៥. ហីនាយាវត្តនបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, មហន្តំ ឥទំ តថាគតសាសនំ សារំ វរំ សេដ្ឋំ បវរំ អនុបមំ បរិសុទ្ធំ វិមលំ បណ្ឌរំ អនវជ្ជំ, ន យុត្តំ គិហិំ តាវតកំ បព្ពជេតុំ, គិហី យេវ [គិហិំ យេវ (សី. បី.)] ឯកស្មិំ ផលេ វិនេត្វា យទា អបុនរាវត្តី ហោតិ តទា សោ បព្ពាជេតព្ពោ. កិំ ការណា? ឥមេ ទុជ្ជនា តាវ តត្ថ សាសនេ វិសុទ្ធេ បព្ពជិត្វា បដិនិវត្តិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, តេសំ បច្ចាគមនេន អយំ មហាជនោ ឯវំ វិចិន្តេតិ ‘តុច្ឆកំ វត ភោ ឯតំ សមណស្ស គោតមស្ស សាសនំ ភវិស្សតិ, យំ ឥមេ បដិនិវត្តន្តី’តិ, ឥទមេត្ថ ការណ’’ន្តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, តឡាកោ ភវេយ្យ សម្បុណ្ណសុចិវិមលសីតលសលិលោ, អថ យោ កោចិ កិលិដ្ឋោ មលកទ្ទមគតោ តំ តឡាកំ គន្ត្វា អនហាយិត្វា កិលិដ្ឋោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តត្ថ, មហារាជ, កតមំ ជនោ គរហេយ្យ កិលិដ្ឋំ វា តឡាកំ វា’’តិ? ‘‘កិលិដ្ឋំ, ភន្តេ, ជនោ គរហេយ្យ ‘អយំ តឡាកំ គន្ត្វា អនហាយិត្វា កិលិដ្ឋោវ បដិនិវត្តោ, កិំ ឥមំ អនហាយិតុកាមំ តឡាកោ សយំ នហាបេស្សតិ, កោ ទោសោ តឡាកស្សា’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ វិមុត្តិវរសលិលសម្បុណ្ណំ សទ្ធម្មវរតឡាកំ មាបេសិ ‘យេ កេចិ កិលេសមលកិលិដ្ឋា សចេតនា ពុធា, តេ ឥធ នហាយិត្វា សព្ពកិលេសេ បវាហយិស្សន្តី’តិ. យទិ កោចិ តំ សទ្ធម្មវរតឡាកំ គន្ត្វា អនហាយិត្វា សកិលេសោវ បដិនិវត្តិត្វា ហីនាយាវត្តតិ តំ យេវ ជនោ គរហិស្សតិ ‘អយំ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋំ អលភិត្វា ហីនាយាវត្តោ, កិំ ឥមំ អប្បដិបជ្ជន្តំ ជិនសាសនំ សយំ ពោធេស្សតិ, កោ ទោសោ ជិនសាសនស្សា’តិ?

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, បុរិសោ បរមព្យាធិតោ រោគុប្បត្តិកុសលំ អមោឃធុវសិទ្ធកម្មំ ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ទិស្វា អតិកិច្ឆាបេត្វា សព្យាធិកោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តត្ថ កតមំ ជនោ គរហេយ្យ អាតុរំ វា ភិសក្កំ វា’’តិ? ‘‘អាតុរំ, ភន្តេ, ជនោ គរហេយ្យ ‘អយំ រោគុប្បត្តិកុសលំ អមោឃធុវសិទ្ធកម្មំ ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ទិស្វា អតិកិច្ឆាបេត្វា សព្យាធិកោវ បដិនិវត្តោ, កិំ ឥមំ អតិកិច្ឆាបេន្តំ ភិសក្កោ សយំ តិកិច្ឆិស្សតិ, កោ ទោសោ ភិសក្កស្សា’’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ អន្តោសាសនសមុគ្គេ កេវលំ សកលកិលេសព្យាធិវូបសមនសមត្ថំ អមតោសធំ បក្ខិបិ, ‘យេ កេចិ កិលេសព្យាធិបីឡិតា សចេតនា ពុធា, តេ ឥមំ អមតោសធំ បិវិត្វា សព្ពកិលេសព្យាធិំ វូបសមេស្សន្តី’តិ. យទិ កោចិ យំ អមតោសធំ អបិវិត្វា សកិលេសោវ បដិនិវត្តិត្វា ហីនាយាវត្តតិ, តំ យេវ ជនោ គរហិស្សតិ ‘អយំ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋំ អលភិត្វា ហីនាយាវត្តោ, កិំ ឥមំ អប្បដិបជ្ជន្តំ ជិនសាសនំ សយំ ពោធេស្សតិ, កោ ទោសោ ជិនសាសនស្សា’តិ?

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឆាតោ បុរិសោ មហតិមហាបុញ្ញភត្តបរិវេសនំ គន្ត្វា តំ ភត្តំ អភុញ្ជិត្វា ឆាតោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តត្ថ កតមំ ជនោ គរហេយ្យ ឆាតំ វា បុញ្ញភត្តំ វា’’តិ? ‘‘ឆាតំ, ភន្តេ, ជនោ គរហេយ្យ ‘អយំ ខុទាបីឡិតោ បុញ្ញភត្តំ បដិលភិត្វា អភុញ្ជិត្វា ឆាតោវ បដិនិវត្តោ, កិំ ឥមស្ស អភុញ្ជន្តស្ស ភោជនំ សយំ មុខំ បវិសិស្សតិ, កោ ទោសោ ភោជនស្សា’’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ អន្តោសាសនសមុគ្គេ បរមបវរំ សន្តំ សិវំ បណីតំ អមតំ បរមមធុរំ កាយគតាសតិភោជនំ ឋបេសិ ‘យេ កេចិ កិលេសឆាតជ្ឈត្តា តណ្ហាបរេតមានសា សចេតនា ពុធា, តេ ឥមំ ភោជនំ ភុញ្ជិត្វា កាមរូបារូបភវេសុ សព្ពំ តណ្ហមបនេស្សន្តី’តិ. យទិ កោចិ តំ ភោជនំ អភុញ្ជិត្វា តណ្ហាសិតោវ បដិនិវត្តិត្វា ហីនាយាវត្តតិ, តញ្ញេវ ជនោ គរហិស្សតិ ‘អយំ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋំ អលភិត្វា ហីនាយាវត្តោ, កិំ ឥមំ អប្បដិបជ្ជន្តំ ជិនសាសនំ សយំ ពោធេស្សសិ, កោ ទោសោ ជិនសាសនស្សា’តិ.

‘‘យទិ, មហារាជ, តថាគតោ គិហិំ យេវ ឯកស្មិំ ផលេ វិនីតំ បព្ពាជេយ្យ, ន នាមាយំ បព្ពជ្ជា កិលេសប្បហានាយ វិសុទ្ធិយា វា, នត្ថិ បព្ពជ្ជាយ ករណីយំ. យថា, មហារាជ, បុរិសោ អនេកសតេន កម្មេន តឡាកំ ខណាបេត្វា បរិសាយ ឯវមនុស្សាវេយ្យ ‘មា មេ, ភោន្តោ, កេចិ សំកិលិដ្ឋា ឥមំ តឡាកំ ឱតរថ, បវាហិតរជោជល្លា បរិសុទ្ធា វិមលមដ្ឋា ឥមំ តឡាកំ ឱតរថា’តិ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ បវាហិតរជោជល្លានំ បរិសុទ្ធានំ វិមលមដ្ឋានំ តេន តឡាកេន ករណីយំ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យស្សត្ថាយ តេ តំ តឡាកំ ឧបគច្ឆេយ្យុំ, តំ អញ្ញត្រេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ តេន តឡាកេនា’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ តថាគតោ គិហិំ យេវ ឯកស្មិំ ផលេ វិនីតំ បព្ពាជេយ្យ, តត្ថេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ បព្ពជ្ជាយ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, សភាវឥសិភត្តិកោ សុតមន្តបទធរោ អតក្កិកោ រោគុប្បត្តិកុសលោ អមោឃធុវសិទ្ធកម្មោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សព្ពរោគូបសមភេសជ្ជំ សន្និបាតេត្វា បរិសាយ ឯវមនុស្សាវេយ្យ ‘មា ខោ, ភោន្តោ, កេចិ សព្យាធិកា មម សន្តិកេ ឧបគច្ឆថ, អព្យាធិកា អរោគា មម សន្តិកេ ឧបគច្ឆថា’តិ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ អព្យាធិកានំ អរោគានំ បរិបុណ្ណានំ ឧទគ្គានំ តេន ភិសក្កេន ករណីយំ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យស្សត្ថាយ តេ តំ ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យុំ, តំ អញ្ញត្រេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ តេន ភិសក្កេនា’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ តថាគតោ គិហិំ យេវ ឯកស្មិំ ផលេ វិនីតំ បព្ពាជេយ្យ, តត្ថេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ បព្ពជ្ជាយ?

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, កោចិ បុរិសោ អនេកថាលិបាកសតំ ភោជនំ បដិយាទាបេត្វា បរិសាយ ឯវមនុស្សាវេយ្យ ‘មា មេ, ភោន្តោ, កេចិ ឆាតា ឥមំ បរិវេសនំ ឧបគច្ឆថ, សុភុត្តា តិត្តា សុហិតា ធាតា បីណិតា បរិបុណ្ណា ឥមំ បរិវេសនំ ឧបគច្ឆថា’’តិ. អបិ នុ ខោ មហារាជ, តេសំ ភុត្តាវីនំ តិត្តានំ សុហិតានំ ធាតានំ បីណិតានំ បរិបុណ្ណានំ តេន ភោជនេន ករណីយំ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យស្សត្ថាយ តេ តំ បរិវេសនំ ឧបគច្ឆេយ្យុំ, តំ អញ្ញត្រេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ តាយ បរិវេសនាយា’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ តថាគតោ គិហិំ យេវ ឯកស្មិំ ផលេ វិនីតំ បព្ពាជេយ្យ, តត្ថេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ បព្ពជ្ជាយ?

‘‘អបិ ច, មហារាជ, យេ ហីនាយាវត្តន្តិ, តេ ជិនសាសនស្ស បញ្ច អតុលិយេ គុណេ ទស្សេន្តិ. កតមេ បញ្ច? ភូមិមហន្តភាវំ ទស្សេន្តិ, បរិសុទ្ធវិមលភាវំ ទស្សេន្តិ, បាបេហិ អសំវាសិយភាវំ ទស្សេន្តិ, ទុប្បដិវេធភាវំ ទស្សេន្តិ, ពហុសំវររក្ខិយភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ ភូមិមហន្តភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, បុរិសោ អធនោ ហីនជច្ចោ និព្ពិសេសោ ពុទ្ធិបរិហីនោ មហារជ្ជំ បដិលភិត្វា ន ចិរស្សេវ បរិបតតិ បរិធំសតិ បរិហាយតិ យសតោ, ន សក្កោតិ ឥស្សរិយំ សន្ធារេតុំ. កិំ ការណំ? មហន្តត្តា ឥស្សរិយស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ និព្ពិសេសា អកតបុញ្ញា ពុទ្ធិបរិហីនា ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ តំ បព្ពជ្ជំ បវរុត្តមំ សន្ធារេតុំ អវិសហន្តា ន ចិរស្សេវ ជិនសាសនា បរិបតិត្វា បរិធំសិត្វា បរិហាយិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, ន សក្កោន្តិ ជិនសាសនំ សន្ធារេតុំ. កិំ ការណំ? មហន្តត្តា ជិនសាសនភូមិយា. ឯវំ ភូមិមហន្តភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ បរិសុទ្ធវិមលភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, វារិ បោក្ខរបត្តេ វិកិរតិ វិធមតិ វិធំសេតិ, ន ឋានមុបគច្ឆតិ នូបលិម្បតិ. កិំ ការណំ? បរិសុទ្ធវិមលត្តា បទុមស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ សឋា កូដា វង្កា កុដិលា វិសមទិដ្ឋិនោ ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ បរិសុទ្ធវិមលនិក្កណ្ដកបណ្ឌរវរប្បវរសាសនតោ ន ចិរស្សេវ វិកិរិត្វា វិធមិត្វា វិធំសេត្វា អសណ្ឋហិត្វា អនុបលិម្បិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ. កិំ ការណំ? បរិសុទ្ធវិមលត្តា ជិនសាសនស្ស. ឯវំ បរិសុទ្ធវិមលភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ បាបេហិ អសំវាសិយភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, មហាសមុទ្ទោ ន មតេន កុណបេន សំវសតិ, យំ ហោតិ មហាសមុទ្ទេ មតំ កុណបំ, តំ ខិប្បមេវ តីរំ ឧបនេតិ ថលំ វា ឧស្សារេតិ. កិំ ការណំ? មហាភូតានំ ភវនត្តា មហាសមុទ្ទស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ បាបកា អសំវុតា អហិរិកា អកិរិយា ឱសន្នវីរិយា កុសីតា កិលិដ្ឋា ទុជ្ជនា មនុស្សា ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ ន ចិរស្សេវ ជិនសាសនតោ អរហន្តវិមលខីណាសវមហាភូតភវនតោ និក្ខមិត្វា អសំវសិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ. កិំ ការណំ? បាបេហិ អសំវាសិយត្តា ជិនសាសនស្ស. ឯវំ បាបេហិ អសំវាសិយភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ ទុប្បដិវេធភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, យេ កេចិ អឆេកា អសិក្ខិតា អសិប្បិនោ មតិវិប្បហីនា ឥស្សាសា [ឥស្សត្ថា (សី. ស្យា. បី.)] វាលគ្គវេធំ អវិសហន្តា វិគឡន្តិ បក្កមន្តិ. កិំ ការណំ? សណ្ហសុខុមទុប្បដិវេធត្តា វាលគ្គស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ ទុប្បញ្ញា ជឡា ឯឡមូគា មូឡ្ហា ទន្ធគតិកា ជនា ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ តំ បរមសណ្ហសុខុមចតុសច្ចប្បដិវេធំ បដិវិជ្ឈិតុំ អវិសហន្តា ជិនសាសនា វិគឡិត្វា បក្កមិត្វា ន ចិរស្សេវ ហីនាយាវត្តន្តិ. កិំ ការណំ? បរមសណ្ហសុខុមទុប្បដិវេធតាយ សច្ចានំ. ឯវំ ទុប្បដិវេធភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ ពហុសំវររក្ខិយភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ មហតិមហាយុទ្ធភូមិមុបគតោ បរសេនាយ ទិសាវិទិសាហិ សមន្តា បរិវារិតោ សត្តិហត្ថំ ជនមុបេន្តំ ទិស្វា ភីតោ ឱសក្កតិ បដិនិវត្តតិ បលាយតិ. កិំ ការណំ? ពហុវិធយុទ្ធមុខរក្ខណភយា. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ បាបកា អសំវុតា អហិរិកា អកិរិយា អក្ខន្តី ចបលា ចលិតា ឥត្តរា ពាលជនា ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ ពហុវិធំ សិក្ខាបទំ បរិរក្ខិតុំ អវិសហន្តា ឱសក្កិត្វា បដិនិវត្តិត្វា បលាយិត្វា ន ចិរស្សេវ ហីនាយាវត្តន្តិ. កិំ ការណំ? ពហុវិធសំវររក្ខិយភាវត្តា ជិនសាសនស្ស. ឯវំ ពហុវិធសំវររក្ខិយភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘ថលជុត្តមេបិ, មហារាជ, វស្សិកាគុម្ពេ កិមិវិទ្ធានិ បុប្ផានិ ហោន្តិ, តានិ អង្កុរានិ សង្កុដិតានិ អន្តរា យេវ បរិបតន្តិ, ន ច តេសុ បរិបតិតេសុ វស្សិកាគុម្ពោ ហីឡិតោ នាម ហោតិ. យានិ តត្ថ ឋិតានិ បុប្ផានិ, តានិ សម្មា គន្ធេន ទិសាវិទិសំ អភិព្យាបេន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, តេ ជិនសាសនេ កិមិវិទ្ធានិ វស្សិកាបុប្ផានិ វិយ វណ្ណគន្ធរហិតា និព្ពណ្ណាការសីលា អភព្ពា វេបុល្លាយ, ន ច តេសំ ហីនាយាវត្តនេន ជិនសាសនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យេ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ, តេ សទេវកំ លោកំ សីលវរគន្ធេន អភិព្យាបេន្តិ.

‘‘សាលីនម្បិ, មហារាជ, និរាតង្កានំ លោហិតកានំ អន្តរេ ករុម្ភកំ នាម សាលិជាតិ ឧប្បជ្ជិត្វា អន្តរា យេវ វិនស្សតិ, ន ច តស្សា វិនដ្ឋត្តា លោហិតកសាលី ហីឡិតា នាម ហោន្តិ. យេ តត្ថ ឋិតា សាលី, តេ រាជូបភោគា ហោន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, តេ លោហិតកសាលីនមន្តរេ ករុម្ភកា វិយ ជិនសាសនេ ន វឌ្ឍិត្វា វេបុល្លតំ ន បាបុណិត្វា [វឌ្ឍិត្វា វេបុល្លតំ អបាបុណិត្វា (សី. ក.)] អន្តរា យេវ ហីនាយាវត្តន្តិ, ន ច តេសំ ហីនាយាវត្តនេន ជិនសាសនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យេ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ តេ អរហត្តស្ស អនុច្ឆវិកា ហោន្តិ.

‘‘កាមទទស្សាបិ, មហារាជ, មណិរតនស្ស ឯកទេសំ [ឯកទេសេ (ក.)] កក្កសំ ឧប្បជ្ជតិ, ន ច តត្ថ កក្កសុប្បន្នត្តា មណិរតនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យំ តត្ថ បរិសុទ្ធំ មណិរតនស្ស, តំ ជនស្ស ហាសករំ ហោតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, កក្កសា តេ ជិនសាសនេ បបដិកា, ន ច តេសំ ហីនាយាវត្តនេន ជិនសាសនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យេ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ, តេ ទេវមនុស្សានំ ហាសជនកា ហោន្តិ.

‘‘ជាតិសម្បន្នស្សបិ, មហារាជ, លោហិតចន្ទនស្ស ឯកទេសំ បូតិកំ ហោតិ អប្បគន្ធំ. ន តេន លោហិតចន្ទនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យំ តត្ថ អបូតិកំ សុគន្ធំ, តំ សមន្តា វិធូបេតិ អភិព្យាបេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, តេ លោហិតចន្ទនសារន្តរេ បូតិកទេសមិវ ឆឌ្ឌនីយា ជិនសាសនេ, ន ច តេសំ ហីនាយាវត្តនេន ជិនសាសនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យេ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ, តេ សទេវកំ លោកំ សីលវរចន្ទនគន្ធេន អនុលិម្បយន្តី’’តិ.

‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, តេន តេន អនុច្ឆវិកេន តេន តេន សទិសេន ការណេន និរវជ្ជមនុបាបិតំ ជិនសាសនំ សេដ្ឋភាវេន បរិទីបិតំ, ហីនាយាវត្តមានាបិ តេ ជិនសាសនស្ស សេដ្ឋភាវំ យេវ បរិទីបេន្តី’’តិ.

ហីនាយាវត្តនបញ្ហោ បញ្ចមោ.