៤. មច្ចុបាសមុត្តិបញ្ហោ

៤. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា –

‘‘‘ន អន្តលិក្ខេ ន សមុទ្ទមជ្ឈេ, ន បព្ពតានំ វិវរំ បវិស្ស;

ន វិជ្ជតី សោ ជគតិប្បទេសោ, យត្ថដ្ឋិតោ មុច្ចេយ្យ មច្ចុបាសា’តិ.

‘‘បុន ភគវតា បរិត្តា ច ឧទ្ទិដ្ឋា. សេយ្យថិទំ, រតនសុត្តំ មេត្តសុត្តំ ខន្ធបរិត្តំ មោរបរិត្តំ ធជគ្គបរិត្តំ អាដានាដិយបរិត្តំ អង្គុលិមាលបរិត្តំ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, អាកាសគតោបិ សមុទ្ទមជ្ឈគតោបិ បាសាទកុដិលេណគុហាបព្ភារទរិពិលគិរិ វិវរបព្ពតន្តរគតោបិ ន មុច្ចតិ មច្ចុបាសា, តេន ហិ បរិត្តកម្មំ មិច្ឆា. យទិ បរិត្តករណេន មច្ចុបាសា បរិមុត្តិ ភវតិ, តេន ហិ ‘ន អន្តលិក្ខេ…បេ… មច្ចុបាសា’តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ គណ្ឋិតោបិ គណ្ឋិតរោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘ន អន្តលិក្ខេ…បេ… មច្ចុបាសា’តិ, បរិត្តា ច ភគវតា ឧទ្ទិដ្ឋា, តញ្ច បន សាវសេសាយុកស្ស វយសម្បន្នស្ស អបេតកម្មាវរណស្ស, នត្ថិ, មហារាជ, ខីណាយុកស្ស ឋិតិយា កិរិយា វា ឧបក្កមោ វា.

‘‘យថា មហារាជ មតស្ស រុក្ខស្ស សុក្ខស្ស កោឡាបស្ស និស្នេហស្ស ឧបរុទ្ធជីវិតស្ស គតាយុសង្ខារស្ស កុម្ភសហស្សេនបិ ឧទកេ អាកិរន្តេ អល្លត្តំ វា បល្លវិតហរិតភាវោ វា ន ភវេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ភេសជ្ជបរិត្តកម្មេន នត្ថិ ខីណាយុកស្ស ឋិតិយា កិរិយា វា ឧបក្កមោ វា, យានិ តានិ, មហារាជ, មហិយា ឱសធានិ ភេសជ្ជានិ, តានិបិ ខីណាយុកស្ស អកិច្ចករានិ ភវន្តិ. សាវសេសាយុកំ, មហារាជ, វយសម្បន្នំ អបេតកម្មាវរណំ បរិត្តំ រក្ខតិ គោបេតិ, តស្សត្ថាយ ភគវតា បរិត្តា ឧទ្ទិដ្ឋា.

‘‘យថា, មហារាជ, កស្សកោ បរិបក្កេ ធញ្ញេ មតេ សស្សនាឡេ ឧទកប្បវេសនំ វារេយ្យ, យំ បន សស្សំ តរុណំ មេឃសន្និភំ វយសម្បន្នំ, តំ ឧទកវឌ្ឍិយា វឌ្ឍតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ខីណាយុកស្ស ភេសជ្ជបរិត្តកិរិយា ឋបិតា បដិក្ខិត្តា, យេ បន តេ មនុស្សា សាវសេសាយុកា វយសម្បន្នា, តេសំ អត្ថាយ បរិត្តភេសជ្ជានិ ភណិតានិ, តេ បរិត្តភេសជ្ជេហិ វឌ្ឍន្តី’’តិ.

‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ខីណាយុកោ មរតិ, សាវសេសាយុកោ ជីវតិ, តេន ហិ បរិត្តភេសជ្ជានិ និរត្ថកានិ ហោន្តី’’តិ? ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពោ បន តយា, មហារាជ, កោចិ រោគោ ភេសជ្ជេហិ បដិនិវត្តិតោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អនេកសតានិ ទិដ្ឋានី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ‘បរិត្តភេសជ្ជកិរិយា និរត្ថកា’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវតី’’តិ.

‘‘ទិស្សន្តិ, ភន្តេ នាគសេន, វេជ្ជានំ ឧបក្កមា ភេសជ្ជបានានុលេបា, តេន តេសំ ឧបក្កមេន រោគោ បដិនិវត្តតី’’តិ. ‘‘បរិត្តានម្បិ, មហារាជ, បវត្តីយមានានំ សទ្ទោ សុយ្យតិ, ជិវ្ហា សុក្ខតិ, ហទយំ ព្យាវដ្ដតិ, កណ្ឋោ អាតុរតិ. តេន តេសំ បវត្តេន សព្ពេ ព្យាធយោ វូបសមន្តិ, សព្ពា ឦតិយោ អបគច្ឆន្តីតិ.

‘‘ទិដ្ឋបុព្ពោ បន តយា, មហារាជ, កោចិ អហិនា ទដ្ឋោ មន្តបទេន វិសំ បាតីយមានោ វិសំ ចិក្ខស្សន្តោ ឧទ្ធមធោ អាចមយមានោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អជ្ជេតរហិបិ តំ លោកេ វត្តតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ‘បរិត្តភេសជ្ជកិរិយា និរត្ថកា’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវតិ. កតបរិត្តញ្ហិ, មហារាជ, បុរិសំ ឌំសិតុកាមោ អហិ ន ឌំសតិ, វិវដំ មុខំ បិទហតិ, ចោរានំ ឧក្ខិត្តលគុឡម្បិ ន សម្ភវតិ, តេ លគុឡំ មុញ្ចិត្វា បេមំ ករោន្តិ, កុបិតោបិ ហត្ថិនាគោ សមាគន្ត្វា ឧបរមតិ, បជ្ជលិតមហាអគ្គិក្ខន្ធោបិ ឧបគន្ត្វា និព្ពាយតិ, វិសំ ហលាហលម្បិ ខាយិតំ អគទំ សម្បជ្ជតិ, អាហារត្ថំ វា ផរតិ, វធកា ហន្តុកាមា ឧបគន្ត្វា ទាសភូតា សម្បជ្ជន្តិ, អក្កន្តោបិ បាសោ ន សំវរតិ [ន សំចរតិ (សី.)].

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘មោរស្ស កតបរិត្តស្ស សត្តវស្សសតានិ លុទ្ទកោ នាសក្ខិ បាសំ ឧបនេតុំ, អកតបរិត្តស្ស តំ យេវ ទិវសំ បាសំ ឧបនេសី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សុយ្យតិ, អព្ភុគ្គតោ សោ សទ្ទោ សទេវកេ លោកេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ ‘បរិត្តភេសជ្ជកិរិយា និរត្ថកា’តិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវតិ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘ទានវោ ភរិយំ បរិរក្ខន្តោ សមុគ្គេ បក្ខិបិត្វា គិលិត្វា កុច្ឆិនា បរិហរតិ, អថេកោ វិជ្ជាធរោ តស្ស ទានវស្ស មុខេន បវិសិត្វា តាយ សទ្ធិំ អភិរមតិ, យទា សោ ទានវោ អញ្ញាសិ, អថ សមុគ្គំ វមិត្វា វិវរិ, សហ សមុគ្គេ វិវដេ វិជ្ជាធរោ យថាកាមំ [យេន កាមំ (ក.)] បក្កាមី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សុយ្យតិ, អព្ភុគ្គតោ សោបិ សទ្ទោ សទេវកេ លោកេ’’តិ. ‘‘ននុ សោ, មហារាជ, វិជ្ជាធរោ បរិត្តពលេន [មន្តពលេន (?)] គហណា មុត្តោ’’តិ. ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, អត្ថិ បរិត្តពលំ.

‘‘សុតបុព្ពំ បន តយា, មហារាជ, ‘អបរោបិ វិជ្ជាធរោ ពារាណសិរញ្ញោ អន្តេបុរេ មហេសិយា សទ្ធិំ សម្បទុដ្ឋោ [សំសដ្ឋោ (សី.)] គហណប្បត្តោ សមានោ ខណេន អទស្សនំ គតោ មន្តពលេនា’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, សុយ្យតី’’តិ. ‘‘ននុ សោ, មហារាជ, វិជ្ជាធរោ បរិត្តពលេន គហណា មុត្តោ’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, អត្ថិ បរិត្តពល’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘កិំ សព្ពេ យេវ បរិត្តំ រក្ខតី’តិ? ‘‘ឯកច្ចេ, មហារាជ, រក្ខតិ, ឯកច្ចេ ន រក្ខតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, បរិត្តំ ន សព្ពត្ថិក’’ន្តិ? ‘‘អបិ នុ ខោ, មហារាជ, ភោជនំ សព្ពេសំ ជីវិតំ រក្ខតី’’តិ? ‘‘ឯកច្ចេ, ភន្តេ, រក្ខតិ, ឯកច្ចេ ន រក្ខតី’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ. ‘‘យតោ, ភន្តេ, ឯកច្ចេ តំ យេវ ភោជនំ អតិភុញ្ជិត្វា វិសូចិកាយ មរន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ភោជនំ ន សព្ពេសំ ជីវិតំ រក្ខតី’’តិ? ‘‘ទ្វីហិ, ភន្តេ នាគសេន, ការណេហិ ភោជនំ ជីវិតំ ហរតិ អតិភុត្តេន វា ឧស្មាទុព្ពលតាយ វា, អាយុទទំ, ភន្តេ នាគសេន, ភោជនំ ទុរុបចារេន ជីវិតំ ហរតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បរិត្តំ ឯកច្ចេ រក្ខតិ, ឯកច្ចេ ន រក្ខតិ.

‘‘តីហិ, មហារាជ, ការណេហិ បរិត្តំ ន រក្ខតិ កម្មាវរណេន, កិលេសាវរណេន, អសទ្ទហនតាយ. សត្តានុរក្ខណំ, មហារាជ, បរិត្តំ អត្តនា កតេន អារក្ខំ ជហតិ, យថា, មហារាជ, មាតា បុត្តំ កុច្ឆិគតំ បោសេតិ, ហិតេន ឧបចារេន ជនេតិ, ជនយិត្វា អសុចិមលសិង្ឃាណិកមបនេត្វា ឧត្តមវរសុគន្ធំ ឧបលិម្បតិ, សោ អបរេន សមយេន បរេសំ បុត្តេ អក្កោសន្តេ វា បហរន្តេ វា បហារំ ទេតិ. តេ តស្ស កុជ្ឈិត្វា បរិសាយ អាកឌ្ឍិត្វា តំ គហេត្វា សាមិនោ ឧបនេន្តិ, យទិ បន តស្សា បុត្តោ អបរទ្ធោ ហោតិ វេលាតិវត្តោ. អថ នំ សាមិនោ មនុស្សា អាកឌ្ឍយមានា ទណ្ឌមុគ្គរជាណុមុដ្ឋីហិ តាឡេន្តិ បោថេន្តិ, អបិ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស មាតា លភតិ អាកឌ្ឍនបរិកឌ្ឍនំ គាហំ សាមិនោ ឧបនយនំ កាតុ’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កេន ការណេន, មហារាជា’’តិ. ‘‘អត្តនោ, ភន្តេ, អបរាធេនា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សត្តានំ អារក្ខំ បរិត្តំ អត្តនោ អបរាធេន វញ្ឈំ ករោតី’’តិ [ការេតីតិ (សី.)]. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, សុវិនិច្ឆិតោ បញ្ហោ, គហនំ អគហនំ កតំ, អន្ធការោ អាលោកោ កតោ, វិនិវេឋិតំ ទិដ្ឋិជាលំ, ត្វំ គណិវរបវរមាសជ្ជា’’តិ.

មច្ចុបាសមុត្តិបញ្ហោ ចតុត្ថោ.