; សព្ពញ្ញូ, មហារាជ, តថាគតោវ សព្ពំ ជានាតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

ខីណាសវសតិសម្មោសបញ្ហោ តតិយោ.

៤. លោកេ នត្ថិភាវបញ្ហោ

៤. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ទិស្សន្តិ លោកេ ពុទ្ធា, ទិស្សន្តិ បច្ចេកពុទ្ធា, ទិស្សន្តិ តថាគតស្ស សាវកា, ទិស្សន្តិ ចក្កវត្តិរាជានោ, ទិស្សន្តិ បទេសរាជានោ, ទិស្សន្តិ ទេវមនុស្សា, ទិស្សន្តិ សធនា, ទិស្សន្តិ អធនា, ទិស្សន្តិ សុគតា, ទិស្សន្តិ ទុគ្គតា, ទិស្សតិ បុរិសស្ស ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភូតំ, ទិស្សតិ ឥត្ថិយា បុរិសលិង្គំ បាតុភូតំ, ទិស្សតិ សុកតំ ទុក្កតំ កម្មំ, ទិស្សន្តិ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកូបភោគិនោ សត្តា, អត្ថិ លោកេ សត្តា អណ្ឌជា ជលាពុជា សំសេទជា ឱបបាតិកា, អត្ថិ សត្តា អបទា ទ្វិបទា ចតុប្បទា ពហុប្បទា, អត្ថិ លោកេ យក្ខា រក្ខសា កុម្ភណ្ឌា អសុរា ទានវា គន្ធព្ពា បេតា បិសាចា, អត្ថិ កិន្នរា មហោរគា នាគា សុបណ្ណា សិទ្ធា វិជ្ជាធរា, អត្ថិ ហត្ថី អស្សា គាវោ មហិំសា [មហិសា (សី. បី.)] ឱដ្ឋា គទ្រភា អជា ឯឡកា មិគា សូករា សីហា ព្យគ្ឃា ទីបី អច្ឆា កោកា តរច្ឆា សោណា សិង្គាលា, អត្ថិ ពហុវិធា សកុណា, អត្ថិ សុវណ្ណំ រជតំ មុត្តា មណិ សង្ខោ សិលា បវាឡំ លោហិតង្កោ មសារគល្លំ វេឡុរិយោ វជិរំ ផលិកំ កាឡលោហំ តម្ពលោហំ វដ្ដលោហំ កំសលោហំ, អត្ថិ ខោមំ កោសេយ្យំ កប្បាសិកំ សាណំ ភង្គំ កម្ពលំ, អត្ថិ សាលិ វីហិ យវោ កង្គុ កុទ្រូសោ វរកោ គោធូមោ មុគ្គោ, មាសោ តិលំ កុលត្ថំ, អត្ថិ មូលគន្ធោ សារគន្ធោ ផេគ្គុគន្ធោ តចគន្ធោ បត្តគន្ធោ បុប្ផគន្ធោ ផលគន្ធោ សព្ពគន្ធោ, អត្ថិ តិណ លតា គច្ឆ រុក្ខ ឱសធិ វនប្បតិ នទី បព្ពត សមុទ្ទ មច្ឆកច្ឆបា សព្ពំ លោកេ អត្ថិ. យំ, ភន្តេ, លោកេ នត្ថិ, តំ មេ កថេហី’’តិ.

‘‘តីណិមានិ, មហារាជ, លោកេ នត្ថិ. កតមានិ តីណិ? សចេតនា វា អចេតនា វា អជរាមរា លោកេ នត្ថិ, សង្ខារានំ និច្ចតា នត្ថិ, បរមត្ថេន សត្តូបលទ្ធិ នត្ថិ, ឥមានិ ខោ, មហារាជ, តីណិ លោកេ នត្ថី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

លោកេ នត្ថិភាវបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. អកម្មជាទិបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ទិស្សន្តិ លោកេ កម្មនិព្ពត្តា, ទិស្សន្តិ ហេតុនិព្ពត្តា, ទិស្សន្តិ ឧតុនិព្ពត្តា, យំ លោកេ អកម្មជំ អហេតុជំ អនុតុជំ, តំ មេ កថេហី’’តិ. ‘‘ទ្វេមេ, មហារាជ, លោកស្មិំ អកម្មជា អហេតុជា អនុតុជា. កតមេ ទ្វេ? អាកាសោ, មហារាជ, អកម្មជោ អហេតុជោ អនុតុជោ; និព្ពានំ, មហារាជ, អកម្មជំ អហេតុជំ អនុតុជំ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទ្វេ អកម្មជា អហេតុជា អនុតុជា’’តិ.

‘‘មា, ភន្តេ នាគសេន, ជិនវចនំ មក្ខេហិ, មា អជានិត្វា បញ្ហំ ព្យាករោហី’’តិ. ‘‘កិំ ខោ, មហារាជ, អហំ វទាមិ, យំ មំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ ‘មា, ភន្តេ នាគសេន, ជិនវចនំ មក្ខេហិ, មា អជានិត្វា បញ្ហំ ព្យាករោហី’’’តិ? ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យុត្តមិទំ តាវ វត្តុំ ‘អាកាសោ អកម្មជោ អហេតុជោ អនុតុជោ’តិ. អនេកសតេហិ បន, ភន្តេ នាគសេន, ការណេហិ ភគវតា សាវកានំ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ មគ្គោ អក្ខាតោ, អថ ច បន ត្វំ ឯវំ វទេសិ ‘អហេតុជំ និព្ពាន’’’ន្តិ. ‘‘សច្ចំ, មហារាជ, ភគវតា អនេកសតេហិ ការណេហិ សាវកានំ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ មគ្គោ អក្ខាតោ, ន ច បន និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ អក្ខាតោ’’តិ.

‘‘ឯត្ថ មយំ, ភន្តេ នាគសេន, អន្ធការតោ អន្ធការតរំ បវិសាម, វនតោ វនតរំ បវិសាម, គហនតោ គហនតរំ [គហនន្តរតោ គហនន្តរំ (ក.)] បវិសាម, យត្រ ហិ នាម និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, តស្ស បន ធម្មស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ នត្ថិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, តេន ហិ និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយបិ ហេតុ ឥច្ឆិតព្ពោ.

‘‘យថា បន, ភន្តេ នាគសេន, បុត្តស្ស បិតា អត្ថិ, តេន ការណេន បិតុនោបិ បិតា ឥច្ឆិតព្ពោ. យថា អន្តេវាសិកស្ស អាចរិយោ អត្ថិ, តេន ការណេន អាចរិយស្សបិ អាចរិយោ ឥច្ឆិតព្ពោ. យថា អង្កុរស្ស ពីជំ អត្ថិ, តេន ការណេន ពីជស្សបិ ពីជំ ឥច្ឆិតព្ពំ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យទិ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, តេន ការណេន និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយបិ ហេតុ ឥច្ឆិតព្ពោ.

‘‘យថា រុក្ខស្ស វា លតាយ វា អគ្គេ សតិ តេន ការណេន មជ្ឈម្បិ អត្ថិ, មូលម្បិ អត្ថិ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យទិ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, តេន ការណេន និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយបិ ហេតុ ឥច្ឆិតព្ពោ’’’តិ.

‘‘អនុប្បាទនីយំ, មហារាជ, និព្ពានំ, តស្មា ន និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ អក្ខាតោ’’តិ. ‘‘ឥង្ឃ, ភន្តេ នាគសេន, ការណំ ទស្សេត្វា ការណេន មំ សញ្ញាបេហិ, យថាហំ ជានេយ្យំ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ ហេតុ អត្ថិ, និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ នត្ថី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, មហារាជ, សក្កច្ចំ សោតំ ឱទហ, សាធុកំ សុណោហិ, វក្ខាមិ តត្ថ ការណំ, សក្កុណេយ្យ, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន ឥតោ ហិមវន្តំ បព្ពតរាជំ ឧបគន្តុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សក្កុណេយ្យ បន សោ, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន ហិមវន្តំ បព្ពតរាជំ ឥធ អាហរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សក្កា និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ មគ្គោ អក្ខាតុំ, ន សក្កា និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ ទស្សេតុំ.

‘‘សក្កុណេយ្យ, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន មហាសមុទ្ទំ នាវាយ ឧត្តរិត្វា បារិមតីរំ គន្តុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សក្កុណេយ្យ បន សោ, មហារាជ, បុរិសោ បាកតិកេន ពលេន មហាសមុទ្ទស្ស បារិមតីរំ ឥធ អាហរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សក្កា និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ មគ្គោ អក្ខាតុំ, ន សក្កា និព្ពានស្ស ឧប្បាទាយ ហេតុ ទស្សេតុំ. កិំ ការណា? អសង្ខតត្តា ធម្មស្សា’’តិ.

‘‘អសង្ខតំ, ភន្តេ នាគសេន, និព្ពាន’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, អសង្ខតំ និព្ពានំ ន កេហិចិ កតំ, និព្ពានំ, មហារាជ, ន វត្តព្ពំ ឧប្បន្នន្តិ វា អនុប្បន្នន្តិ វា ឧប្បាទនីយន្តិ វា អតីតន្តិ វា អនាគតន្តិ វា បច្ចុប្បន្នន្តិ វា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យន្តិ វា សោតវិញ្ញេយ្យន្តិ វា ឃានវិញ្ញេយ្យន្តិ វា ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យន្តិ វា កាយវិញ្ញេយ្យន្តិ វា’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, និព្ពានំ ន ឧប្បន្នំ ន អនុប្បន្នំ ន ឧប្បាទនីយំ ន អតីតំ ន អនាគតំ ន បច្ចុប្បន្នំ ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ ន សោតវិញ្ញេយ្យំ ន ឃានវិញ្ញេយ្យំ ន ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យំ ន កាយវិញ្ញេយ្យំ, តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ នត្ថិធម្មំ និព្ពានំ អបទិសថ ‘នត្ថិ និព្ពាន’ន្តិ. ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, និព្ពានំ, មនោវិញ្ញេយ្យំ និព្ពានំ, វិសុទ្ធេន មានសេន បណីតេន ឧជុកេន អនាវរណេន និរាមិសេន សម្មាបដិបន្នោ អរិយសាវកោ និព្ពានំ បស្សតី’’តិ.

‘‘កីទិសំ បន តំ, ភន្តេ, និព្ពានំ, យំ តំ ឱបម្មេហិ អាទីបនីយំ ការណេហិ មំ សញ្ញាបេហិ, យថា អត្ថិធម្មំ ឱបម្មេហិ អាទីបនីយ’’ន្តិ. ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, វាតោ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥង្ឃ, មហារាជ, វាតំ ទស្សេហិ វណ្ណតោ វា សណ្ឋានតោ វា អណុំ វា ថូលំ វា ទីឃំ វា រស្សំ វា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ភន្តេ នាគសេន, វាតោ ឧបទស្សយិតុំ, ន សោ វាតោ ហត្ថគ្គហណំ វា និម្មទ្ទនំ វា ឧបេតិ, អបិ ច អត្ថិ សោ វាតោ’’តិ. ‘‘យទិ, មហារាជ, ន សក្កា វាតោ ឧបទស្សយិតុំ, តេន ហិ នត្ថិ វាតោ’’តិ? ‘‘ជានាមហំ, ភន្តេ នាគសេន, វាតោ អត្ថីតិ មេ ហទយេ អនុបវិដ្ឋំ, ន ចាហំ សក្កោមិ វាតំ ឧបទស្សយិតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អត្ថិ និព្ពានំ, ន ច សក្កា និព្ពានំ ឧបទស្សយិតុំ វណ្ណេន វា សណ្ឋានេន វា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, សូបទស្សិតំ ឱបម្មំ, សុនិទ្ទិដ្ឋំ ការណំ, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមិ ‘អត្ថិ និព្ពាន’’’ន្តិ.

អកម្មជាទិបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. កម្មជាទិបញ្ហោ

៦. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតមេ ឯត្ថ កម្មជា, កតមេ ហេតុជា, កតមេ ឧតុជា, កតមេ ន កម្មជា, ន ហេតុជា, ន ឧតុជា’’តិ? ‘‘យេ កេចិ, មហារាជ, សត្តា សចេតនា, សព្ពេ តេ កម្មជា; អគ្គិ ច សព្ពានិ ច ពីជជាតានិ ហេតុជានិ; បថវី ច បព្ពតា ច ឧទកញ្ច វាតោ ច, សព្ពេ តេ ឧតុជា; អាកាសោ ច និព្ពានញ្ច ឥមេ ទ្វេ អកម្មជា អហេតុជា អនុតុជា. និព្ពានំ បន, មហារាជ, ន វត្តព្ពំ កម្មជន្តិ វា ហេតុជន្តិ វា ឧតុជន្តិ វា ឧប្បន្នន្តិ វា អនុប្បន្នន្តិ វា ឧប្បាទនីយន្តិ វា អតីតន្តិ វា អនាគតន្តិ វា បច្ចុប្បន្នន្តិ វា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យន្តិ វា សោតវិញ្ញេយ្យន្តិ វា ឃានវិញ្ញេយ្យន្តិ វា ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យន្តិ វា កាយវិញ្ញេយ្យន្តិ វា, អបិ ច, មហារាជ, មនោវិញ្ញេយ្យំ និព្ពានំ, យំ សោ សម្មាបដិបន្នោ អរិយសាវកោ វិសុទ្ធេន ញាណេន បស្សតី’’តិ. ‘‘រមណីយោ, ភន្តេ នាគសេន, បញ្ហោ សុវិនិច្ឆិតោ និស្សំសយោ ឯកន្តគតោ, វិមតិ ឧប្បច្ឆិន្នា, ត្វំ គណិវរបវរមាសជ្ជា’’តិ.

កម្មជាទិបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. យក្ខបញ្ហោ

៧. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អត្ថិ លោកេ យក្ខា នាមា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, អត្ថិ លោកេ យក្ខា នាមា’’តិ. ‘‘ចវន្តិ បន តេ, ភន្តេ, យក្ខា តម្ហា យោនិយា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ចវន្តិ តេ យក្ខា តម្ហា យោនិយា’’តិ. ‘‘កិស្ស បន, ភន្តេ នាគសេន, តេសំ មតានំ យក្ខានំ សរីរំ ន ទិស្សតិ, កុណបគន្ធោបិ ន វាយតី’’តិ? ‘‘ទិស្សតិ, មហារាជ, មតានំ យក្ខានំ សរីរំ, កុណបគន្ធោបិ តេសំ វាយតិ, មតានំ, មហារាជ, យក្ខានំ សរីរំ កីដវណ្ណេន វា ទិស្សតិ, កិមិវណ្ណេន វា ទិស្សតិ, កិបិល្លិកវណ្ណេន វា ទិស្សតិ, បដង្គវណ្ណេន វា ទិស្សតិ, អហិវណ្ណេន វា ទិស្សតិ, វិច្ឆិកវណ្ណេន វា ទិស្សតិ, សតបទិវណ្ណេន វា ទិស្សតិ, ទិជវណ្ណេន វា ទិស្សតិ, មិគវណ្ណេន វា ទិស្សតី’’តិ. ‘‘កោ ហិ, ភន្តេ នាគសេន, អញ្ញោ ឥទំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិសជ្ជេយ្យ អញ្ញត្រ តវាទិសេន ពុទ្ធិមតា’’តិ.

យក្ខបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. អនវសេសសិក្ខាបទបញ្ហោ

៨. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យេ តេ អហេសុំ តិកិច្ឆកានំ បុព្ពកា អាចរិយា សេយ្យថិទំ, នារទោ ធម្មន្តរី [ធន្វន្តរី (?)] អង្គិរសោ កបិលោ កណ្ឌរគ្គិ សាមោ អតុលោ បុព្ពកច្ចាយនោ, សព្ពេបេតេ អាចរិយា សកិំ យេវ រោគុប្បត្តិញ្ច និទានញ្ច សភាវញ្ច សមុដ្ឋានញ្ច តិកិច្ឆញ្ច កិរិយញ្ច សិទ្ធាសិទ្ធញ្ច សព្ពំ តំ [សន្តំ (ក.)] និរវសេសំ ជានិត្វា ‘ឥមស្មិំ កាយេ ឯត្តកា រោគា ឧប្បជ្ជិស្សន្តី’តិ ឯកប្បហារេន កលាបគ្គាហំ ករិត្វា សុត្តំ ពន្ធិំសុ, អសព្ពញ្ញុនោ ឯតេ សព្ពេ, កិស្ស បន តថាគតោ សព្ពញ្ញូ សមានោ អនាគតំ កិរិយំ ពុទ្ធញាណេន ជានិត្វា ‘ឯត្តកេ នាម វត្ថុស្មិំ ឯត្តកំ នាម សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតព្ពំ ភវិស្សតី’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនវសេសតោ សិក្ខាបទំ ន បញ្ញបេសិ, ឧប្បន្នុប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ អយសេ បាកដេ ទោសេ វិត្ថារិកេ បុថុគតេ ឧជ្ឈាយន្តេសុ មនុស្សេសុ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសី’’តិ?

‘‘ញាតមេតំ, មហារាជ, តថាគតស្ស ‘ឥមស្មិំ សមយេ ឥមេសុ មនុស្សេសុ សាធិកំ ទិយឌ្ឍសិក្ខាបទសតំ បញ្ញបេតព្ពំ ភវិស្សតី’តិ, អបិ ច តថាគតស្ស ឯវំ អហោសិ ‘សចេ ខោ អហំ សាធិកំ ទិយឌ្ឍសិក្ខាបទសតំ ឯកប្បហារំ បញ្ញបេស្សាមិ, មហាជនោ សន្តាសមាបជ្ជិស្សតិ ‘ពហុកំ ឥធ រក្ខិតព្ពំ, ទុក្ករំ វត ភោ សមណស្ស គោតមស្ស សាសនេ បព្ពជិតុ’ន្តិ, បព្ពជិតុកាមាបិ ន បព្ពជិស្សន្តិ, វចនញ្ច មេ ន សទ្ទហិស្សន្តិ, អសទ្ទហន្តា តេ មនុស្សា អបាយគាមិនោ ភវិស្សន្ន-តិ ឧប្បន្នុប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ ធម្មទេសនាយ វិញ្ញាបេត្វា បាកដេ ទោសេ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, ពុទ្ធានំ, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, ពុទ្ធានំ, យាវ មហន្តំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញាណំ, ឯវមេតំ, ភន្តេ នាគសេន, សុនិទ្ទិដ្ឋោ ឯសោ អត្ថោ តថាគតេន, ‘ពហុកំ ឥធ សិក្ខិតព្ព’ន្តិ សុត្វា សត្តានំ សន្តាសោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឯកោបិ ជិនសាសនេ ន បព្ពជេយ្យ, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

អនវសេសសិក្ខាបទបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. សូរិយតបនបញ្ហោ

៩. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អយំ សូរិយោ សព្ពកាលំ កឋិនំ តបតិ, ឧទាហុ កិញ្ចិកាលំ មន្ទំ តបតី’’តិ? ‘‘សព្ពកាលំ, មហារាជ, សូរិយោ កឋិនំ តបតិ, ន កិញ្ចិកាលំ មន្ទំ តបតី’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សូរិយោ សព្ពកាលំ កឋិនំ តបតិ, កិស្ស បន អប្បេកទា សូរិយោ កឋិនំ តបតិ, អប្បេកទា មន្ទំ តបតី’’តិ? ‘‘ចត្តារោមេ, មហារាជ, សូរិយស្ស រោគា, យេសំ អញ្ញតរេន រោគេន បដិបីឡិតោ សូរិយោ មន្ទំ តបតិ. កតមេ ចត្តារោ? អព្ភំ, មហារាជ, សូរិយស្ស រោគោ, តេន រោគេន បដិបីឡិតោ សូរិយោ មន្ទំ តបតិ. មហិកា, មហារាជ, សូរិយស្ស រោគោ, តេន រោគេន បដិបីឡិតោ សូរិយោ មន្ទំ តបតិ. មេឃោ, មហារាជ, សូរិយស្ស រោគោ, តេន រោគេន បដិបីឡិតោ សូរិយោ មន្ទំ តបតិ. រាហុ, មហារាជ, សូរិយស្ស រោគោ, តេន រោគេន បដិបីឡិតោ សូរិយោ មន្ទំ តបតិ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ចត្តារោ សូរិយស្ស រោគា, យេសំ អញ្ញតរេន រោគេន បដិបីឡិតោ សូរិយោ មន្ទំ តបតី’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, សូរិយស្សបិ តាវ តេជោសម្បន្នស្ស រោគោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, កិមង្គំ បន អញ្ញេសំ សត្តានំ, នត្ថិ, ភន្តេ, ឯសា វិភត្តិ អញ្ញស្ស អញ្ញត្រ តវាទិសេន ពុទ្ធិមតា’’តិ.

សូរិយតបនបញ្ហោ នវមោ.

១០. កឋិនតបនបញ្ហោ

១០. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិស្ស ហេមន្តេ សូរិយោ កឋិនំ តបតិ, នោ តថា គិម្ហេ’’តិ? ‘‘គិម្ហេ, មហារាជ, អនុបហតំ ហោតិ រជោជល្លំ, វាតក្ខុភិតា រេណូ គគនានុគតា ហោន្តិ, អាកាសេបិ អព្ភា សុពហលា ហោន្តិ, មហាវាតោ ច អធិមត្តំ វាយតិ, តេ សព្ពេ នានាកុលា សមាយុតា សូរិយរំសិយោ បិទហន្តិ, តេន គិម្ហេ សូរិយោ មន្ទំ តបតិ.

‘‘ហេមន្តេ បន, មហារាជ, ហេដ្ឋា បថវី និព្ពុតា ហោតិ, ឧបរិ មហាមេឃោ ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ, ឧបសន្តំ ហោតិ រជោជល្លំ, រេណុ ច សន្តសន្តំ គគនេ ចរតិ, វិគតវលាហកោ ច ហោតិ អាកាសោ, វាតោ ច មន្ទមន្ទំ វាយតិ, ឯតេសំ ឧបរតិយា វិសុទ្ធា [វិសទា (សី. បី.)] ហោន្តិ សូរិយរំសិយោ, ឧបឃាតវិមុត្តស្ស សូរិយស្ស តាបោ អតិ វិយ តបតិ. ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន សូរិយោ ហេមន្តេ កឋិនំ តបតិ, នោ តថា គិម្ហេ’’តិ. ‘‘សព្ពីតិមុត្តោ, ភន្តេ, សូរិយោ កឋិនំ តបតិ, មេឃាទិសហគតោ កឋិនំ ន តបតី’’តិ.

កឋិនតបនបញ្ហោ ទសមោ.

និប្បបញ្ចវគ្គោ ទុតិយោ.

ឥមស្មិំ វគ្គេ ទស បញ្ហា.