១. ពុទ្ធវគ្គោ

១. ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ អនុប្បជ្ជមានបញ្ហោ

១. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ. ទេសេន្តា ច, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេបិ តថាគតា សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ ទេសេន្តិ, កថយមានា ច ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ កថេន្តិ, សិក្ខាបេន្តា ច តីសុ សិក្ខាសុ សិក្ខាបេន្តិ, អនុសាសមានា ច អប្បមាទប្បដិបត្តិយំ អនុសាសន្តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេសម្បិ តថាគតានំ ឯកា ទេសនា ឯកា កថា ឯកា សិក្ខា ឯកា អនុសិដ្ឋិ, កេន ការណេន ទ្វេ តថាគតា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ? ឯកេនបិ តាវ ពុទ្ធុប្បាទេន អយំ លោកោ ឱភាសជាតោ, យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ភវេយ្យ, ទ្វិន្នំ បភាយ អយំ លោកោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ឱភាសជាតោ ភវេយ្យ, ឱវទមានា ច ទ្វេ តថាគតា សុខំ ឱវទេយ្យុំ, អនុសាសមានា ច សុខំ អនុសាសេយ្យុំ, តត្ថ មេ ការណំ ព្រូហិ, យថាហំ និស្សំសយោ ភវេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘អយំ, មហារាជ, ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី, ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ, យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ.

‘‘យថា, មហារាជ, នាវា ឯកបុរិសសន្ធារណី [ឯកបុរិសសន្តារណី (សី. បី.)] ភវេយ្យ, ឯកស្មិំ បុរិសេ អភិរូឡ្ហេ សា នាវា សមុបាទិកា [សមុទកា (ក.)] ភវេយ្យ. អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ តាទិសោ អាយុនា វណ្ណេន វយេន បមាណេន កិសថូលេន សព្ពង្គបច្ចង្គេន, សោ តំ នាវំ អភិរូហេយ្យ, អបិ នុ សា, មហារាជ, នាវា ទ្វិន្នម្បិ ធារេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ, ឱសីទេយ្យ ឧទកេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី, ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ, យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, បុរិសោ យាវទត្ថំ ភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ ឆាទេន្តំ យាវ កណ្ឋមភិបូរយិត្វា, សោ ធាតោ បីណិតោ បរិបុណ្ណោ និរន្តរោ តន្ទិកតោ អនោនមិតទណ្ឌជាតោ បុនទេវ តត្តកំ ភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, បុរិសោ សុខិតោ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, សកិំ ភុត្តោវ មរេយ្យា’’តិ [ភុត្តោ វមេយ្យាតិ (ក.)]. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី, ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ, យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យា’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អតិធម្មភារេន បថវី ចលតី’’តិ? ‘‘ឥធ, មហារាជ, ទ្វេ សកដា រតនបរិបូរិតា ភវេយ្យុំ យាវ មុខសមា, ឯកស្មា សកដតោ រតនំ គហេត្វា ឯកស្មិំ សកដេ អាកិរេយ្យុំ, អបិ នុ ខោ តំ, មហារាជ, សកដំ ទ្វិន្នម្បិ សកដានំ រតនំ ធារេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, នាភិបិ តស្ស ផលេយ្យ, អរាបិ តស្ស ភិជ្ជេយ្យុំ, នេមិបិ តស្ស ឱបតេយ្យ, អក្ខោបិ តស្ស ភិជ្ជេយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អតិរតនភារេន សកដំ ភិជ្ជតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អតិធម្មភារេន បថវី ចលតិ.

‘‘អបិ ច, មហារាជ, ឥមំ ការណំ ពុទ្ធពលបរិទីបនាយ ឱសារិតំ. អញ្ញម្បិ តត្ថ អភិរូបំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ. យទិ, មហារាជ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘តុម្ហាកំ ពុទ្ធោ, អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’តិ, ឧភតោ បក្ខជាតា ភវេយ្យុំ, យថា, មហារាជ, ទ្វិន្នំ ពលវាមច្ចានំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘តុម្ហាកំ អមច្ចោ, អម្ហាកំ អមច្ចោ’តិ, ឧភតោ បក្ខជាតា ហោន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘តុម្ហាកំ ពុទ្ធោ, អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’តិ, ឧភតោ បក្ខជាតា ភវេយ្យុំ. ឥទំ តាវ, មហារាជ, ឯកំ ការណំ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ. យទិ, មហារាជ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ‘អគ្គោ ពុទ្ធោ’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ, ‘ជេដ្ឋោ ពុទ្ធោ’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ, ‘សេដ្ឋោ ពុទ្ធោ’តិ, ‘វិសិដ្ឋោ ពុទ្ធោ’តិ, ‘ឧត្តមោ ពុទ្ធោ’តិ, ‘បវរោ ពុទ្ធោ’តិ, ‘អសមោ ពុទ្ធោ’តិ, ‘អសមសមោ ពុទ្ធោ’តិ, ‘អប្បដិមោ ពុទ្ធោ’តិ, ‘អប្បដិភាគោ ពុទ្ធោ’តិ, ‘អប្បដិបុគ្គលោ ពុទ្ធោ’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ. ឥទម្បិ ខោ ត្វំ, មហារាជ, ការណំ អត្ថតោ សម្បដិច្ឆ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ.

‘‘អបិ ច ខោ, មហារាជ, ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សភាវបកតិ ឯសាយំ, ឯកោ យេវ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ. កស្មា ការណា? មហន្តតាយ សព្ពញ្ញុពុទ្ធគុណានំ. អញ្ញម្បិ, មហារាជ, យំ លោកេ មហន្តំ, តំ ឯកំ យេវ ហោតិ. បថវី, មហារាជ, មហន្តី, សា ឯកា យេវ. សាគរោ មហន្តោ, សោ ឯកោ យេវ. សិនេរុ គិរិរាជា មហន្តោ, សោ ឯកោ យេវ. អាកាសោ មហន្តោ, សោ ឯកោ យេវ. សក្កោ មហន្តោ, សោ ឯកោ យេវ. មារោ មហន្តោ, សោ ឯកោ យេវ. មហាព្រហ្មា មហន្តោ, សោ ឯកោ យេវ. តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ មហន្តោ, សោ ឯកោ យេវ លោកស្មិំ. យត្ថ តេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ អញ្ញស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ, តស្មា, មហារាជ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯកោ យេវ លោកស្មិំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘សុកថិតោ, ភន្តេ នាគសេន, បញ្ហោ ឱបម្មេហិ ការណេហិ. អនិបុណោបេតំ សុត្វា អត្តមនោ ភវេយ្យ, កិំ បន មាទិសោ មហាបញ្ញោ. សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ អនុប្បជ្ជមានបញ្ហោ បឋមោ.

២. គោតមិវត្ថទានបញ្ហោ

២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា មាតុច្ឆាយ មហាបជាបតិយា គោតមិយា វស្សិកសាដិកាយ ទីយមានាយ ‘សង្ឃេ គោតមិ ទេហិ, សង្ឃេ តេ ទិន្នេ អហញ្ចេវ បូជិតោ ភវិស្សាមិ សង្ឃោ ចា’តិ. កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, តថាគតោ សង្ឃរតនតោ ន ភារិកោ ន គរុកោ ន ទក្ខិណេយ្យោ, យំ តថាគតោ សកាយ មាតុច្ឆាយ សយំ បិញ្ជិតំ [បិច្ឆិតំ (សី. បី.)] សយំ លុញ្ចិតំ សយំ បោថិតំ សយំ កន្តិតំ សយំ វាយិតំ វស្សិកសាដិកំ អត្តនោ ទីយមានំ សង្ឃស្ស ទាបេសិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, តថាគតោ សង្ឃរតនតោ ឧត្តរោ ភវេយ្យ អធិកោ វា វិសិដ្ឋោ វា, ‘មយិ ទិន្នេ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’តិ ន តថាគតោ មាតុច្ឆាយ សយំ បិញ្ជិតំ សយំ លុញ្ចិតំ សយំ បោថិតំ វស្សិកសាដិកំ សង្ឃេ ទាបេយ្យ, យស្មា ច ខោ ភន្តេ នាគសេន តថាគតោ អត្តានំ ន បត្ថយតិ [ន បត្ថីយតិ (សី. បី.)] ន ឧបនិស្សយតិ, តស្មា តថាគតោ មាតុច្ឆាយ តំ វស្សិកសាដិកំ សង្ឃស្ស ទាបេសី’’តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា មាតុច្ឆាយ មហាបជាបតិយា គោតមិយា វស្សិកសាដិកាយ ទីយមានាយ ‘សង្ឃេ គោតមិ ទេហិ, សង្ឃេ តេ ទិន្នេ អហញ្ចេវ បូជិតោ ភវិស្សាមិ សង្ឃោ ចា’តិ. តំ បន ន អត្តនោ បតិមាននស្ស អវិបាកតាយ ន អទក្ខិណេយ្យតាយ, អបិ ច ខោ, មហារាជ, ហិតត្ថាយ អនុកម្បាយ អនាគតមទ្ធានំ សង្ឃោ មមច្ចយេន ចិត្តីកតោ ភវិស្សតីតិ វិជ្ជមានេ យេវ គុណេ បរិកិត្តយន្តោ ឯវមាហ ‘សង្ឃេ គោតមិ ទេហិ, សង្ឃេ តេ ទិន្នេ អហញ្ចេវ បូជិតោ ភវិស្សាមិ សង្ឃោ ចា’តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, បិតា ធរមានោ យេវ អមច្ចភដពលទោវារិកអនីកដ្ឋបារិសជ្ជជនមជ្ឈេ រញ្ញោ សន្តិកេ បុត្តស្ស វិជ្ជមានំ យេវ គុណំ បកិត្តេតិ [បរិកិត្តេតិ (ក.)] ‘ឥធ ឋបិតោ អនាគតមទ្ធានំ ជនមជ្ឈេ បូជិតោ ភវិស្សតី’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ ហិតត្ថាយ អនុកម្បាយ អនាគតមទ្ធានំ សង្ឃោ មមច្ចយេន ចិត្តីកតោ ភវិស្សតីតិ វិជ្ជមានេ យេវ គុណេ បកិត្តយន្តោ ឯវមាហ ‘សង្ឃេ គោតមិ ទេហិ, សង្ឃេ តេ ទិន្នេ អហញ្ចេវ បុជិតោ ភវិស្សាមិ សង្ឃោ ចា’តិ.

‘‘ន ខោ, មហារាជ, តាវតកេន វស្សិកសាដិកានុប្បទានមត្តកេន សង្ឃោ តថាគតតោ អធិកោ នាម ហោតិ វិសិដ្ឋោ វា. យថា, មហារាជ, មាតាបិតរោ បុត្តានំ ឧច្ឆាទេន្តិ បរិមទ្ទន្តិ នហាបេន្តិ សម្ពាហេន្តិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តាវតកេន ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទននហាបនសម្ពាហនមត្តកេន ‘បុត្តោ មាតាបិតូហិ អធិកោ នាម ហោតិ វិសិដ្ឋោ វា’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អកាមករណីយា ភន្តេ បុត្តា មាតាបិតូនំ, តស្មា មាតាបិតរោ បុត្តានំ ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទននហាបនសម្ពាហនំ ករោន្តី’’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ន តាវតកេន វស្សិកសាដិកានុប្បទានមត្តកេន សង្ឃោ តថាគតតោ អធិកោ នាម ហោតិ វិសិដ្ឋោ វាតិ. អបិ ច តថាគតោ អកាមករណីយំ ករោន្តោ មាតុច្ឆាយ តំ វស្សិកសាដិកំ សង្ឃស្ស ទាបេសិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ រញ្ញោ ឧបាយនំ អាហរេយ្យ, តំ រាជា ឧបាយនំ អញ្ញតរស្ស ភដស្ស វា ពលស្ស វា សេនាបតិស្ស វា បុរោហិតស្ស វា ទទេយ្យ. អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, បុរិសោ តាវតកេន ឧបាយនបដិលាភមត្តកេន រញ្ញា អធិកោ នាម ហោតិ វិសិដ្ឋោ វា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, រាជភត្តិកោ, ភន្តេ, សោ បុរិសោ រាជូបជីវី, តដ្ឋានេ ឋបេន្តោ រាជា ឧបាយនំ ទេតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ន តាវតកេន វស្សិកសាដិកានុប្បទានមត្តកេន សង្ឃោ តថាគតតោ អធិកោ នាម ហោតិ វិសិដ្ឋោ វា, អថ ខោ តថាគតភត្តិកោ តថាគតូបជីវី. តដ្ឋានេ ឋបេន្តោ តថាគតោ សង្ឃស្ស វស្សិកសាដិកំ ទាបេសិ.

‘‘អបិ ច, មហារាជ, តថាគតស្ស ឯវំ អហោសិ ‘សភាវបដិបូជនីយោ សង្ឃោ, មម សន្តកេន សង្ឃំ បដិបូជេស្សាមី’តិ សង្ឃស្ស វស្សិកសាដិកំ ទាបេសិ, ន, មហារាជ, តថាគតោ អត្តនោ យេវ បដិបូជនំ វណ្ណេតិ, អថ ខោ យេ លោកេ បដិបូជនារហា, តេសម្បិ តថាគតោ បដិបូជនំ វណ្ណេតិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ទេវាតិទេវេន មជ្ឈិមនិកាយវរលញ្ឆកេ ធម្មទាយាទធម្មបរិយាយេ អប្បិច្ឆប្បដិបត្តិំ បកិត្តយមានេន ‘អសុ យេវ មេ បុរិមោ ភិក្ខុ បុជ្ជតរោ ច បាសំសតរោ ចា’តិ. ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, ភវេសុ កោចិ សត្តោ តថាគតតោ ទក្ខិណេយ្យោ វា ឧត្តរោ វា អធិកោ វា វិសិដ្ឋោ វា, តថាគតោវ ឧត្តរោ អធិកោ វិសិដ្ឋោ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, សំយុត្តនិកាយវរេ មាណវគាមិកេន ទេវបុត្តេន ភគវតោ បុរតោ ឋត្វា ទេវមនុស្សមជ្ឈេ –

‘‘‘វិបុលោ រាជគហីយានំ [រាជគហិកានំ (ក.) សំ. និ. ១.១១១ បស្សិតព្ពំ], គិរិ សេដ្ឋោ បវុច្ចតិ;

សេតោ ហិមវតំ សេដ្ឋោ, អាទិច្ចោ អឃគាមិនំ.

‘‘‘សមុទ្ទោ ឧទធិនំ សេដ្ឋោ, នក្ខត្តានញ្ច ចន្ទិមា;

សទេវកស្ស លោកស្ស, ពុទ្ធោ អគ្គោ បវុច្ចតី’តិ.

‘‘តា ខោ បនេតា, មហារាជ, មាណវគាមិកេន ទេវបុត្តេន គាថា សុគីតា ន ទុគ្គីតា, សុភាសិតា ន ទុព្ភាសិតា, អនុមតា ច ភគវតា, ននុ, មហារាជ, ថេរេនបិ សារិបុត្តេន ធម្មសេនាបតិនា ភណិតំ –

‘‘‘ឯកោ មនោបសាទោ; សរណគមនមញ្ជលិបណាមោ វា;

ឧស្សហតេ តារយិតុំ, មារពលនិសូទនេ ពុទ្ធេ’តិ.

‘‘ភគវតា ច ភណិតំ ទេវាតិទេវេន ‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ. កតមោ ឯកបុគ្គលោ? តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ទេវមនុស្សាន’’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

គោតមិវត្ថទានបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. គិហិបព្ពជិតសម្មាបដិបត្តិបញ្ហោ

[៣] ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘គិហិនោ វាហំ, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតស្ស វា សម្មាបដិបត្តិំ វណ្ណេមិ, គិហី វា ភិក្ខវេ បព្ពជិតោ វា សម្មាបដិបន្នោ សម្មាបដិបត្តាធិករណហេតុ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសល’’ន្តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, គិហី ឱទាតវសនោ កាមភោគី បុត្តទារសម្ពាធសយនំ អជ្ឈាវសន្តោ កាសិកចន្ទនំ បច្ចនុភោន្តោ មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារេន្តោ ជាតរូបរជតំ សាទិយន្តោ មណិកុណ្ឌល [មណិកនក (សី. បី.)] វិចិត្តមោឡិពទ្ធោ សម្មាបដិបន្នោ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ, បព្ពជិតោបិ ភណ្ឌុកាសាវវត្ថវសនោ បរបិណ្ឌមជ្ឈុបគតោ ចតូសុ សីលក្ខន្ធេសុ សម្មាបរិបូរការី ទិយឌ្ឍេសុ សិក្ខាបទសតេសុ សមាទាយ វត្តន្តោ តេរសសុ ធុតគុណេសុ អនវសេសំ វត្តន្តោ សម្មាបដិបន្នោ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ. តត្ថ, ភន្តេ, កោ វិសេសោ គិហិនោ វា បព្ពជិតស្ស វា? អផលំ ហោតិ តបោកម្មំ, និរត្ថកា បព្ពជ្ជា. វញ្ឈា សិក្ខាបទគោបនា, មោឃំ ធុតគុណសមាទានំ, កិំ តត្ថ ទុក្ខមនុចិណ្ណេន, ននុ នាម សុខេនេវ សុខំ អធិគន្តព្ព’’ន្តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘គិហិនោ វាហំ, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតស្ស វា សម្មាបដិបត្តិំ វណ្ណេមិ, គិហី វា, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតោ វា សម្មាបដិបន្នោ សម្មាបដិបត្តាធិករណហេតុ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសល’’ន្តិ. ឯវមេតំ, មហារាជ, សម្មាបដិបន្នោវ សេដ្ឋោ, បព្ពជិតោបិ, មហារាជ, ‘បព្ពជិតោម្ហី’តិ ន សម្មា បដិបជ្ជេយ្យ, អថ ខោ សោ អារកាវ សាមញ្ញា, អារកាវ ព្រហ្មញ្ញា, បគេវ គិហី ឱទាតវសនោ. គិហីបិ, មហារាជ, សម្មាបដិបន្នោ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ, បព្ពជិតោបិ, មហារាជ, សម្មាបដិបន្នោ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ.

‘‘អបិ ច ខោ, មហារាជ, បព្ពជិតោវ សាមញ្ញស្ស ឥស្សរោ អធិបតិ; បព្ពជ្ជា, មហារាជ, ពហុគុណា អនេកគុណា អប្បមាណគុណា, ន សក្កា បព្ពជ្ជាយ គុណំ បរិមាណំ កាតុំ.

‘‘យថា, មហារាជ, កាមទទស្ស មណិរតនស្ស ន សក្កា ធនេន អគ្ឃោ បរិមាណំ កាតុំ ‘ឯត្តកំ មណិរតនស្ស មូល’ន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បព្ពជ្ជា ពហុគុណា អនេកគុណា អប្បមាណគុណា, ន សក្កា បព្ពជ្ជាយ គុណំ បរិមាណំ កាតុំ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, មហាសមុទ្ទេ ឩមិយោ ន សក្កា បរិមាណំ កាតុំ ‘ឯត្តកា មហាសមុទ្ទេ ឩមិយោ’តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បព្ពជ្ជា ពហុគុណា អនេកគុណា អប្បមាណគុណា, ន សក្កា បព្ពជ្ជាយ គុណំ បរិមាណំ កាតុំ.

‘‘បព្ពជិតស្ស, មហារាជ, យំ កិញ្ចិ ករណីយំ, សព្ពំ តំ ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតិ នោ ចិររត្តាយ. កិំ ការណា? បព្ពជិតោ, មហារាជ, អប្បិច្ឆោ ហោតិ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ និរាលយោ អនិកេតោ បរិបុណ្ណសីលោ សល្លេខិតាចារោ ធុតប្បដិបត្តិកុសលោ ហោតិ, តំ ការណា បព្ពជិតស្ស យំ កិញ្ចិ ករណីយំ, សព្ពំ តំ ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតិ នោ ចិររត្តាយ. យថា, មហារាជ, និគ្គណ្ឋិសមសុធោតឧជុវិមលនារាចោ សុសជ្ជិតោ សម្មា វហតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បព្ពជិតស្ស យំ កិញ្ចិ ករណីយំ, សព្ពំ តំ ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតិ នោ ចិររត្តាយា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

គិហិបព្ពជិតសម្មាបដិបត្តិបញ្ហោ តតិយោ.

៤. បដិបទាទោសបញ្ហោ

៤. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យទា ពោធិសត្តោ ទុក្ករការិកំ អកាសិ, នេតាទិសោ អញ្ញត្រ អារម្ភោ អហោសិ និក្កមោ កិលេសយុទ្ធំ មច្ចុសេនំ វិធមនំ អាហារបរិគ្គហោ ទុក្ករការិកា, ឯវរូបេ បរក្កមេ កិញ្ចិ អស្សាទំ អលភិត្វា តមេវ ចិត្តំ បរិហាបេត្វា ឯវមវោច ‘ន ខោ បនាហំ ឥមាយ កដុកាយ ទុក្ករការិកាយ អធិគច្ឆាមិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ, សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយា’តិ, តតោ និព្ពិន្ទិត្វា អញ្ញេន មគេន សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, បុន តាយ បដិបទាយ សាវកេ អនុសាសតិ សមាទបេតិ.

‘‘‘អារម្ភថ និក្ខមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ’តិ [សំ. និ. ១.១៨៥].

‘‘កេន ន ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ការណេន តថាគតោ យាយ បដិបទាយ អត្តនា និព្ពិន្នោ វិរត្តរូបោ, តត្ថ សាវកេ អនុសាសតិ សមាទបេតី’’តិ?

‘‘តទាបិ, មហារាជ, ឯតរហិបិ សា យេវ បដិបទា, តំ យេវ បដិបទំ បដិបជ្ជិត្វា ពោធិសត្តោ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ. អបិ ច, មហារាជ, ពោធិសត្តោ អតិវីរិយំ ករោន្តោ និរវសេសតោ អាហារំ ឧបរុន្ធិ. តស្ស អាហារូបរោធេន ចិត្តទុព្ពល្យំ ឧប្បជ្ជិ. សោ តេន ទុព្ពល្យេន នាសក្ខិ សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិតុំ, សោ មត្តមត្តំ កពឡីការាហារំ សេវន្តោ តាយេវ បដិបទាយ នចិរស្សេវ សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិ. សោ យេវ, មហារាជ, បដិបទា សព្ពេសំ តថាគតានំ សព្ពញ្ញុតញាណប្បដិលាភាយ.

‘‘យថា, មហារាជ, សព្ពេសំ សត្តានំ អាហារោ ឧបត្ថម្ភោ, អាហារូបនិស្សិតា សព្ពេ សត្តា សុខំ អនុភវន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សា យេវ បដិបទា សព្ពេសំ តថាគតានំ សព្ពញ្ញុតញាណប្បដិលាភាយ, នេសោ, មហារាជ, ទោសោ អារម្ភស្ស, ន និក្កមស្ស, ន កិលេសយុទ្ធស្ស, យេន តថាគតោ តស្មិំ សមយេ ន បាបុណិ សព្ពញ្ញុតញាណំ, អថ ខោ អាហារូបរោធស្សេវេសោ ទោសោ, សទា បដិយត្តា យេវេសា បដិបទា.

‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ អទ្ធានំ អតិវេគេន គច្ឆេយ្យ, តេន សោ បក្ខហតោ វា ភវេយ្យ បីឋសប្បី វា អសញ្ចរោ បថវិតលេ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, មហាបថវិយា ទោសោ អត្ថិ, យេន សោ បុរិសោ បក្ខហតោ អហោសី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ; សទា បដិយត្តា, ភន្តេ, មហាបថវី, កុតោ តស្សា ទោសោ? វាយាមស្សេវេសោ ទោសោ, យេន សោ បុរិសោ បក្ខហតោ អហោសី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នេសោ ទោសោ អារម្ភស្ស, ន និក្កមស្ស, ន កិលេសយុទ្ធស្ស, យេន តថាគតោ តស្មិំ សមយេ ន បាបុណិ សព្ពញ្ញុតញាណំ, អថ ខោ អាហារូបរោធស្សេវេសោ ទោសោ សទា បដិយត្តា យេវេសា បដិបទា.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, បុរិសោ កិលិដ្ឋំ សាដកំ និវាសេយ្យ, ន សោ តំ ធោវាបេយ្យ, នេសោ ទោសោ ឧទកស្ស, សទា បដិយត្តំ ឧទកំ. បុរិសស្សេវេសោ ទោសោ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, នេសោ ទោសោ អារម្ភស្ស, ន និក្កមស្ស, ន កិលេសយុទ្ធស្ស, យេន តថាគតោ តស្មិំ សមយេ ន បាបុណិ សព្ពញ្ញុតញាណំ, អថ ខោ អាហារូបរោធស្សេវេសោ ទោសោ, សទា បដិយត្តា យេវេសា បដិបទា, តស្មា តថាគតោ តាយេវ បដិបទាយ សាវកេ អនុសាសតិ សមាទបេតិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, សទា បដិយត្តា អនវជ្ជា សា បដិបទា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

បដិបទាទោសបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. ហីនាយាវត្តនបញ្ហោ

៥. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, មហន្តំ ឥទំ តថាគតសាសនំ សារំ វរំ សេដ្ឋំ បវរំ អនុបមំ បរិសុទ្ធំ វិមលំ បណ្ឌរំ អនវជ្ជំ, ន យុត្តំ គិហិំ តាវតកំ បព្ពជេតុំ, គិហី យេវ [គិហិំ យេវ (សី. បី.)] ឯកស្មិំ ផលេ វិនេត្វា យទា អបុនរាវត្តី ហោតិ តទា សោ បព្ពាជេតព្ពោ. កិំ ការណា? ឥមេ ទុជ្ជនា តាវ តត្ថ សាសនេ វិសុទ្ធេ បព្ពជិត្វា បដិនិវត្តិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, តេសំ បច្ចាគមនេន អយំ មហាជនោ ឯវំ វិចិន្តេតិ ‘តុច្ឆកំ វត ភោ ឯតំ សមណស្ស គោតមស្ស សាសនំ ភវិស្សតិ, យំ ឥមេ បដិនិវត្តន្តី’តិ, ឥទមេត្ថ ការណ’’ន្តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, តឡាកោ ភវេយ្យ សម្បុណ្ណសុចិវិមលសីតលសលិលោ, អថ យោ កោចិ កិលិដ្ឋោ មលកទ្ទមគតោ តំ តឡាកំ គន្ត្វា អនហាយិត្វា កិលិដ្ឋោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តត្ថ, មហារាជ, កតមំ ជនោ គរហេយ្យ កិលិដ្ឋំ វា តឡាកំ វា’’តិ? ‘‘កិលិដ្ឋំ, ភន្តេ, ជនោ គរហេយ្យ ‘អយំ តឡាកំ គន្ត្វា អនហាយិត្វា កិលិដ្ឋោវ បដិនិវត្តោ, កិំ ឥមំ អនហាយិតុកាមំ តឡាកោ សយំ នហាបេស្សតិ, កោ ទោសោ តឡាកស្សា’តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ វិមុត្តិវរសលិលសម្បុណ្ណំ សទ្ធម្មវរតឡាកំ មាបេសិ ‘យេ កេចិ កិលេសមលកិលិដ្ឋា សចេតនា ពុធា, តេ ឥធ នហាយិត្វា សព្ពកិលេសេ បវាហយិស្សន្តី’តិ. យទិ កោចិ តំ សទ្ធម្មវរតឡាកំ គន្ត្វា អនហាយិត្វា សកិលេសោវ បដិនិវត្តិត្វា ហីនាយាវត្តតិ តំ យេវ ជនោ គរហិស្សតិ ‘អយំ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋំ អលភិត្វា ហីនាយាវត្តោ, កិំ ឥមំ អប្បដិបជ្ជន្តំ ជិនសាសនំ សយំ ពោធេស្សតិ, កោ ទោសោ ជិនសាសនស្សា’តិ?

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, បុរិសោ បរមព្យាធិតោ រោគុប្បត្តិកុសលំ អមោឃធុវសិទ្ធកម្មំ ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ទិស្វា អតិកិច្ឆាបេត្វា សព្យាធិកោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តត្ថ កតមំ ជនោ គរហេយ្យ អាតុរំ វា ភិសក្កំ វា’’តិ? ‘‘អាតុរំ, ភន្តេ, ជនោ គរហេយ្យ ‘អយំ រោគុប្បត្តិកុសលំ អមោឃធុវសិទ្ធកម្មំ ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ទិស្វា អតិកិច្ឆាបេត្វា សព្យាធិកោវ បដិនិវត្តោ, កិំ ឥមំ អតិកិច្ឆាបេន្តំ ភិសក្កោ សយំ តិកិច្ឆិស្សតិ, កោ ទោសោ ភិសក្កស្សា’’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ អន្តោសាសនសមុគ្គេ កេវលំ សកលកិលេសព្យាធិវូបសមនសមត្ថំ អមតោសធំ បក្ខិបិ, ‘យេ កេចិ កិលេសព្យាធិបីឡិតា សចេតនា ពុធា, តេ ឥមំ អមតោសធំ បិវិត្វា សព្ពកិលេសព្យាធិំ វូបសមេស្សន្តី’តិ. យទិ កោចិ យំ អមតោសធំ អបិវិត្វា សកិលេសោវ បដិនិវត្តិត្វា ហីនាយាវត្តតិ, តំ យេវ ជនោ គរហិស្សតិ ‘អយំ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋំ អលភិត្វា ហីនាយាវត្តោ, កិំ ឥមំ អប្បដិបជ្ជន្តំ ជិនសាសនំ សយំ ពោធេស្សតិ, កោ ទោសោ ជិនសាសនស្សា’តិ?

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឆាតោ បុរិសោ មហតិមហាបុញ្ញភត្តបរិវេសនំ គន្ត្វា តំ ភត្តំ អភុញ្ជិត្វា ឆាតោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តត្ថ កតមំ ជនោ គរហេយ្យ ឆាតំ វា បុញ្ញភត្តំ វា’’តិ? ‘‘ឆាតំ, ភន្តេ, ជនោ គរហេយ្យ ‘អយំ ខុទាបីឡិតោ បុញ្ញភត្តំ បដិលភិត្វា អភុញ្ជិត្វា ឆាតោវ បដិនិវត្តោ, កិំ ឥមស្ស អភុញ្ជន្តស្ស ភោជនំ សយំ មុខំ បវិសិស្សតិ, កោ ទោសោ ភោជនស្សា’’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ អន្តោសាសនសមុគ្គេ បរមបវរំ សន្តំ សិវំ បណីតំ អមតំ បរមមធុរំ កាយគតាសតិភោជនំ ឋបេសិ ‘យេ កេចិ កិលេសឆាតជ្ឈត្តា តណ្ហាបរេតមានសា សចេតនា ពុធា, តេ ឥមំ ភោជនំ ភុញ្ជិត្វា កាមរូបារូបភវេសុ សព្ពំ តណ្ហមបនេស្សន្តី’តិ. យទិ កោចិ តំ ភោជនំ អភុញ្ជិត្វា តណ្ហាសិតោវ បដិនិវត្តិត្វា ហីនាយាវត្តតិ, តញ្ញេវ ជនោ គរហិស្សតិ ‘អយំ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋំ អលភិត្វា ហីនាយាវត្តោ, កិំ ឥមំ អប្បដិបជ្ជន្តំ ជិនសាសនំ សយំ ពោធេស្សសិ, កោ ទោសោ ជិនសាសនស្សា’តិ.

‘‘យទិ, មហារាជ, តថាគតោ គិហិំ យេវ ឯកស្មិំ ផលេ វិនីតំ បព្ពាជេយ្យ, ន នាមាយំ បព្ពជ្ជា កិលេសប្បហានាយ វិសុទ្ធិយា វា, នត្ថិ បព្ពជ្ជាយ ករណីយំ. យថា, មហារាជ, បុរិសោ អនេកសតេន កម្មេន តឡាកំ ខណាបេត្វា បរិសាយ ឯវមនុស្សាវេយ្យ ‘មា មេ, ភោន្តោ, កេចិ សំកិលិដ្ឋា ឥមំ តឡាកំ ឱតរថ, បវាហិតរជោជល្លា បរិសុទ្ធា វិមលមដ្ឋា ឥមំ តឡាកំ ឱតរថា’តិ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ បវាហិតរជោជល្លានំ បរិសុទ្ធានំ វិមលមដ្ឋានំ តេន តឡាកេន ករណីយំ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យស្សត្ថាយ តេ តំ តឡាកំ ឧបគច្ឆេយ្យុំ, តំ អញ្ញត្រេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ តេន តឡាកេនា’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ តថាគតោ គិហិំ យេវ ឯកស្មិំ ផលេ វិនីតំ បព្ពាជេយ្យ, តត្ថេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ បព្ពជ្ជាយ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, សភាវឥសិភត្តិកោ សុតមន្តបទធរោ អតក្កិកោ រោគុប្បត្តិកុសលោ អមោឃធុវសិទ្ធកម្មោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ សព្ពរោគូបសមភេសជ្ជំ សន្និបាតេត្វា បរិសាយ ឯវមនុស្សាវេយ្យ ‘មា ខោ, ភោន្តោ, កេចិ សព្យាធិកា មម សន្តិកេ ឧបគច្ឆថ, អព្យាធិកា អរោគា មម សន្តិកេ ឧបគច្ឆថា’តិ. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ អព្យាធិកានំ អរោគានំ បរិបុណ្ណានំ ឧទគ្គានំ តេន ភិសក្កេន ករណីយំ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យស្សត្ថាយ តេ តំ ភិសក្កំ សល្លកត្តំ ឧបគច្ឆេយ្យុំ, តំ អញ្ញត្រេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ តេន ភិសក្កេនា’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ តថាគតោ គិហិំ យេវ ឯកស្មិំ ផលេ វិនីតំ បព្ពាជេយ្យ, តត្ថេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ បព្ពជ្ជាយ?

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, កោចិ បុរិសោ អនេកថាលិបាកសតំ ភោជនំ បដិយាទាបេត្វា បរិសាយ ឯវមនុស្សាវេយ្យ ‘មា មេ, ភោន្តោ, កេចិ ឆាតា ឥមំ បរិវេសនំ ឧបគច្ឆថ, សុភុត្តា តិត្តា សុហិតា ធាតា បីណិតា បរិបុណ្ណា ឥមំ បរិវេសនំ ឧបគច្ឆថា’’តិ. អបិ នុ ខោ មហារាជ, តេសំ ភុត្តាវីនំ តិត្តានំ សុហិតានំ ធាតានំ បីណិតានំ បរិបុណ្ណានំ តេន ភោជនេន ករណីយំ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, យស្សត្ថាយ តេ តំ បរិវេសនំ ឧបគច្ឆេយ្យុំ, តំ អញ្ញត្រេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ តាយ បរិវេសនាយា’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ តថាគតោ គិហិំ យេវ ឯកស្មិំ ផលេ វិនីតំ បព្ពាជេយ្យ, តត្ថេវ តេសំ កតំ ករណីយំ, កិំ តេសំ បព្ពជ្ជាយ?

‘‘អបិ ច, មហារាជ, យេ ហីនាយាវត្តន្តិ, តេ ជិនសាសនស្ស បញ្ច អតុលិយេ គុណេ ទស្សេន្តិ. កតមេ បញ្ច? ភូមិមហន្តភាវំ ទស្សេន្តិ, បរិសុទ្ធវិមលភាវំ ទស្សេន្តិ, បាបេហិ អសំវាសិយភាវំ ទស្សេន្តិ, ទុប្បដិវេធភាវំ ទស្សេន្តិ, ពហុសំវររក្ខិយភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ ភូមិមហន្តភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, បុរិសោ អធនោ ហីនជច្ចោ និព្ពិសេសោ ពុទ្ធិបរិហីនោ មហារជ្ជំ បដិលភិត្វា ន ចិរស្សេវ បរិបតតិ បរិធំសតិ បរិហាយតិ យសតោ, ន សក្កោតិ ឥស្សរិយំ សន្ធារេតុំ. កិំ ការណំ? មហន្តត្តា ឥស្សរិយស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ និព្ពិសេសា អកតបុញ្ញា ពុទ្ធិបរិហីនា ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ តំ បព្ពជ្ជំ បវរុត្តមំ សន្ធារេតុំ អវិសហន្តា ន ចិរស្សេវ ជិនសាសនា បរិបតិត្វា បរិធំសិត្វា បរិហាយិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, ន សក្កោន្តិ ជិនសាសនំ សន្ធារេតុំ. កិំ ការណំ? មហន្តត្តា ជិនសាសនភូមិយា. ឯវំ ភូមិមហន្តភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ បរិសុទ្ធវិមលភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, វារិ បោក្ខរបត្តេ វិកិរតិ វិធមតិ វិធំសេតិ, ន ឋានមុបគច្ឆតិ នូបលិម្បតិ. កិំ ការណំ? បរិសុទ្ធវិមលត្តា បទុមស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ សឋា កូដា វង្កា កុដិលា វិសមទិដ្ឋិនោ ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ បរិសុទ្ធវិមលនិក្កណ្ដកបណ្ឌរវរប្បវរសាសនតោ ន ចិរស្សេវ វិកិរិត្វា វិធមិត្វា វិធំសេត្វា អសណ្ឋហិត្វា អនុបលិម្បិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ. កិំ ការណំ? បរិសុទ្ធវិមលត្តា ជិនសាសនស្ស. ឯវំ បរិសុទ្ធវិមលភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ បាបេហិ អសំវាសិយភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, មហាសមុទ្ទោ ន មតេន កុណបេន សំវសតិ, យំ ហោតិ មហាសមុទ្ទេ មតំ កុណបំ, តំ ខិប្បមេវ តីរំ ឧបនេតិ ថលំ វា ឧស្សារេតិ. កិំ ការណំ? មហាភូតានំ ភវនត្តា មហាសមុទ្ទស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ បាបកា អសំវុតា អហិរិកា អកិរិយា ឱសន្នវីរិយា កុសីតា កិលិដ្ឋា ទុជ្ជនា មនុស្សា ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ ន ចិរស្សេវ ជិនសាសនតោ អរហន្តវិមលខីណាសវមហាភូតភវនតោ និក្ខមិត្វា អសំវសិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ. កិំ ការណំ? បាបេហិ អសំវាសិយត្តា ជិនសាសនស្ស. ឯវំ បាបេហិ អសំវាសិយភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ ទុប្បដិវេធភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, យេ កេចិ អឆេកា អសិក្ខិតា អសិប្បិនោ មតិវិប្បហីនា ឥស្សាសា [ឥស្សត្ថា (សី. ស្យា. បី.)] វាលគ្គវេធំ អវិសហន្តា វិគឡន្តិ បក្កមន្តិ. កិំ ការណំ? សណ្ហសុខុមទុប្បដិវេធត្តា វាលគ្គស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ ទុប្បញ្ញា ជឡា ឯឡមូគា មូឡ្ហា ទន្ធគតិកា ជនា ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ តំ បរមសណ្ហសុខុមចតុសច្ចប្បដិវេធំ បដិវិជ្ឈិតុំ អវិសហន្តា ជិនសាសនា វិគឡិត្វា បក្កមិត្វា ន ចិរស្សេវ ហីនាយាវត្តន្តិ. កិំ ការណំ? បរមសណ្ហសុខុមទុប្បដិវេធតាយ សច្ចានំ. ឯវំ ទុប្បដិវេធភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘កថំ ពហុសំវររក្ខិយភាវំ ទស្សេន្តិ? យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ មហតិមហាយុទ្ធភូមិមុបគតោ បរសេនាយ ទិសាវិទិសាហិ សមន្តា បរិវារិតោ សត្តិហត្ថំ ជនមុបេន្តំ ទិស្វា ភីតោ ឱសក្កតិ បដិនិវត្តតិ បលាយតិ. កិំ ការណំ? ពហុវិធយុទ្ធមុខរក្ខណភយា. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ បាបកា អសំវុតា អហិរិកា អកិរិយា អក្ខន្តី ចបលា ចលិតា ឥត្តរា ពាលជនា ជិនសាសនេ បព្ពជន្តិ, តេ ពហុវិធំ សិក្ខាបទំ បរិរក្ខិតុំ អវិសហន្តា ឱសក្កិត្វា បដិនិវត្តិត្វា បលាយិត្វា ន ចិរស្សេវ ហីនាយាវត្តន្តិ. កិំ ការណំ? ពហុវិធសំវររក្ខិយភាវត្តា ជិនសាសនស្ស. ឯវំ ពហុវិធសំវររក្ខិយភាវំ ទស្សេន្តិ.

‘‘ថលជុត្តមេបិ, មហារាជ, វស្សិកាគុម្ពេ កិមិវិទ្ធានិ បុប្ផានិ ហោន្តិ, តានិ អង្កុរានិ សង្កុដិតានិ អន្តរា យេវ បរិបតន្តិ, ន ច តេសុ បរិបតិតេសុ វស្សិកាគុម្ពោ ហីឡិតោ នាម ហោតិ. យានិ តត្ថ ឋិតានិ បុប្ផានិ, តានិ សម្មា គន្ធេន ទិសាវិទិសំ អភិព្យាបេន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, តេ ជិនសាសនេ កិមិវិទ្ធានិ វស្សិកាបុប្ផានិ វិយ វណ្ណគន្ធរហិតា និព្ពណ្ណាការសីលា អភព្ពា វេបុល្លាយ, ន ច តេសំ ហីនាយាវត្តនេន ជិនសាសនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យេ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ, តេ សទេវកំ លោកំ សីលវរគន្ធេន អភិព្យាបេន្តិ.

‘‘សាលីនម្បិ, មហារាជ, និរាតង្កានំ លោហិតកានំ អន្តរេ ករុម្ភកំ នាម សាលិជាតិ ឧប្បជ្ជិត្វា អន្តរា យេវ វិនស្សតិ, ន ច តស្សា វិនដ្ឋត្តា លោហិតកសាលី ហីឡិតា នាម ហោន្តិ. យេ តត្ថ ឋិតា សាលី, តេ រាជូបភោគា ហោន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, តេ លោហិតកសាលីនមន្តរេ ករុម្ភកា វិយ ជិនសាសនេ ន វឌ្ឍិត្វា វេបុល្លតំ ន បាបុណិត្វា [វឌ្ឍិត្វា វេបុល្លតំ អបាបុណិត្វា (សី. ក.)] អន្តរា យេវ ហីនាយាវត្តន្តិ, ន ច តេសំ ហីនាយាវត្តនេន ជិនសាសនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យេ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ តេ អរហត្តស្ស អនុច្ឆវិកា ហោន្តិ.

‘‘កាមទទស្សាបិ, មហារាជ, មណិរតនស្ស ឯកទេសំ [ឯកទេសេ (ក.)] កក្កសំ ឧប្បជ្ជតិ, ន ច តត្ថ កក្កសុប្បន្នត្តា មណិរតនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យំ តត្ថ បរិសុទ្ធំ មណិរតនស្ស, តំ ជនស្ស ហាសករំ ហោតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, កក្កសា តេ ជិនសាសនេ បបដិកា, ន ច តេសំ ហីនាយាវត្តនេន ជិនសាសនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យេ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ, តេ ទេវមនុស្សានំ ហាសជនកា ហោន្តិ.

‘‘ជាតិសម្បន្នស្សបិ, មហារាជ, លោហិតចន្ទនស្ស ឯកទេសំ បូតិកំ ហោតិ អប្បគន្ធំ. ន តេន លោហិតចន្ទនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យំ តត្ថ អបូតិកំ សុគន្ធំ, តំ សមន្តា វិធូបេតិ អភិព្យាបេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា ហីនាយាវត្តន្តិ, តេ លោហិតចន្ទនសារន្តរេ បូតិកទេសមិវ ឆឌ្ឌនីយា ជិនសាសនេ, ន ច តេសំ ហីនាយាវត្តនេន ជិនសាសនំ ហីឡិតំ នាម ហោតិ. យេ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ, តេ សទេវកំ លោកំ សីលវរចន្ទនគន្ធេន អនុលិម្បយន្តី’’តិ.

‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, តេន តេន អនុច្ឆវិកេន តេន តេន សទិសេន ការណេន និរវជ្ជមនុបាបិតំ ជិនសាសនំ សេដ្ឋភាវេន បរិទីបិតំ, ហីនាយាវត្តមានាបិ តេ ជិនសាសនស្ស សេដ្ឋភាវំ យេវ បរិទីបេន្តី’’តិ.

ហីនាយាវត្តនបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. អរហន្តវេទនាវេទិយនបញ្ហោ

៦. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘អរហា ឯកំ វេទនំ វេទយតិ កាយិកំ, ន ចេតសិក’ន្តិ. កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អរហតោ ចិត្តំ យំ កាយំ និស្សាយ បវត្តតិ, តត្ថ អរហា អនិស្សរោ អស្សាមី អវសវត្តី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘ន ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យុត្តមេតំ, យំ សោ សកចិត្តស្ស បវត្តមានេ កាយេ អនិស្សរោ ហោតិ អស្សាមី អវសវត្តី; សកុណោបិ តាវ, ភន្តេ, យស្មិំ កុលាវកេ បដិវសតិ, តត្ថ សោ ឥស្សរោ ហោតិ សាមី វសវត្តី’’តិ.

‘‘ទសយិមេ, មហារាជ, កាយានុគតា ធម្មា ភវេ ភវេ កាយំ អនុធាវន្តិ អនុបរិវត្តន្តិ. កតមេ ទស? សីតំ ឧណ្ហំ ជិឃច្ឆា បិបាសា ឧច្ចារោ បស្សាវោ មិទ្ធំ ជរា ព្យាធិ មរណំ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទស កាយានុគតា ធម្មា ភវេ ភវេ កាយំ អនុធាវន្តិ អនុបរិវត្តន្តិ, តត្ថ អរហា អនិស្សរោ អស្សាមី អវសវត្តី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេន ការណេន អរហតោ កាយេ អាណា នប្បវត្តតិ ឥស្សរិយំ វា, តត្ថ មេ ការណំ ព្រូហី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, យេ កេចិ បថវិនិស្សិតា សត្តា, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ ចរន្តិ វិហរន្តិ វុត្តិំ កប្បេន្តិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ បថវិយា អាណា បវត្តតិ ឥស្សរិយំ វា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អរហតោ ចិត្តំ កាយំ និស្សាយ បវត្តតិ, ន ច អរហតោ កាយេ អាណា បវត្តតិ ឥស្សរិយំ វា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេន ការណេន បុថុជ្ជនោ កាយិកម្បិ ចេតសិកម្បិ វេទនំ វេទយតី’’តិ? ‘‘អភាវិតត្តា, មហារាជ, ចិត្តស្ស បុថុជ្ជនោ កាយិកម្បិ ចេតសិកម្បិ វេទនំ វេទយតិ. យថា, មហារាជ, គោណោ ឆាតោ បរិតសិតោ អពលទុព្ពលបរិត្តកតិណេសុ វា លតាយ វា ឧបនិពទ្ធោ អស្ស, យទា សោ គោណោ បរិកុបិតោ ហោតិ, តទា សហ ឧបនិពន្ធនេន បក្កមតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អភាវិតចិត្តស្ស វេទនា ឧប្បជ្ជិត្វា ចិត្តំ បរិកោបេតិ, ចិត្តំ បរិកុបិតំ កាយំ អាភុជតិ និព្ភុជតិ សម្បរិវត្តកំ ករោតិ. អថ ខោ សោ អភាវិតចិត្តោ តសតិ រវតិ ភេរវរាវមភិរវតិ, ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន បុថុជ្ជនោ កាយិកម្បិ ចេតសិកម្បិ វេទនំ វេទយតី’’តិ.

‘‘កិំ បន តំ ការណំ, យេន ការណេន អរហា ឯកំ វេទនំ វេទយតិ កាយិកំ, ន ចេតសិក’’ន្តិ? ‘‘អរហតោ, មហារាជ, ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ សុភាវិតំ ទន្តំ សុទន្តំ អស្សវំ វចនករំ, សោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ ‘អនិច្ច’ន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ, សមាធិថម្ភេ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ, តស្ស តំ ចិត្តំ សមាធិថម្ភេ ឧបនិពន្ធនំ ន វេធតិ ន ចលតិ, ឋិតំ ហោតិ អវិក្ខិត្តំ, តស្ស វេទនាវិការវិប្ផារេន កាយោ អាភុជតិ និព្ភុជតិ សម្បរិវត្តតិ, ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អរហា ឯកំ វេទនំ វេទយតិ កាយិកំ, ន ចេតសិក’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, តំ នាម លោកេ អច្ឆរិយំ យំ កាយេ ចលមានេ ចិត្តំ ន ចលតិ, តត្ថ មេ ការណំ ព្រូហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, មហតិមហារុក្ខេ ខន្ធសាខាបលាសសម្បន្នេ អនិលពលសមាហតេ សាខា ចលតិ, អបិ នុ តស្ស ខន្ធោបិ ចលតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អរហា ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ ‘អនិច្ច’ន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ, សមាធិថម្ភេ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ, តស្ស តំ ចិត្តំ សមាធិថម្ភេ ឧបនិពន្ធនំ ន វេធតិ ន ចលតិ, ឋិតំ ហោតិ អវិក្ខិត្តំ, តស្ស វេទនាវិការវិប្ផារេន កាយោ អាភុជតិ និព្ភុជតិ សម្បរិវត្តតិ, ចិត្តំ បន តស្ស ន វេធតិ ន ចលតិ ខន្ធោ វិយ មហារុក្ខស្សា’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, ន មេ ឯវរូបោ សព្ពកាលិកោ ធម្មបទីបោ ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ.

អរហន្តវេទនាវេទិយនបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. អភិសមយន្តរាយករបញ្ហោ

៧. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឥធ យោ កោចិ គិហី បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោ ភវេយ្យ, សោ អបរេន សមយេន បព្ពាជេយ្យ, អត្តនាបិ សោ ន ជានេយ្យ ‘គិហិបារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោស្មី’តិ, នបិ តស្ស អញ្ញោ កោចិ អាចិក្ខេយ្យ ‘គិហិបារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោសី’តិ. សោ ច តថត្តាយ បដិបជ្ជេយ្យ, អបិ នុ តស្ស ធម្មាភិសមយោ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កេន, ភន្តេ, ការណេនា’’តិ? ‘‘យោ តស្ស ហេតុ ធម្មាភិសមយាយ, សោ តស្ស សមុច្ឆិន្នោ, តស្មា ធម្មាភិសមយោ ន ភវតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘ជានន្តស្ស កុក្កុច្ចំ ហោតិ, កុក្កុច្ចេ សតិ អាវរណំ ហោតិ, អាវដេ ចិត្តេ ធម្មាភិសមយោ ន ហោតី’តិ. ឥមស្ស បន អជានន្តស្ស អកុក្កុច្ចជាតស្ស សន្តចិត្តស្ស វិហរតោ កេន ការណេន ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ, វិសមេន វិសមេនេសោ បញ្ហោ គច្ឆតិ, ចិន្តេត្វា វិសជ្ជេថា’’តិ.

‘‘រុហតិ, មហារាជ, សុកដ្ឋេ សុកលលេ មណ្ឌខេត្តេ សារទំ សុខសយិតំ ពីជ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អបិ នុ, មហារាជ, តញ្ញេវ ពីជំ ឃនសេលសិលាតលេ រុហេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន, មហារាជ, តញ្ញេវ ពីជំ កលលេ រុហតិ, កិស្ស ឃនសេលេ ន រុហតី’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, តស្ស ពីជស្ស រុហនាយ ឃនសេលេ ហេតុ, អហេតុនា ពីជំ ន រុហតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេន ហេតុនា តស្ស ធម្មាភិសមយោ ភវេយ្យ, សោ តស្ស ហេតុ សមុច្ឆិន្នោ, អហេតុនា ធម្មាភិសមយោ ន ហោតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ទណ្ឌលេឌ្ឌុលគុឡមុគ្គរា បថវិយា ឋានមុបគច្ឆន្តិ, អបិ នុ, មហារាជ, តេ យេវ ទណ្ឌលេឌ្ឌុលគុឡមុគ្គរា គគនេ ឋានមុបគច្ឆន្តី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បនេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន តេ យេវ ទណ្ឌលេឌ្ឌុលគុឡមុគ្គរា បថវិយា ឋានមុបគច្ឆន្តិ, កេន ការណេន គគនេ ន តិដ្ឋន្តី’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, តេសំ ទណ្ឌលេឌ្ឌុលគុឡមុគ្គរានំ បតិដ្ឋានាយ អាកាសេ ហេតុ, អហេតុនា ន តិដ្ឋន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តស្ស តេន ទោសេន អភិសមយហេតុ សមុច្ឆិន្នោ, ហេតុសមុគ្ឃាតេ អហេតុនា អភិសមយោ ន ហោតីតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ថលេ អគ្គិ ជលតិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, សោ យេវ អគ្គិ ឧទកេ ជលតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បនេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន សោ យេវ អគ្គិ ថលេ ជលតិ, កេន ការណេន ឧទកេ ន ជលតី’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, អគ្គិស្ស ជលនាយ ឧទកេ ហេតុ, អហេតុនា ន ជលតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តស្ស តេន ទោសេន អភិសមយហេតុ សមុច្ឆិន្នោ, ហេតុសមុគ្ឃាតេ អហេតុនា ធម្មាភិសមយោ ន ហោតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, បុនបេតំ អត្ថំ ចិន្តេហិ, ន មេ តត្ថ ចិត្តសញ្ញត្តិ ភវតិ, អជានន្តស្ស អសតិ កុក្កុច្ចេ អាវរណំ ហោតីតិ, ការណេន មំ សញ្ញាបេហី’’តិ. ‘‘អបិ នុ, មហារាជ, វិសំ ហលាហលំ អជានន្តេន ខាយិតំ ជីវិតំ ហរតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អជានន្តេនបិ កតំ បាបំ អភិសមយន្តរាយករំ ហោតិ.

‘‘អបិ នុ, មហារាជ, អគ្គិ អជានិត្វា អក្កមន្តំ ឌហតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អជានន្តេនបិ កតំ បាបំ អភិសមយន្តរាយករំ ហោតិ.

‘‘អបិ នុ, មហារាជ, អជានន្តំ អាសីវិសោ ឌំសិត្វា ជីវិតំ ហរតី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អជានន្តេនបិ កតំ បាបំ អភិសមយន្តរាយករំ ហោតិ.

‘‘ននុ, មហារាជ, កាលិង្គរាជា សមណកោលញ្ញោ សត្តរតនបរិកិណ្ណោ ហត្ថិរតនមភិរុយ្ហ កុលទស្សនាយ គច្ឆន្តោ អជានន្តោបិ នាសក្ខិ ពោធិមណ្ឌស្ស ឧបរិតោ គន្តុំ, ឥទមេត្ថ, មហារាជ, ការណំ, យេន ការណេន អជានន្តេនបិ កតំ បាបំ អភិសមយន្តរាយករំ ហោតី’’តិ? ‘‘ជិនភាសិតំ, ភន្តេ នាគសេន, ការណំ ន សក្កា បដិក្កោសិតុំ, ឯសោវេតស្ស អត្ថោ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

អភិសមយន្តរាយករបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. ទុស្សីលបញ្ហោ

៨. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, គិហិទុស្សីលស្ស ច សមណទុស្សីលស្ស ច កោ វិសេសោ, កិំ នានាករណំ, ឧភោបេតេ សមសមគតិកា, ឧភិន្នម្បិ សមសមោ វិបាកោ ហោតិ, ឧទាហុ កិញ្ចិ នានាការណំ អត្ថី’’តិ?

‘‘ទស យិមេ, មហារាជ, គុណា សមណទុស្សីលស្ស គិហិទុស្សីលតោ វិសេសេន អតិរេកា, ទសហិ ច ការណេហិ ឧត្តរិំ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ.

‘‘កតមេ ទស គុណា សមណទុស្សីលស្ស គិហិទុស្សីលតោ វិសេសេន អតិរេកា? ឥធ, មហារាជ, សមណទុស្សីលោ ពុទ្ធេ សគារវោ ហោតិ, ធម្មេ សគារវោ ហោតិ, សង្ឃេ សគារវោ ហោតិ, សព្រហ្មចារីសុ សគារវោ ហោតិ, ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយ វាយមតិ, សវនពហុលោ ហោតិ, ភិន្នសីលោបិ, មហារាជ, ទុស្សីលោ បរិសគតោ អាកប្បំ ឧបដ្ឋបេតិ, គរហភយា កាយិកំ វាចសិកំ រក្ខតិ, បធានាភិមុខញ្ចស្ស ហោតិ ចិត្តំ, ភិក្ខុសាមញ្ញំ ឧបគតោ ហោតិ. ករោន្តោបិ, មហារាជ, សមណទុស្សីលោ បាបំ បដិច្ឆន្នំ អាចរតិ. យថា, មហារាជ, ឥត្ថី សបតិកា និលីយិត្វា រហស្សេនេវ បាបមាចរតិ; ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ករោន្តោបិ សមណទុស្សីលោ បាបំ បដិច្ឆន្នំ អាចរតិ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទស គុណា សមណទុស្សីលស្ស គិហិទុស្សីលតោ វិសេសេន អតិរេកា.

‘‘កតមេហិ ទសហិ ការណេហិ ឧត្តរិំ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ? អនវជ្ជកវចធារណតាយបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, ឥសិសាមញ្ញភណ្ឌុលិង្គធារណតោបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, សង្ឃសមយមនុប្បវិដ្ឋតាយបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, ពុទ្ធធម្មសង្ឃសរណគតតាយបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, បធានាសយនិកេតវាសិតាយបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, ជិនសាសនធរ [ជិនសាសនធន (សី. បី.)] បរិយេសនតោបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, បវរធម្មទេសនតោបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, ធម្មទីបគតិបរាយណតាយបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, ‘អគ្គោ ពុទ្ធោ’តិ ឯកន្តឧជុទិដ្ឋិតាយបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ, ឧបោសថសមាទានតោបិ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, ទសហិ ការណេហិ ឧត្តរិំ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ.

‘‘សុវិបន្នោបិ ហិ, មហារាជ, សមណទុស្សីលោ ទាយកានំ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ. យថា, មហារាជ, ឧទកំ សុពហលម្បិ កលលកទ្ទមរជោជល្លំ អបនេតិ; ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សុវិបន្នោបិ សមណទុស្សីលោ ទាយកានំ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឧណ្ហោទកំ សុកុធិតម្បិ [សុកឋិតម្បិ (សី. បី), សុខុឋិតម្បិ (ស្យា.)] ជ្ជលន្តំ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សុវិបន្នោបិ សមណទុស្សីលោ ទាយកានំ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ភោជនំ វិរសម្បិ ខុទាទុព្ពល្យំ អបនេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សុវិបន្នោបិ សមណទុស្សីលោ ទាយកានំ ទក្ខិណំ វិសោធេតិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, តថាគតេន ទេវាតិទេវេន មជ្ឈិមនិកាយវរលញ្ឆកេ ទក្ខិណវិភង្គេ វេយ្យាករណេ –

‘‘‘យោ សីលវា ទុស្សីលេសុ ទទាតិ ទានំ, ធម្មេន លទ្ធំ សុបសន្នចិត្តោ;

អភិសទ្ទហំ កម្មផលំ ឧឡារំ, សា ទក្ខិណា ទាយកតោ វិសុជ្ឈតី’’’តិ [ម. និ. ៣.៣៨២].

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, តាវតកំ មយំ បញ្ហំ អបុច្ឆិម្ហ, តំ ត្វំ ឱបម្មេហិ ការណេហិ វិភាវេន្តោ អមតមធុរំ សវនូបគំ អកាសិ. យថា នាម, ភន្តេ, សូទោ វា សូទន្តេវាសី វា តាវតកំ មំសំ លភិត្វា នានាវិធេហិ សម្ភារេហិ សម្បាទេត្វា រាជូបភោគំ ករោតិ; ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, តាវតកំ មយំ បញ្ហំ អបុច្ឆិម្ហ, តំ ត្វំ ឱបម្មេហិ ការណេហិ វិភាវេត្វា អមតមធុរំ សវនូបគំ អកាសី’’តិ.

ទុស្សីលបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. ឧទកសត្តជីវបញ្ហោ

៩. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឥមំ ឧទកំ អគ្គិម្ហិ តប្បមានំ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ សទ្ទាយតិ ពហុវិធំ, កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ឧទកំ ជីវតិ, កិំ កីឡមានំ សទ្ទាយតិ, ឧទាហុ អញ្ញេន បដិបីឡិតំ សទ្ទាយតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, ឧទកំ ជីវតិ, នត្ថិ ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វា, អបិ ច, មហារាជ, អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ សទ្ទាយតិ ពហុវិធ’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឥធេកច្ចេ តិត្ថិយា ឧទកំ ជីវតីតិ សីតោទកំ បដិក្ខិបិត្វា ឧទកំ តាបេត្វា វេកតិកវេកតិកំ បរិភុញ្ជន្តិ, តេ តុម្ហេ គរហន្តិ បរិភវន្តិ ‘ឯកិន្ទ្រិយំ សមណា សក្យបុត្តិយា ជីវំ វិហេឋេន្តី’តិ, តំ តេសំ គរហំ បរិភវំ វិនោទេហិ អបនេហិ និច្ឆារេហី’’តិ. ‘‘ន ហិ, មហារាជ, ឧទកំ ជីវតិ, នត្ថិ, មហារាជ, ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វា, អបិ ច, មហារាជ, អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ សទ្ទាយតិ ពហុវិធំ.

‘‘យថា, មហារាជ, ឧទកំ សោព្ភសរសរិតទហតឡាកកន្ទរបទរឧទបាននិន្នបោក្ខរណិគតំ វាតាតបវេគស្ស មហន្តតាយ បរិយាទិយតិ បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, អបិ នុ តត្ថ ឧទកំ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ សទ្ទាយតិ ពហុវិធ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យទិ, មហារាជ, ឧទកំ ជីវេយ្យ, តត្ថាបិ ឧទកំ សទ្ទាយេយ្យ, ឥមិនាបិ, មហារាជ, ការណេន ជានាហិ ‘នត្ថិ ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វា, អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ សទ្ទាយតិ ពហុវិធ’ន្តិ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ ‘នត្ថិ ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វា, អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ សទ្ទាយតី’តិ. យទា បន, មហារាជ, ឧទកំ តណ្ឌុលេហិ សម្មិស្សិតំ ភាជនគតំ ហោតិ បិហិតំ ឧទ្ធនេ អឋបិតំ, អបិ នុ តត្ថ ឧទកំ សទ្ទាយតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អចលំ ហោតិ សន្តសន្ត’’ន្តិ. ‘‘តំ យេវ បន, មហារាជ, ឧទកំ ភាជនគតំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេត្វា ឧទ្ធនេ ឋបិតំ ហោតិ, អបិ នុ តត្ថ ឧទកំ អចលំ ហោតិ សន្តសន្ត’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, ចលតិ ខុព្ភតិ លុឡតិ អាវិលតិ ឩមិជាតំ ហោតិ, ឧទ្ធមធោ ទិសាវិទិសំ គច្ឆតិ, ឧត្តរតិ បតរតិ ផេណមាលី ហោតីតិ. កិស្ស បន តំ, មហារាជ, បាកតិកំ ឧទកំ ន ចលតិ សន្តសន្តំ ហោតិ, កិស្ស បន អគ្គិគតំ ចលតិ ខុព្ភតិ លុឡតិ អាវិលតិ ឩមិជាតំ ហោតិ, ឧទ្ធមធោ ទិសាវិទិសំ គច្ឆតិ, ឧត្តរតិ បតរតិ ផេណមាលី ហោតី’’តិ? ‘‘បាកតិកំ, ភន្តេ, ឧទកំ ន ចលតិ, អគ្គិកតំ បន ឧទកំ អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ សទ្ទាយតិ ពហុវិធ’’ន្តិ. ‘‘ឥមិនាបិ មហារាជ, ការណេន ជានាហិ ‘នត្ថិ ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វា, អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ សទ្ទាយតី’តិ.

‘‘អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរំ ការណំ សុណោហិ, នត្ថិ ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វា, អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ សទ្ទាយតិ. ហោតិ តំ, មហារាជ, ឧទកំ ឃរេ ឃរេ ឧទកវារកគតំ បិហិត’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អបិ នុ តំ, មហារាជ, ឧទកំ ចលតិ ខុព្ភតិ លុឡតិ អាវិលតិ ឩមិជាតំ ហោតិ, ឧទ្ធមធោ ទិសាវិទិសំ គច្ឆតិ, ឧត្តរតិ បតរតិ ផេណមាលី ហោតី’’តិ. ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អចលំ តំ ហោតិ បាកតិកំ ឧទកវារកគតំ ឧទក’’ន្តិ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ ចលតិ ខុព្ភតិ លុឡតិ អាវិលតិ ឩមិជាតំ ហោតិ, ឧទ្ធមធោ ទិសាវិទិសំ គច្ឆតិ, ឧត្តរតិ បតរតិ ផេណមាលី ហោតិ, ឧស្សក្កិត្វា ឱស្សក្កិត្វា [ឱស្សក្កិត្វា’’តិ បទំ សី. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] វេលាយ បហរតិ សទ្ទាយតិ ពហុវិធ’’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សុតបុព្ពំ ឯតំ មយា ទិដ្ឋបុព្ពញ្ច ‘មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ ហត្ថសតម្បិ ទ្វេបិ ហត្ថសតានិ គគនេ ឧស្សក្កតី’’’តិ. ‘‘កិស្ស, មហារាជ, ឧទកវារកគតំ ឧទកំ ន ចលតិ ន សទ្ទាយតិ, កិស្ស បន មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ ចលតិ សទ្ទាយតី’’តិ? ‘‘វាតវេគស្ស មហន្តតាយ, ភន្តេ, មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ ចលតិ សទ្ទាយតិ, ឧទកវារកគតំ ឧទកំ អឃដ្ដិតំ កេហិចិ ន ចលតិ ន សទ្ទាយតី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, វាតវេគស្ស មហន្តតាយ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ ចលតិ សទ្ទាយតិ ឯវមេវ អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ សទ្ទាយតី’’តិ.

‘‘ននុ, មហារាជ, ភេរិបោក្ខរំ សុក្ខំ សុក្ខេន គោចម្មេន ឱនន្ធន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’. ‘‘អបិ នុ, មហារាជ, ភេរិយា ជីវោ វា សត្តោ វា អត្ថី’’តិ. ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន, មហារាជ, ភេរី សទ្ទាយតី’’តិ? ‘‘ឥត្ថិយា វា, ភន្តេ, បុរិសស្ស វា តជ្ជេន វាយាមេនា’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា តជ្ជេន វាយាមេន ភេរី សទ្ទាយតិ, ឯវមេវ អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ សទ្ទាយតិ. ឥមិនាបិ, មហារាជ, ការណេន ជានាហិ ‘នត្ថិ ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វា, អគ្គិសន្តាបវេគស្ស មហន្តតាយ ឧទកំ សទ្ទាយតី’តិ.

‘‘មយ្ហម្បិ តាវ, មហារាជ, តវ បុច្ឆិតព្ពំ អត្ថិ, ឯវមេសោ បញ្ហោ សុវិនិច្ឆិតោ ហោតិ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, សព្ពេហិបិ ភាជនេហិ ឧទកំ តប្បមានំ សទ្ទាយតិ, ឧទាហុ ឯកច្ចេហិ យេវ ភាជនេហិ តប្បមានំ សទ្ទាយតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, សព្ពេហិបិ ភាជនេហិ ឧទកំ តប្បមានំ សទ្ទាយតិ, ឯកច្ចេហិ យេវ ភាជនេហិ ឧទកំ តប្បមានំ សទ្ទាយតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ជហិតោសិ សកសមយំ, បច្ចាគតោសិ មម វិសយំ, នត្ថិ ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វា. យទិ, មហារាជ, សព្ពេហិបិ ភាជនេហិ ឧទកំ តប្បមានំ សទ្ទាយេយ្យ, យុត្តមិទំ ‘ឧទកំ ជីវតី’តិ វត្តុំ. ន ហិ, មហារាជ, ឧទកំ ទ្វយំ ហោតិ, យំ សទ្ទាយតិ, តំ ជីវតិ, យំ ន សទ្ទាយតិ, តំ ន ជីវតីតិ. យទិ, មហារាជ, ឧទកំ ជីវេយ្យ, មហន្តានំ ហត្ថិនាគានំ ឧស្សន្នកាយានំ បភិន្នានំ សោណ្ឌាយ ឧស្សិញ្ចិត្វា មុខេ បក្ខិបិត្វា កុច្ឆិំ បវេសយន្តានំ, តម្បិ ឧទកំ តេសំ ទន្តន្តរេ ចិប្បិយមានំ សទ្ទាយេយ្យ. ហត្ថសតិកាបិ មហានាវា គរុកា ភារិកា អនេកសតសហស្សភារបរិបូរា មហាសមុទ្ទេ វិចរន្តិ, តាហិបិ ចិប្បិយមានំ ឧទកំ សទ្ទាយេយ្យ. មហតិមហន្តាបិ មច្ឆា អនេកសតយោជនិកកាយា តិមី តិមិង្គលា តិមិរបិង្គលា អព្ភន្តរេ និមុគ្គា មហាសមុទ្ទេ និវាសដ្ឋានតាយ បដិវសន្តា មហាឧទកធារា អាចមន្តិ ធមន្តិ ច, តេសម្បិ តំ ទន្តន្តរេបិ ឧទរន្តរេបិ ចិប្បិយមានំ ឧទកំ សទ្ទាយេយ្យ. យស្មា ច ខោ, មហារាជ, ឯវរូបេហិ ឯវរូបេហិ មហន្តេហិ បដិបីឡនេហិ បដិបីឡិតំ ឧទកំ ន សទ្ទាយតិ តស្មាបិ នត្ថិ ឧទកេ ជីវោ វា សត្តោ វាតិ, ឯវមេតំ, មហារាជ, ធារេហី’’តិ.

‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ទោសាគតោ បញ្ហោ អនុច្ឆវិកាយ វិភត្តិយា វិភត្តោ, យថា នាម, ភន្តេ នាគសេន, មហគ្ឃំ មណិរតនំ ឆេកំ អាចរិយំ កុសលំ សិក្ខិតំ មណិការំ បាបុណិត្វា កិត្តិំ លភេយ្យ ថោមនំ បសំសំ, មុត្តារតនំ វា មុត្តិកំ ទុស្សរតនំ វា ទុស្សិកំ, លោហិតចន្ទនំ វា គន្ធិកំ បាបុណិត្វា កិត្តិំ លភេយ្យ ថោមនំ បសំសំ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ទោសាគតោ [ទេសាគតោ (សី. បី.)] បញ្ហោ អនុច្ឆវិកាយ វិភត្តិយា វិភត្តោ, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

ឧទកសត្តជីវបញ្ហោ នវមោ.

ពុទ្ធវគ្គោ បឋមោ.

ឥមស្មិំ វគ្គេ នវ បញ្ហា.